Uzasadnienie orzeczenia Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 12 października 2023 r., II Ca 542/23

uzasadnienie orzeczenia Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 12 października 2023 r., II Ca 542/23

Tekst

1 Sygnatura akt II Ca 542/23

Uzasadnienie

2 Postanowieniem z dnia 8 lutego 2023 roku, sygnatura akt II Ns 1533/11, Sąd Rejonowy Szczecin-Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie Wydział II Cywilny

3 ustalił, że w skład majątku wspólnego L. P. i W. P. wchodzą następujące składniki:

4 nieruchomość położona w S. przy ul. (...), stanowiąca lokal mieszkalny numer (...), wraz z udziałem 50/10000 we wspólnej części budynku i w gruncie objętych księgą wieczystą numer (...), dla której Sąd Rejonowy Szczecin- Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie prowadzi księgę wieczystą numer (...) o wartości 320 000 zł (trzysta dwadzieścia tysięcy złotych),

5 kwota 179 490,85 zł (sto siedemdziesiąt dziewięć tysięcy czterysta dziewięćdziesiąt złotych osiemdziesiąt pięć groszy) stanowiąca wzrost wartości przedsiębiorstwa (...),

6 kwota 15 815,51 zł (piętnaście tysięcy osiemset piętnaście złotych pięćdziesiąt jeden groszy) stanowiąca nakłady z majątku wspólnego na majątek osobisty L. P.,

7 kwota 12 834,72 zł (dwanaście tysięcy osiemset trzydzieści cztery złote siedemdziesiąt dwa grosze) stanowiąca wartość środków w funduszu inwestycyjnym zarządzanym przez (...) S.A. na rachunku prowadzonym na rzecz W. P.,

8 kwota 6630,82 zł (sześć tysięcy sześćset trzydzieści złotych osiemdziesiąt dwa grosze) zgromadzona na rachunku bankowym prowadzonym na rzecz W. P. przez Bank (...) S.A. (...) w S.,

9 kwota 60 962,37 zł (sześćdziesiąt tysięcy dziewięćset sześćdziesiąt dwa złote trzydzieści siedem groszy) zgromadzona na rachunku lokaty terminowej prowadzonym na rzecz W. P. przez Bank (...) S.A. (...) w S.,

10 ustalił, że L. P. poniosła wydatki z majątku osobistego na majątek objęty współwłasnością w kwocie 17 294,79 zł (siedemnaście tysięcy dwieście dziewięćdziesiąt cztery złote siedemdziesiąt dziewięć groszy),

11 oddalił wniosek o ustalenie nierównych udziałów w majątku wspólnym,

12 podzielił majątek wspólny w ten sposób, że składniki opisane w punkcie I podpunktach 1, 4, 5, 6 przyznać na wyłączną własność W. P. , a składniki opisane w punkcie I podpunktach 2, 3 przyznać na wyłączną własność L. P.,

13 tytułem spłaty zasądził od W. P. na rzecz L. P. kwotę 81 208,16 zł (osiemdziesiąt jeden tysięcy dwieście osiem złotych szesnaście groszy) płatną w terminie sześciu miesięcy od dnia uprawomocnienia się postanowienia z ustawowymi odsetkami w przypadku opóźnienia w płatności,

14 oddalił wnioski w pozostałym zakresie,

15 tytułem kosztów sądowych nakazał pobrać na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego Szczecin – Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie od:

16 L. P. kwotę 9369,67 zł (dziewięć tysięcy trzysta sześćdziesiąt dziewięć złotych sześćdziesiąt siedem groszy) z zasądzonego na jej rzecz roszczenia,

17 W. P. kwotę 10 369,66 zł (dziesięć tysięcy trzysta sześćdziesiąt dziewięć złotych sześćdziesiąt sześć groszy),

18 koszty zastępstwa prawnego każda ze stron ponosi we własnym zakresie.

19 Uzasadnienie powyższego rozstrzygnięcia Sąd Rejonowy zawarł na kartach 1377 – 1384 akt sprawy.

20 Apelację od powyższego postanowienia, zaskarżając je w całości, wniosła wnioskodawczyni, zarzucając:

21 naruszenie prawa procesowego, co miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 684 k.p.c. w zw. z art. 567 § 3 k.p.c. oraz art. 217 § 3 k.p.c. poprzez nieprawidłowe przyjęcie kwoty 179 490,85 zł określonej jako wzrost wartości przedsiębiorstwa (...) jako składu wspólnego majątku stron, gdy zgodnie z poglądem doktryny, przepisami prawa oraz orzecznictwem, wartość majątku wspólnego w sprawie o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej, skład majątku wspólnego ustala się według chwili ustania wspólności majątkowej a jego wartość według stanu tego majątku oraz cen, w chwili dokonywania podziału, gdzie przez pojęcie stanu rozumieć należy cechy, jakość oraz stopień zużycia, a w niniejszym przypadku biegły wprost wskazał, że na moment wyrokowania, przedsiębiorstwo to nie przedstawia żadnej wartości, a jeśli już odrzucić te twierdzenia, jego wartość powinna wynosić połowę kwoty ustalonej przez biegłego, ponieważ małżonkowie mieli przynajmniej równy, a w ocenie wnioskodawczyni nie był równy, udział we wzroście wartości przedsiębiorstwa, gdy tylko działania W. P. stanowiły nakład na rzecz majątku osobistego małżonka, a wnioskodawczyni pracowała na swój indywidualny majątek w postaci należącego do niej przedsiębiorstwa, co miało istotny wpływ na wynik sprawy;

22 naruszenie prawa procesowego, co miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 233 § 1 k.p.c. poprzez dokonanie błędnej, przekraczającej zakres swobodnej oceny dowodów, poprzez przyjęcie, iż wnioskodawczyni nie poniosła nakładów z majątku osobistego na majątek wspólny w łącznej wysokości 129 890,12 zł, poprzez pominięcie szeregu wykazanych przez wnioskodawczynię nakładów, szczegółowo określonych pismem z dnia 28 maja 2012 roku i uzupełnionych pismem z 20 maja 2021 roku,

23 naruszenie prawa procesowego, tj. art. 233 § 1 k.p.c., co miało wpływ na wynik sprawy poprzez przekroczenie granicy swobodnej oceny dowodów i przyjęcie, iż odprawa emerytalna i inne środki otrzymane przez uczestnika stanowiły jego majątek osobisty, w sytuacji gdy stanowiły majątek wspólny,

24 naruszenie prawa procesowego, tj. art. 233 § 1 k.p.c., co miało wpływ na wynika sprawy poprzez przekroczenie granicy swobodnej oceny dowodów,

25 naruszenie prawa materialnego, tj. art. 206 k.c. poprzez jego błędne niezastosowanie,

26 naruszenie prawa materialnego, tj. art. 43§ 2 k.r.i o. poprzez jego błędną wykładnię,

27 naruszenie prawa materialnego, tj. art. 31 § 2 pkt 1 k.r.i o. poprzez jego błędną wykładnię.

28 Wskazując na te zarzuty, wnioskodawczyni wniosła o zmianę postanowienia poprzez wyeliminowanie punktu I.2, zmianę punktu I.3 poprzez zmniejszenie kwoty do 7 907,86 zł, zmianę punktu II, poprzez ustalenie, że wnioskodawczyni poniosła nakłady z majątku osobistego na majątek wspólny w kwocie 129 890,12 zł, zmianę punktu III poprzez ustalenie nierównych udziałów w majątku w proporcji 70% dla wnioskodawczyni, 30% dla uczestnika, zmianę punktu IV poprzez przyznanie składników opisanych w punkcie I.1,4,5,6 na rzecz uczestnika, zaś składnika opisanego w punkcie I.3 na rzecz wnioskodawczyni, zmianę punktu V poprzez zasądzenie tytułem spłaty od uczestnika 222 557,70 zł w terminie miesiąca od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, zmianę punktu VI poprzez oddalenie wniosków uczestnika w pozostałym zakresie, zmianę punktu VII poprzez odstąpienie od obciążania wnioskodawczyni kosztami postępowania, względnie określenie, że ponosi je Skarb Państwa oraz o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego. Ewentualnie wnioskodawczyni wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania i zasądzenie kosztów zastępstwa adwokackiego.

29 W uzasadnieniu apelacji wnioskodawczyni rozwinęła postawione zarzuty, wskazując, że na czas dokonywania podziału wartość przedsiębiorstwa wnioskodawczyni wynosi 0, a przedmiotem podziału winien być stan czynny majątku wspólnego, nie zaś wartość istniejąca hipotetycznie w przeszłości. Ustalone przez sąd rejonowy nakłady na majątek osobisty wnioskodawczyni w kwocie 15 815,51 zł winne być obniżone o połowę, albowiem w połowie był to nakład na majątek drugiego współwłaściciela nieruchomości przy ul. (...). Natomiast rozliczeniu powinny podlegać nakłady poczynione przez wnioskodawczynię na spłatę rat leasingowych, zadłużeń w ZUS, podatków, utrzymania telefonów, rachunków za wodę, energię elektryczną, wynagrodzeń pracowników za okres po ustaniu wspólności ustawowej.

30 Apelację w zakresie punktu II, V i VI postanowienia wniósł uczestnik, zarzucając:

31 naruszenie prawa procesowego, mające istotny wpływ na wynik spray, tj. art. 684 k.p.c. w zw. z art. 567 § 3 k.p.c. przez nieustalenie pełnego składu majątku wspólnego i jego wartości, podlegającego podziałowi, przez nieuwzględnienie prawa własności pawilonu handlowego przy ul. (...) w S. o wartości 60 000,- zł i uznanie, że także w przypadku tego składnika majątku wspólnego stron, zasadne będzie rozliczenie go jako wzrost wartości firmy wnioskodawczyni, podczas gdy wnioskodawczyni po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej rozporządziła tymże składnikiem majątku wspólnego stron bez wiedzy i zgody uczestnika, osiągając z tego tytułu kwotę 60 000,- zł,

32 naruszenie prawa procesowego, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 684 k.p.c. w zw. z art. 567 § 3 k.p.c. przez nieuwzględnienie prawa do korzystania oraz ekspektatywy nabycia prawa własności pojazdu dostawczego M. (...) i uznanie, że także w przypadku tego składnika majątku wspólnego stron, zasadne będzie jego rozliczenie jako wzrost wartości firmy wnioskodawczyni, podczas gdy wnioskodawczyni po ustaniu wspólności majątkowej rozporządziła tym składnikiem bez wiedzy i zgody uczestnika,

33 naruszenie przepisu prawa materialnego, tj. art. 45 k.r.i o. poprzez jego błędne zastosowanie i uznanie, że wnioskodawczyni przysługują skuteczne względem uczestnika roszczenia z tytułu rozliczenia nakładów z majątku osobistego na majątek wspólny w kwocie 17 294,79 zł stanowiącej wydatki poniesione przez wnioskodawczynię już po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej na samochód marki M. (...) (opłaty leasingowe, koszty napraw i ubezpieczenia), podczas gdy roszczenia te są pozbawione podstaw, a jednocześnie sąd uznał, że uczestnikowi nie przysługują skuteczne względem wnioskodawczyni roszczenia z tytułu rozliczenia nakładów z majątku osobistego na majątek wspólny w postaci wydatków na utrzymanie mieszkania,

34 z ostrożności procesowej – naruszenia prawa materialnego, tj. art. 5 k.c. poprzez jego niezastosowanie, podczas gdy roszczenia wnioskodawczyni z tytułu rozliczenia nakładów z majątku osobistego na majątek wspólny należy uznać za przejaw nadużywania przez nią prawa podmiotowego.

35 Wskazując na te zarzuty, uczestnik wniósł o zmianę postanowienia przez oddalenie wniosku L. P. o ustalenie, że poniosła z majątku osobistego na majątek wspólny (nakłady) w kwocie 17 294,79 zł oraz ustalenie, że w skład majątku wspólnego wchodzą dodatkowo: prawo własności pawilonu handlowego przy ul. (...) w S. o wartości 60 000,- zł oraz prawo do korzystania oraz ekspektatywy nabycia prawa własności pojazdu M. o wartości 96 140,16 zł, oraz zasądzenie od wnioskodawczyni na rzecz uczestnika 5 509,31 zł tytułem spłaty w terminie miesiąca od dnia uprawomocnienia postanowienia z ustawowymi odsetkami w przypadku opóźnienia w płatności oraz wniósł o zasądzenie od wnioskodawczyni kosztów postepowania apelacyjnego.

36 W uzasadnieniu apelujący rozwinął postawione zarzuty.

37 Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

38 Obie apelacje okazały się częściowo uzasadnione.

39 Przed przystąpieniem do rozpoznania poszczególnych zarzutów apelacji wyjaśnienia wymaga, iż stosownie do art. 378 § 1 k.p.c. sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę w granicach apelacji; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania. Z brzmienia w/w przepisu - który z mocy art. 13 § 2 k.p.c. znajduje odpowiednie zastosowanie w postępowaniu nieprocesowym - wynika, iż sąd odwoławczy przy rozpoznawaniu środka zaskarżenia jest związany granicami apelacji, przy czym w polskiej procedurze cywilnej realizowana jest zasada pełnej apelacji ( tak np. SN w postanowieniu z dnia 21 maja 2014 r., II CZ 8/14). Przyjmuje się w związku z tym, że rzeczą sądu odwoławczego jest nie tylko rozpoznanie podniesionych w apelacji zarzutów, lecz szerzej rozpoznanie sprawy, niemniej tylko w granicach zaskarżenia.

40 W pierwszej kolejności odnieść się należy do zarzutów wnioskodawczyni zmierzających do ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym na jej korzyść. Wyjaśnić należy, iż zasadą w polskim prawie rodzinnym jest równość udziałów małżonków we wspólnym majątku. Stanowi o tym wprost art. 43 § 1 k.r.i.o., wedle którego oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym. Paragraf 2 wskazanego artykułu dopuszcza jednak możliwość odejścia od tej zasady, stanowiąc, iż z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać, ażeby ustalenie udziałów w majątku wspólnym nastąpiło z uwzględnieniem stopnia, w którym każdy z nich przyczynił się do powstania tego majątku. Spadkobiercy małżonka mogą wystąpić z takim żądaniem tylko w wypadku, gdy spadkodawca wytoczył powództwo o unieważnienie małżeństwa albo o rozwód lub wystąpił o orzeczenie separacji.

41 Jak wynika z przytoczonego wyżej przepisu, dla możliwości orzeczenia o nierównych udziałach w majątku wspólnym przewiduje on dwie przesłanki, które muszą wystąpić łącznie i które pozostają do siebie w takim wzajemnym stosunku, że żadne "ważne powody" nie stanowią podstawy takiego orzeczenia, jeżeli stopień przyczynienia się małżonków do powstania majątku wspólnego jest równy, a jednocześnie – nawet różny stopień przyczynienia się małżonków do powstania tego majątku nie stanowi podstawy ustalenia nierównych udziałów, jeżeli nie przemawiają za tym "ważne powody". Ponadto, zarówno w judykaturze jak i w piśmiennictwie przyjmuje się, że kryterium "ważnych powodów" ma nie tylko aspekt majątkowy, ale również etyczny, co wyraża się w postulacie dokonywania ich oceny przy uwzględnieniu (w świetle) zasad współżycia społecznego ( vide postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 kwietnia 2013 roku, IV CSK 553/12, LEX nr 1353257).

42 W rozpoznawanej sprawie uczestnik w istocie w sposób większy przyczynił się do powstania majątku wspólnego. W zasadzie bowiem jedyny wartościowy składnik majątku wspólnego, objęty podziałem to lokal mieszkalny nabyty wyłącznie dzięki wcześniejszym (przed zawarciem związku małżeńskiego) staraniom uczestnika. O ile działalność gospodarcza wnioskodawczyni prowadzona w trakcie trwania małżeństwa przynosiła znaczne dochody, umożliwiając małżonkom życie na wysokim poziomie, nie przełożyło się to na powstanie majątku wspólnego. Jedynie uczestnik gromadził środki finansowe na rachunkach bankowych, zaś wnioskodawczyni nie prowadziła żadnych działań celem powiększenia majątku wspólnego. Obiektywnie rzecz biorąc zatem to uczestnik w większym zakresie przyczynił się do powstania majątku wspólnego. Zatem nie zaszła sytuacja, o której mowa w przywołanym przepisie, iż wnioskodawczyni w większym stopniu przyczyniła się do powstania majątku wspólnego. Prawidłowo także sąd pierwszej instancji, nie dopatrzył się wystąpienia w realiach niniejszej sprawy drugiej wymaganej przepisem art. 43 § 2 k.r.i.o. przesłanki, tj. istnienia ważnych powodów, co w efekcie nie daje podstaw do ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym małżonków.

43 Jak wskazuje się w piśmiennictwie, wskazane wyżej „ważne powody” dotyczą oceny, kwalifikacji zachowania jednego z małżonków oraz spowodowanych przez niego takich stanów rzeczy, które stanowią przyczynę niższej wartości majątku wspólnego niż ta, która wystąpiłaby, gdyby postępował właściwie. Chodzi tutaj przede wszystkim o nieprawidłowe, rażące lub uporczywe nieprzyczynianie się do zwiększania majątku wspólnego, pomimo posiadanych możliwości zdrowotnych i zarobkowych. Z drugiej jednak strony nieprawidłowe postępowanie polegać może na rażącym i odbiegającym od obiektywnych wzorców braku staranności o zachowanie istniejącej już substancji majątku wspólnego. Nie stanowią jednak ważnych powodów okoliczności niezależne od małżonka i przez niego niezawinione, w szczególności związane z nauką, chorobą czy bezrobociem ( vide Sokołowski Tomasz, Art. 43 [w:] Dolecki Henryk (red.), Sokołowski Tomasz (red.), Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, wyd. II, LEX, 2013). W myśl ustalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego, za „ważne” uznane mogą być tylko takie powody, których doniosłość wynika z zasad współżycia społecznego ( vide postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 28 kwietnia 1972 roku, III CRN 626/71, LEX nr 7084). Przy ocenie istnienia ważnych powodów należy mieć na uwadze całokształt postępowania małżonków w czasie trwania wspólności majątkowej w zakresie wykonywania ciążących na nich obowiązków względem rodziny, którą przez swój związek założyli ( vide postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 października 1974 roku, III CRN 190/74, LEX nr 7598). Ocena ważnych powodów musi być zatem kompleksowa, ponieważ częściowe tylko negatywne postępowanie może być skutecznie skompensowane inną, pozytywną formą aktywności, kształtującą majątek wspólny. W kontekście powyższego wskazać należy, że zarówno doktryna, jak i orzecznictwo wypracowały ugruntowaną obecnie zasadę, wedle której tylko w okolicznościach rażącego lub uporczywego nieprzyczyniania się do powstania majątku wspólnego, pomimo posiadanych sił oraz możliwości zarobkowych, drugi małżonek może żądać, aby ustalenie udziałów w majątku wspólnym nastąpiło z uwzględnieniem stopnia, w którym każdy z małżonków przyczynił się do powstania tego majątku. Nie w każdym zatem przypadku istnienia różnicy w przyczynianiu się do powiększenia majątku wspólnego art. 43 § 2 k.r.i.o. powinien być zastosowany ( vide postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 30 listopada 1972 roku, III CRN 235/72, OSNC 1973/10/174; z dnia 26 listopada 1973 roku, III CRN 227/73, OSNC 1974/11/189). Wyjaśnić przy tym należy, iż przepis art. 43 § 3 k.r.i.o. stanowi o leżącym po stronie sądu obowiązku uwzględnienia także nakładu osobistej pracy we wspólnym gospodarstwie domowym.

44 Sąd odwoławczy podkreśla, iż zgodnie z ogólną zasadą ciężaru dowodu zawartą w art. 6 k.c., przesłanki, o których mowa wyżej, muszą zostać udowodnione przez małżonka, który wystąpił z żądaniem ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym ( vide postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 2 października 1997 roku, II CKN 348/97, LEX nr 479357).

45 Zważając zatem na przytoczone rozważania, sąd okręgowy stanął na stanowisku, iż w trakcie postępowania nie zostało wykazane, aby w sprawie wystąpiły jakiekolwiek „ważne powody”, uzasadniające rozróżnienie wysokości przysługujących małżonkom udziałów w majątku wspólnym. Jak zostało bowiem wyjaśnione, judykatura i nauka prawa stoją na stanowisku, iż zachowanie małżonka uzasadniające zastosowanie art. 43 § 2 k.r.i.o. musi w sposób wyraźny wychodzić poza ramy normalnego partycypowania w kosztach utrzymania rodziny, co więcej, winno mieć charakter obiektywnie nieprawidłowy, rażący lub uporczywy. Tylko bowiem tak jaskrawe zachowania uznawane są obecnie za uzasadniające odejście od wyrażonej w art. 43 § 1 k.r.i.o. zasady.

46 Jak wynika ze stanowiska wnioskodawczyni, ustalenie nierównych udziałów w majątku wspólnym miało być w jej ocenie uzasadnione faktem, iż uczestnik dopuścił się zdrady, a tym samym doprowadził do rozpadu małżeństwa, a w konsekwencji także zakończenia prowadzenia przez wnioskodawczynię działalności gospodarczej. Okoliczności te nie stanowią przy tym wystarczających powodów dla ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym, tym bardziej, iż jak trafnie dostrzegł to sąd pierwszej instancji nie zostało wykazane, aby uczestnik trwonił majątek wspólny bądź go ukrywał.

47 Podzielić należy natomiast pierwszy z zarzutów wnioskodawczyni dotyczący nieprawidłowego ustalenia wartości przedsiębiorstwa uczestniczki. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, w sprawach o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej między małżonkami stan tego majątku ustala się według chwili ustania wspólności, a wartość według cen z chwili dokonywania podziału. Stan majątku oznacza przy tym skład majątku, a nie stan poszczególnych przedmiotów wchodzących w jego skład (art. 46 k.r.o. i art. 684 w zw. z art. 567 § 3 k.p.c.; zob. postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 czerwca 2015 r., Ts 327/14, OTKB Zb.Urz. 2015/3, poz. 320, uchwała pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 15 grudnia 1969 r., III CZP 12/69, OSNCP 1970/3, poz. 39, uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Naj­wyższego z dnia 26 marca 1985 r. – zasada prawna – III CZP 75/84, OSNCP 1985, nr 10, poz. 147, uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27 września 1974 r., III CZP 58/74, OSNCP 1975/6, poz. 90, oraz postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 15 kwietnia 1997 r., I CKU 30/97, OSNC 1997/10, poz. 149, i z dnia 26 czerwca 2013 r., II CSK 583/12, niepubl.). Przedmiotem rozstrzygnięcia w sprawie o podział majątku wspólnego powinien być majątek, który – co do zasady – istnieje zarówno w chwili ustania wspólności ustawowej, jak i w chwili dokonywania podziału (art. 1038 § 1 k.c. w zw. z art. 46 k.r.o. i art. 684 w zw. z art. 567 § 3 k.p.c.). Ewentualne wyzbycie się lub zniszczenie majątku wspólnego przez jednego z małżonków w okresie między ustaniem wspólności a chwilą orzekania o podziale może natomiast powodować różne implikacje dla postępowania działowego, w zależności od tego czy było ono przez tego małżonka zawinione (zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 1989 r., OSNCP 1990/4–5, poz. 60, i postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 kwietnia 1994 r., III CZP 41/94, niepubl.). = K.Skiepko [w:] Komentarz do spraw o podział majątku wspólnego małżonków, red. J. Ignaczewski, Warszawa 2021, s. 226.

48 W konsekwencji trafnie wnioskodawczyni podnosi, że brak jest podstaw do uwzględnienia w niniejszym postępowaniu kwoty 179 490,85 zł stanowiącej wzrost wartości przedsiębiorstwa wnioskodawczyni, skoro na dzień dzisiejszy wartość ta wynosi 0. Zważywszy na okoliczności zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej przez wnioskodawczynię, doznany przez nią rozstrój zdrowia wywołany nagannym postępowaniem uczestnika, nie sposób przyjąć, że zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej było przez wnioskodawczynię zawinione w stopniu, który uzasadniałby powstanie po jej stronie obowiązku odszkodowawczego. Niewątpliwie także, jak trafnie ustalił tę okoliczność sąd rejonowy, uczestnik angażował się w działalność przedsiębiorstwa wnioskodawczyni w sposób istotny. Aczkolwiek wnioskodawczyni w toku postępowania starała się umniejszać jego rolę w tym zakresie, niewątpliwie była ona znaczna, zaś przedsiębiorstwo funkcjonowało dzięki współdziałaniu wnioskodawczyni i uczestnika. Świadczy również o tym znaczny rozwój przedsiębiorstwa w okresie trwania związku małżeńskiego, stwierdzony w opinii biegłego. W momencie rozpadu małżeństwa stron, niemożliwym było dalsze jego funkcjonowanie w dotychczasowym kształcie, zaś wnioskodawczyni nie podołała samodzielnemu jego prowadzeniu, za co nie sposób jej winić. W konsekwencji trafny jest zarzut wnioskodawczyni, a uwzględnienie przez sąd rejonowy hipotetycznego wzrostu wartości przedsiębiorstwa wnioskodawczyni w okresie trwania wspólności majątkowej stron w kwocie 179 490,85 zł, a która to wartość aktualnie nie istnieje jest błędne. Z tego też względu należało zmienić zaskarżone postanowienie przez wyeliminowanie powyższej kwoty ze składu majątku wspólnego (punkt I. 2 postanowienia sądu rejonowego).

49 Powyższa kwestia rzutuje również na żądanie wnioskodawczyni rozliczenia nakładów z majątku osobistego na majątek wspólny (a w istocie spłaty długów), jak również zarzuty uczestnika tyczące się braku ustalenia w składzie majątku wspólnego wartości pawilonu handlowego przy ul. (...), ekspektatywy nabycia samochodu M. oraz rozliczenia zapłaconych przez wnioskodawczynię rat leasingowych.

50 W niniejszej sprawie zachodzi bowiem szczególna sytuacja, gdy zasadniczy dochód obojga małżonków pochodził z działalności gospodarczej wnioskodawczyni, jak również długi pozostałe po okres wspólności majątkowej małżeńskiej były związane wyłącznie z tą działalnością. Dokonując rozliczenia powyższych żądań stron nie sposób tracić z pola widzenia, że wnioskodawczyni po rozstaniu małżonków przejęła środki i wartości wynikające z funkcjonującego przedsiębiorstwa. Nakłady, których rozliczenia się domaga (w tym koszty leasingu, opłaty, ZUS, pensje pracowników) zostały pokryte z majątku przedsiębiorstwa, które na skutek działań wnioskodawczyni utraciło jakąkolwiek wartość. De facto zatem wnioskodawczyni przeprowadziła proces „likwidacji przedsiębiorstwa” pokrywając z jego majątku istniejące długi. Jak sama zeznała również środki ze sprzedaży kwiaciarni przy ul. (...) wnioskodawczyni przeznaczyła na spłatę długów przedsiębiorstwa. Jednocześnie wnioskodawczyni nie prowadziła szczegółowej ewidencji księgowej i aktualnie nie sposób jest ustalić z jakich środków dokonała spłaty długów przedsiębiorstwa, w tym w szczególności rat leasingowych za samochód M.. Skoro zaś, jak wskazano powyżej brak jest podstaw do rozliczania wzrostu wartości przedsiębiorstwa wnioskodawczyni, które aktualnie nie istnieje, brak jest także podstaw do rozliczania rzekomych nakładów poczynionych przez wnioskodawczynię, gdyż nakłady te zostały poczynione ze środków, z których powinna się rozliczyć z uczestnikiem. W konsekwencji trafny jest zarzut apelacji uczestnika, prowadzący do wyeliminowania z rozstrzygnięcia sądu rejonowego ustaleń zawartych w punkcie II skarżonego postanowienia, a jednocześnie bezzasadny jest zarzut wnioskodawczyni braku uwzględnienia przy podziale kwoty 129 890,12 zł nakładów. W konsekwencji należało zmienić punkt II postanowienia sądu rejonowego poprzez oddalenie wniosku wnioskodawczyni o ustalenie, że poniosła wydatki z majątku osobistego na majątek wspólny w kwocie 17 294,79 zł.

51 Odnosząc się do żądania uczestnika rozliczenia prawa do korzystania oraz ekspektatywy nabycia prawa własności pojazdu dostawczego M. (...), żądanie to trafnie nie zostało uwzględnione przez sąd rejonowy. Jak wskazał Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 28 stycznia 2015 roku, II CSK 322/14, podział majątku wspólnego następuje przy uwzględnieniu jego wartości z dnia dokonywania podziału, ale według stanu istniejącego w chwili ustania wspólności majątkowej. W niniejszej sprawie nie sposób uznać, że wnioskodawczyni w sposób przez siebie zawiniony nie doprowadziła do nabycia własności samochodu M.. Przede wszystkim uczestnik nie podjął żadnych starań, aby terminowo regulować raty leasingowe. Do spłaty pozostała znaczna kwota wartości samochodu (około 100 000,- zł), której to wnioskodawczyni nie była w stanie regulować, albowiem nie prowadziła działalności gospodarczej. Tym samym przejęcie praw i obowiązków wynikających z umowy leasingu przez inny podmiot było trafnym i racjonalnym ekonomicznie rozwiązaniem. W szczególności zaś uczestnik nie wykazał aby wartość samochodu przewyższała kwoty rat leasingowych pozostające do spłaty, a tylko w takim przypadku można mówić, iż ekspektatywa nabycia tego prawa posiadała realną wartość majątkową. O konieczności przejęcia zobowiązań wynikających z umowy leasingu zdecydowało zaprzestanie prowadzenia przez wnioskodawczynię działalności gospodarczej na skutek zachowania uczestnika. W konsekwencji, skoro to jego zachowanie było pierwotną przyczyną upadku działalności gospodarczej i zaprzestania regulowania rat leasingowych, zasady uczciwości i lojalności małżeńskiej stoją na przeszkodzie obciążaniu wnioskodawczyni wyłącznie skutkami przedwczesnego zakończenia umowy leasingu (art. 5 k.c.). Uczestnik bowiem nie podjął żadnych starań celem przejęcia i kontynuacji umowy leasingu, a tym samym zachowania tego składnika majątkowego.

52 Chybiony jest także zarzut 3 wnioskodawczyni. Wbrew stanowisku wnioskodawczyni sąd rejonowy nie ustalił, aby pobrana przez uczestnika w dniu 16 lipca 2002 roku odprawa emerytalna stanowiła jego majątek osobisty. Sąd Rejonowy uwzględnił w podziale wszystkie oszczędności znajdujące się na rachunkach bankowych uczestnika oraz w funduszu inwestycyjnym w kwocie przekraczającej 80 000,- zł (punkty I 4), 5) i 6)). Brak jest jakichkolwiek dowodów aby środki pochodzące z odprawy wypłaconej uczestnikowi w lipcu 2002 roku (a więc na ponad 5 lat przed datą ustania wspólności majątkowej – wrzesień 2007 roku) zostały przez uczestnika ukryte. Fakt, iż uczestnik posiadał znaczne środki na rachunkach bankowych i brak zarzutów co do ukrywania przez niego środków, prowadzi do wniosku, że stanowisko sądu rejonowego, iż „…środki otrzymane przez uczestnika z Wojskowego Biura Emerytalnego, w tym odprawa emerytalna (…) strony przeznaczały na wspólnie prowadzoną działalność” jest prawidłowe.

53 Prawidłowo SR oddalił wniosek o rozliczenie pożytków, jakie wnioskodawczyni mogłaby osiągnąć z wynajmu mieszkania przy ul. (...), gdyż zrezygnowała ona dobrowolnie z zamieszkiwania we wspólnym lokalu i nigdy nie występowała z propozycją wynajmu pomieszczeń. Wnioskodawczyni sama w toku przesłuchania (k – 828) zeznała, że nigdy nie żądała opłat za mieszkanie od uczestnika, zaś żądanie rozliczenia tychże pożytków pojawiło się dopiero w toku dalszego postępowania w sprawie.

54 Chybiony jest również zarzut wnioskodawczyni błędnego wyliczenia wartości nakładów poczynionych z majątku wspólnego na majątek osobisty wnioskodawczyni, tj. na lokal hurtowni kwiatów, wynikający z faktu, że nakłady poczyniono na nieruchomość pozostającą we współwłasności wnioskodawczyni i właściciela drugiego z lokali. Niewątpliwie bowiem to wnioskodawczyni wraz z uczestnikiem czynili nakłady na nieruchomość przy ul. (...) i wnioskodawczyni jako współwłaścicielce części wspólnych tej nieruchomości będzie przysługiwać roszczenie o zwrot tych nakładów, gdyby doszło do zniesienia współwłasności części wspólnych, jak również aktualnie wnioskodawczyni korzysta z całości tych nakładów wynajmując pomieszczenia hurtowni.

55 Odnosząc się natomiast do kwestii spłaty należnej wnioskodawczyni z tytułu podziału majątku wspólnego, wskazać należy, iż zasadniczym składnikiem majątku wspólnego stron, z którego wynika ciążący na uczestniku obowiązek dokonania spłaty na rzecz wnioskodawczyni jest lokal mieszkalny położony w S. przy ul. (...) o wartości 320 000,- zł. Środki finansowe znajdujące się w chwili ustania wspólności majątkowej na rachunkach uczestnika zostały bowiem pomiędzy stronami co do zasady rozliczone, gdyż uczestnik przekazał wnioskodawczyni kwotę 30 000,- zł. Niewątpliwie lokal mieszkalny został nabyty w trakcie trwania wspólności ustawowej i zgodnie z zasadą przewidzianą w art. 31 § 1 i 2 k.r.o. stanowi dorobek małżonków (uchwała SN z dnia 16 września 2015 roku, III CZP 50/15, Lex nr 1790269). Niemniej jednak dokonując rozliczeń pomiędzy małżonkami w sprawach o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej nie jest wyłączone stosowanie art. 5 k.c. Zgodnie z powołanym przepisem nie można czynić ze swego prawa użytku, który by był sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego. Takie działanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony.

56 W piśmiennictwie podkreśla się, iż przepis art. 5 k.c. ma zastosowanie z urzędu bez względu na to, czy został podniesiony zarzut nadużycia prawa podmiotowego, a więc stosownie do okoliczności sąd obowiązany jest z urzędu prowadzić postępowanie dowodowe w celu wyjaśnienia okoliczności mających istotne znaczenie dla zastosowania art. 5 k.c., ale ciężar dowodu okoliczności relewantnych z tego punktu widzenia spoczywa na stronie, która powołuje się na ochronę, jaką zapewnia jej art. 5 k.c. Ponadto przyjmuje się, iż zasady współżycia społecznego w rozumieniu art. 5 k.c. są pojęciem pozostającym w nierozłącznym związku z całokształtem okoliczności danej sprawy i w takim całościowym ujęciu wyznaczają podstawy, granice i kierunki jej rozstrzygnięcia w wyjątkowych sytuacjach, które przepis ten ma na względzie. Dlatego do zastosowania tego przepisu konieczna jest ocena całokształtu szczególnych okoliczności danego rozpatrywanego wypadku w ścisłym powiązaniu nadużycia prawa z konkretnym stanem faktycznym. Na treść zasad współżycia społecznego składają się elementy etyczne i socjologiczne, kształtowane przez oceny moralne i społeczne. Jak podkreślił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 25 sierpnia 2011 roku, sygn.. akt II CSK 640/10 istotą prawa cywilnego jest strzeżenie praw podmiotowych, a zatem wszelkie rozstrzygnięcia prowadzące do redukcji bądź unicestwienia tych praw mają charakter wyjątkowy. W wyroku z dnia 11 kwietnia 2013 roku, sygn. akt II CSK 438/12 Sąd Najwyższy podkreślił, że wszelkie rozstrzygnięcia będące wyjątkiem od strzeżenia praw podmiotowych wymagają ostrożności oraz wnikliwego rozważenia wszelkich aspektów rozpoznawanego przypadku.

57 Zasady współżycia społecznego rozumie się jako normy moralne odnoszące się do stosunków międzyludzkich, których przestrzeganie spotyka się pozytywną oceną społeczną, a naruszanie z dezaprobatą. W wyroku z dnia 23 maja 2013 r. IV CSK 660/12 Sąd Najwyższy podkreślił, iż z uwzględnieniem, iż Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji), należy przyjąć, że odwołanie się do zasad współżycia społecznego oznacza odwołanie się do idei słuszności w prawie i do powszechnie uznawanych wartości w kulturze naszego społeczeństwa. Ujmując rzecz ogólnie, można przyjąć, że przez zasady współżycia społecznego należy rozumieć podstawowe zasady etycznego i uczciwego postępowania (Legalis numer 728657).

58 W orzecznictwie zaznacza się, że sposób stosowania konstrukcji nadużycia prawa podmiotowego z założenia ma charakter elastyczny, pozostawiając znaczny margines swobody w ocenie, czy dane zachowanie pozostaje w granicach prawa podmiotowego, czy też stanowi jego nadużycie. Celowi temu służy oparcie art. 5 k.c. o klauzulę generalną, odsyłającą do zasad współżycia społecznego – której treść wymaga każdorazowo doprecyzowania na gruncie konkretnej sprawy ( postanowienie SN z dnia 26 marca 2014 r.V CSK 344/13, Legalis numer 994652).

59 Należy jednocześnie podnieść, że przy stosowaniu przepisu art. 5 k.c. trzeba mieć na względzie, że domniemywa się, iż korzystający ze swego prawa czyni to w sposób zgodny z zasadami współżycia społecznego (ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa). Dopiero istnienie szczególnych okoliczności może domniemanie to obalić i pozwolić na zakwalifikowanie określonego zachowania jako nadużycia prawa, niezasługującego na poparcie z punktu widzenia zasad współżycia społecznego. Ciężar wykazania tych szczególnych okoliczności spoczywa na osobie powołującej się na art. 5 k.c.

60 Odnosząc powyższe rozważania prawne do realiów rozpoznawanej sprawy sąd okręgowy doszedł do przekonania, że uczestnik wykazał, iż w sprawie zachodzą wyjątkowe okoliczności, które zasługiwały na poparcie z punktu widzenia zasad współżycia społecznego. Przede wszystkim strony zawarły związek małżeński w dniu 20 lutego 1999 roku, zaś lokal mieszkalny położony przy ul. (...) został zakupiony w dniu 20 kwietnia 1999 roku, a więc dwa miesiące później. Cena zapłacona przez małżonków (16 747,30 zł) stanowiła jedynie 33% wartości tego lokalu określonej na 50 646,- zł, co wynikało przede wszystkim z bonifikaty przysługującej uczestnikowi za 16 lat służby (odpis aktu notarialnego k – 1103 – 1106). Uwzględnić także należy, że lokal ten został przydzielony uczestnikowi przed zawarciem związku małżeńskiego, jak i cały okres służby skutkujący bonifikatą w cenie nabycia tego lokalu przypadał na okres przed zawarciem związku małżeńskiego. Wnioskodawczyni ma zaspokojone potrzeby mieszkaniowe albowiem posiada inny majątek i nigdy nie mieszkała w lokalu przy ul. (...). Co więcej w trakcie trwania małżeństwa lokal przy ul. (...) był jedynym wartościowym składnikiem, którego dorobili się małżonkowie. Wziąć należy pod uwagę także wiek uczestnika oraz jego stan zdrowia wynikający z przedstawionych w toku postępowania apelacyjnego kart informacyjnych leczenia szpitalnego (k – 1439 – 1443), które to w istocie wykluczają podjęcie przez uczestnika jakiejkolwiek pracy i możliwość generowania dodatkowych dochodów poza przysługującą uczestnikowi emeryturą. Stan zdrowia uczestnika wskazuje zaś na ponoszenie zwiększonych wydatków na leczenie i utrzymanie. Zważywszy na powyższe okoliczność sprzeczne z względami słuszności byłoby nakazanie uczestnikowi rozliczenia się z wnioskodawczynią z całej wartości tego mieszkania, skoro wnioskodawczyni w żaden sposób nie przyczyniła się do nabycia tegoż składnika majątku. W ocenie Sądu Okręgowego zatem do rozliczenia pomiędzy stronami należy, z uwzględnieniem regulacji art. 5 k.c., przyjąć jedynie 33% aktualnej wartości mieszkania, tym bardziej, że małżeństwo stron trwało nieco ponad 8 lat a tylko w takiej proporcji środki zostały zainwestowane z majątku wspólnego w nabycie tego składnika.

61 Powyższe prowadzi do obniżenia spłaty należnej wnioskodawczyni z tytułu podziału majątku wspólnego do kwoty 55 105,20 zł, przy czym termin spłaty, określony przez sąd rejonowy na 6 miesięcy od dnia uprawomocnienia orzeczenia, należy uznać za trafny. W tym okresie uczestnik może albo zaciągnąć kredyt na spłatę wnioskodawczyni albo też pozyskać środki na spłatę poprzez zamianę mieszkania na mniejsze lub jego sprzedaż. Przyjęcie krótszego okresu czasu uniemożliwi uczestnikowi dokonanie spłaty, zaś wydłużenie tego okresu było sprzeczne z interesem wnioskodawczyni, gdyż wspólność majątkowa ustała ponad 14 lat temu i przez ten okres uczestnik winien, licząc się z obowiązkiem rozliczenia, odpowiednio do tego przygotować. Oczywistym jest również, że uczestnik nie byłby w stanie spłacić wnioskodawczyni z bieżących dochodów w rozsądnym terminie.

62 Kwotę 55 105,20 zł Sąd Okręgowy wyliczył uwzględniając jako skład majątku wspólnego podlegający rozliczeniu po stronie uczestnika w łącznej kwocie 186 027,91 zł (na co składa się 105 600,- zł 33% wartości mieszkania oraz 12 834,72 zł środki na funduszu inwestycyjnym, 6 630,82 zł oraz 60 962,37 zł środki na rachunkach bankowych) zaś po stronie wnioskodawczyni 15 815,51 zł przyznanych jej nakładów. Z rozliczenia powyższych wartości uczestnik winien zwrócić wnioskodawczyni 85 106,20 zł (186 027,91 – 12 834,72 /2). Ponieważ uczestnik przekazał po ustaniu wspólności wnioskodawczyni 30 000,- zł tytułem spłaty, ostatecznie należało zasądzić od niego na rzecz wnioskodawczyni 55 106,20 zł, o czym orzeczono w punkcie 1 d) postanowienia, zmieniając punkt V postanowienia sądu rejonowego.

63 W pozostałym zakresie obie apelacje oddalono na podstawie art. 385 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

64 Orzeczenie o kosztach postępowania zapadło na podstawie art. 520 § 1 k.p.c., gdyż obie strony były zainteresowane w dokonaniu podziału, jak i apelacje obu stron zostały częściowo uwzględnione.

65 sędzia Katarzyna Longa sędzia Tomasz Szaj sędzia Tomasz Radkiewicz

66 (...)

67 (...)

68 (...)

69 (...)

70 (...)