Uzasadnienie orzeczenia Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 30 czerwca 2026 r., III Ca 528/25

uzasadnienie orzeczenia Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 30 czerwca 2026 r., III Ca 528/25

Tekst

1 Sygn. akt III Ca 528/25

Uzasadnienie

2 Zaskarżonym wyrokiem z dnia 15 listopada 2024 roku Sąd Rejonowy w Pabianicach w sprawie o sygn. akt I C 915/24 z powództwa H. T. – Syndyka Masy Upadłości osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej R. O. (2) przeciwko R. O. (3) o ustalenie istnienia prawa:

3 1. ustalił, że udział wynoszący 1/4 części we współwłasności spółdzielczego własnościowego prawa do (...) położonego w G. przy (...) objętego (...), nabyty przez R. O. (1) w drodze dziedziczenia po Ł. O., stanowi składnik masy upadłości R. O. (1) – osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej, podlegający zbyciu w toku postępowania upadłościowego dotyczącego R. O. (1);

4 2. zasądził od R. O. (3) na rzecz H. T. – Syndyka Masy Upadłości osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej R. O. (2) kwotę 5.400 złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego, z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty;

5 3. nakazał pobrać od R. O. (3) na rzecz Skarbu Państwa-Sądu Rejonowego w Pabianicach kwotę 3.750 złotych tytułem kosztów sądowych, od uiszczenia których powód był zwolniony z mocy ustawy.

6 Apelację od powyższego wyroku wniósł pozwany, zaskarżając wydane rozstrzygnięcie w całości, zarzucając:

7 1. naruszenie przepisów postępowania skutkujące nieważnością postępowania, tj. art. 224 § 3 k.p.c. poprzez zaniechanie uprzedzenia stron o możliwości zamknięcia rozprawy i nieumożliwienie im zabranie głosu w piśmie procesowym, w terminie nie krótszym niż 7 dni, co skutkowało pozbawieniem strony powodowej obrony swych praw, o której mowa w art. 379 pkt 5 k.p.c.

8 2. naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, a to art. 229 k.p.c. poprzez dokonanie oczywiście błędnej, dowolnej niczym nieuzasadnionej interpretacji oświadczenia pozwanego, że oświadczenie, iż: „zdarzenia prawne w niniejszej sprawie nie są kwestionowane" można odczytać jako przyznanie bezskuteczności omawianej czynności prawnej, co doprowadziło do uwzględnienia powództwa, podczas gdy prawidłowa interpretacja ww. oświadczenia poparta stanowiskiem procesowym pozwanego sprowadza się jedynie do niekwestionowania przez pozwanego faktu nabycia spadku przez pozwanego i R. O. (2), dokonania darowizny udziału wynoszącego 1/4 we współwłasności spółdzielczego własnościowego prawa do (...) położonego w G. przy ul. E. X. 22B na rzecz pozwanego, co skutkowało bezzasadnym uwzględnieniem powództwa;

9 3. naruszenie prawa materialnego, a to:

10 a. art. 189 k.p.c. w zw. z art. 127 ust. 1 w zw. z art. 491² § 1 ustawy Prawo upadłościowe poprzez ich niewłaściwą wykładnię i przyjęcie, iż powód H. T. Syndyk Masy Upadłości osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej R. O. (2) ma interes prawny w żądaniu ustalenia, że udział wynoszący 1/4 części we współwłasności spółdzielczego własnościowego prawa do (...) położonego w G. przy ulicy (...) objętego (...) numer (...), nabyty przez R. O. (1) w drodze dziedziczenia po Ł. O., stanowi składnik masy upadłości R. O. (1) - osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej, podlegający zbyciu wtoku postępowania upadłościowego dotyczącego R. O. (1), w sytuacji w której ustalenie składu masy upadłościowej jest ustaleniem nie prawa a faktu, a nadto powód mógł wystąpić z innymi powództwami lub żądaniami, w których uzyskałby ochronę prawną, tj. powód miał możliwość wystąpienia z pozwem o ustalenie, że umowa darowizny zawarta między pozwanym jako obdarowanym a R. O. (2) jako darczyńcą jest bezskuteczna w stosunku do masy upadłości R. O. (1), ponadto powodowi przysługiwało także powództwo, w którym mógł on żądać nakazania pozwanemu, aby wydał powodowi udział wynoszący 1/4 w bliżej oznaczonym, spółdzielczym własnościowym (...) oraz prawa z nim związane, a nadto powód mógł zwrócić się do sądu upadłościowego o rozstrzygnięcie wątpliwości co do tego, które z przedmiotów wchodzą w skład masy upadłości,

11 b. art. 69 ust 1, 1a i 1c w zw. z art. art. 491² ust. 2 ustawy Prawo upadłościowe poprzez ich błędną wykładnię i dokonanie przez sąd powszechny ustalenia, że udział wynoszący 1/4 części we współwłasności spółdzielczego własnościowego prawa do (...) położonego w G. przy ul. (...) wchodzi w skład masy upadłości, podczas gdy skład masy upadłości ustala syndyk, a ewentualne wątpliwości rozstrzyga na jego wniosek sąd upadłościowy, a zatem zaskarżone rozstrzygnięcie zostało wydane bez podstawy prawnej i mimo braku kognicji sądu w tym zakresie.

12 W związku z tak postawionymi zarzutami skarżący wniósł o:

13 1. Uchylenie zaskarżonego wyroku i zniesienia postępowania w zakresie dotkniętym nieważnością, tj. zniesienie postępowania w całości.

14 2. Ewentualnie o zmianę pkt 1 zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie powództwa w całości;

15 3. zmianę rozstrzygnięcia o kosztach procesu poprzez zasądzenie ich od powoda na rzecz ozwanego według norm przepisanych za postępowanie przed Sądem I instancji;

16 4. zasądzenie od pozwanej na rzecz powoda kosztów procesu za postępowanie apelacyjne, w tym kosztów zastępstwa procesowego wraz z odsetkami za opóźnienie według norm przepisanych;

17 W odpowiedzi na apelację powód wniósł o jej oddalenie w całości oraz zasądzenie od pozwanego kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu odwoławczym według norm przepisanych.

18 Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

19 Apelacja była bezzasadna i jako taka podlegała oddaleniu.

20 Wyrok Sądu Rejonowego w jest prawidłowy. Podniesione przez apelującego zarzuty nie zasługują na uwzględnienie. Sąd Okręgowy podziela zarówno ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd I instancji, przyjmując je jako własne, jak i dokonaną ocenę prawną.

21 Bezzasadne okazały się zarzuty apelacji zmierzające do wykazania naruszenia przepisów postępowania, w tym najdalej idący zarzut nieważności postępowania. Skarżący upatruje nieważności postępowania z powodu pozbawienia go możliwości obrony swych praw w fakcie, że Sąd I instancji nie uprzedził stron o możliwości zamknięcia rozprawy i nie umożliwił im zabrania głosu w piśmie procesowym na podstawie art. 224 § 3 k.p.c. Zarzut ten opiera się na fundamentalnym nieporozumieniu i ignoruje fakt, że zaskarżone orzeczenie zostało wydane na posiedzeniu niejawnym, do czego Sąd I instancji był w pełni uprawniony na podstawie obowiązujących przepisów postępowania. Instytucja zamknięcia rozprawy, o której mowa w art. 224 k.p.c. – w tym jej modyfikacja z § 3, pozwalająca na zamknięcie rozprawy na posiedzeniu niejawnym po odebraniu głosów na piśmie – z samej swojej istoty dotyczy sytuacji, w których sąd uprzednio wyznaczył i prowadził rozprawę. Przepis art. 224 § 3 k.p.c. reguluje procedurę przejścia z fazy jawnej (rozprawy) do fazy niejawnej w celu wydania wyroku. Nie znajduje on natomiast zastosowania w sytuacji, gdy sąd od początku kieruje sprawę do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym i w tym trybie wydaje wyrok, w ogóle nie otwierając rozprawy. W realiach niniejszej sprawy Sąd I instancji rozpoznał sprawę na posiedzeniu niejawnym, działając w granicach przyznanych mu przez ustawodawcę uprawnień. Strony miały pełną możliwość przedstawienia swoich racji, twierdzeń i dowodów w składanych pismach procesowych. Pozbawienie strony obrony swych praw zachodzi tylko wtedy, gdy z powodu wadliwości proceduralnych sądu strona całkowicie została pozbawiona możliwości związanych z ochroną jej interesów. Rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym w warunkach przewidzianych ustawą, przy zapewnieniu stronom możliwości składania pism, wymogu tego w żaden sposób nie narusza i nie generuje skutku nieważności.

22 Nie zasługiwał na uwzględnienie także zarzut naruszenia art. 229 k.p.c. dotyczący błędnej interpretacji oświadczenia pozwanego o treści: „zdarzenia prawne w niniejszej sprawie nie są kwestionowane". Skarżący niesłusznie wywodzi, że Sąd I instancji utożsamił to oświadczenie z bezwarunkowym przyznaniem bezskuteczności umowy darowizny. Lektura uzasadnienia zaskarżonego wyroku wskazuje, że Sąd Rejonowy prawidłowo zrekonstruował i ocenił stan faktyczny. Sąd ten przyjął za przyznane jedynie fakty tworzące sekwencję zdarzeń prawnych: otwarcie spadku po Ł. O., nabycie przez R. O. (4) udziału w prawie do lokalu, a następnie zawarcie umowy darowizny tego udziału na rzecz pozwanego. Sam pozwany w apelacji potwierdza, że jego oświadczenie odnosiło się właśnie do tych okoliczności. Wnioskowanie Sądu I instancji, że darowizna ta jest bezskuteczna w stosunku do masy upadłości, nie stanowiło efektu „błędnej interpretacji oświadczenia woli pozwanego jako przyznania faktu bezskuteczności”, lecz było wynikiem subsumcji tych niekwestionowanych faktów pod właściwe przepisy prawa materialnego (art. 127 ust. 1 p.u.). Bezskuteczność czynności prawnej dokonanej przez upadłego w określonym czasie przed ogłoszeniem upadłości (nieodpłatnie) następuje z mocy samego prawa. Skoro pozwany przyznał fakty (datę zawarcia umowy darowizny, jej darmowy charakter oraz datę ogłoszenia upadłości), Sąd I instancji nie musiał prowadzić postępowania dowodowego na te okoliczności. Wyciągnięcie z tych faktów konsekwencji prawnych w postaci uznania darowizny za bezskuteczną leżało w sferze stosowania prawa materialnego przez Sąd, a nie w sferze ustaleń faktycznych opartych na instytucji przyznania. Tym samym Sąd I instancji nie naruszył art. 229 k.p.c., albowiem nie przypisał oświadczeniu pozwanego treści, której ono nie zawierało, a jedynie prawidłowo ocenił skutki prawne faktów, które pozwany sam uznał za bezsporne.

23 Zarzut naruszenia art. 189 k.p.c. w zw. z art. 127 ust. 1 w zw. z art. 491² § 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe okazał się całkowicie bezzasadny. Sąd Rejonowy dokonał prawidłowej wykładni powołanych przepisów i trafnie przyjął, że po stronie powoda – Syndyka Masy Upadłości R. O. (2) – istnieje interes prawny w żądaniu ustalenia, iż sporny udział w wysokości 1/4 części we współwłasności spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego wchodzi w skład masy upadłości. W pierwszej kolejności należy odrzucić argumentację skarżącego, jakoby ustalenie składu masy upadłości stanowiło wyłącznie ustalenie faktu, a nie prawa. Masa upadłości, zgodnie z art. 61 p.u., obejmuje majątek należący do upadłego w dniu ogłoszenia upadłości oraz nabyte przezeń w toku postępowania upadłościowego. Status danego prawa majątkowego jako składnika masy upadłości jest bezpośrednią konsekwencją prawną przysługiwania upadłemu określonego prawa podmiotowego. Żądanie pozwu nie zmierzało zatem do ustalenia czystego faktu, lecz do ustalenia istnienia stosunku prawnego - przynależności prawa do masy upadłości, z którym ustawa wiąże określone skutki w sferze praw i obowiązków syndyka, upadłego oraz wierzycieli.

24 Chybiony jest również zarzut, że syndyk nie posiada interesu prawnego z uwagi na rzekomą możliwość wytoczenia innych powództw (np. o wydanie) lub wystąpienia z wnioskiem do sądu upadłościowego w trybie przepisów o rozstrzyganiu wątpliwości składu masy. Odnosząc się do propozycji wytoczenia powództwa o uznanie umowy darowizny za bezskuteczną na podstawie art. 127 ust. 1 p.u., skarżący pomija kluczową specyfikę tego przepisu. Przewiduje on sankcję bezskuteczności czynności prawnej z mocy samego prawa. W orzecznictwie Sądu Najwyższego oraz sądów powszechnych ugruntowany jest pogląd, że w sytuacji, gdy bezskuteczność czynności następuje z mocy samego prawa, syndyk nie musi wytaczać powództwa o uznanie czynności za bezskuteczną, lecz może od razu powołać się na tę bezskuteczność (tak np. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 16 kwietnia 2010 r., sygn. akt IV CSK 424/09 oraz w wyroku z dnia 3 października 2007 r., sygn. akt IV CSK 184/07). Jeżeli jednak druga strona czynności kwestionuje ten skutek i odmawia wydania składnika majątku lub ujawnienia go w spisie, powództwo o ustalenie oparte na art. 189 k.p.c. jest najwłaściwszym instrumentem prawnym do usunięcia stanu niepewności. Nie sposób również zgodzić się ze stanowiskiem, że syndykowi przysługiwało dalej idące powództwo o wydanie spornego udziału. Przedmiotem sporu jest udział wynoszący 1/4 części w prawie do lokalu, a nie fizyczna rzecz. Powództwo o wydanie służy ochronie posiadania rzeczy i nie znajduje bezpośredniego zastosowania do czysto formalnego kwestionowania uprawnień do udziału w prawie do lokalu, zwłaszcza gdy pozwany nie uniemożliwia fizycznego korzystania z lokalu w zakresie przekraczającym jego własne uprawnienia, a jedynie neguje przynależność udziału upadłego do masy upadłości. Samo powództwo o wydanie nie doprowadziłoby do definitywnego usunięcia sporu prawnego między stronami w zakresie struktury właścicielskiej. Rację ma przy tym powód, wskazując na brak jakiegokolwiek interesu syndyka w żądaniu od pozwanego dopuszczenia do współposiadania lokalu mieszkalnego. Wystąpienie z takim żądaniem byłoby całkowicie bezcelowe z punktu widzenia uzyskania możliwości likwidacji wchodzącego w skład masy upadłości udziału. Bezprzedmiotowy jest również argument o możliwości zwrócenia się do sądu upadłościowego o rozstrzygnięcie wątpliwości co do składu masy upadłości. Postępowanie upadłościowe ma charakter likwidacyjny i nie służy do rozstrzygania sporów o charakterze cywilnoprawnym z osobami trzecimi z mocą rzeczy osądzonej. Postanowienia sądu upadłościowego w tym zakresie mają charakter wewnętrzny, porządkowy i nie wiążą sądu powszechnego w ewentualnym procesie przeciwko osobie trzeciej, która wywodzi swoje prawa z kwestionowanej umowy darowizny. W tym stanie rzeczy, jedynym skutecznym i definitywnym środkiem ochrony prawnej pozwalającym syndykowi na legalną likwidację spornego udziału w celu zaspokojenia wierzycieli było powództwo o ustalenie. Wyrok uwzględniający to powództwo jednoznacznie usuwa stan niepewności prawnej, co w pełni uzasadnia istnienie interesu prawnego w rozumieniu art. 189 k.p.c.

25 Całkowicie chybiony okazał się również zarzut naruszenia art. 69 ust. 1, 1a i 1c w zw. z art. 491² ust. 2 ustawy Prawo upadłościowe. Skarżący upatruje w tych przepisach braku kognicji sądu powszechnego do orzekania w niniejszej sprawie, co jest wnioskiem opartym na błędnej wykładni systemowej. Funkcją art. 69 p.u. jest określenie techniczno-organizacyjnych obowiązków syndyka w procesie ustalania składu masy upadłości. Przepis ten nakłada na syndyka powinność sporządzenia spisu inwentarza oraz spisu należności. Działania te mają charakter porządkowy, ewidencyjny i stanowią element wewnętrznej procedury likwidacyjnej. Wpisanie danego prawa do spisu inwentarza przez syndyka – lub rozstrzygnięcie ewentualnych wątpliwości przez sąd upadłościowy w trybie nadzorczym – nie tworzy nowego stanu prawnego w relacjach zewnętrznych z osobami trzecimi. Czynności te nie mają mocy wiążącej wobec podmiotów spoza postępowania upadłościowego i nie korzystają z powagi rzeczy osądzonej. Kognicja sądu upadłościowego nie ma charakteru wyłącznego w zakresie sporów o charakterze cywilnoprawnym, w których stroną jest osoba trzecia niebędąca uczestnikiem postępowania upadłościowego. Sąd upadłościowy nie jest właściwy do autorytatywnego rozstrzygania w stosunkach zewnętrznych, czy konkretne prawo przysługuje masie upadłości, czy też osobie trzeciej, która wywodzi swój tytuł własności z zawartej z upadłym umowy darowizny. Do rozstrzygania takich sporów o charakterze prawnorzeczowym powołany jest wyłącznie sąd powszechny w procesie cywilnym. W sytuacji, gdy pozwany kwestionuje przynależność prawa do masy upadłości i odmawia jego dobrowolnego wydania lub czuje się jego wyłącznym dysponentem, syndyk ma pełne prawo – a wręcz obowiązek wynikający z dbałości o interesy wierzycieli – wytoczyć powództwo przed sąd powszechny. Kompetencja sądu powszechnego do zbadania, czy dane prawo wchodzi w skład masy upadłości w procesie o ustalenie, wynika z ogólnej właściwości tego sądu do rozpoznawania spraw cywilnych. Zaskarżone rozstrzygnięcie posiadało zatem pełną podstawę prawną, a Sąd I instancji działał w granicach swojej ustawowej kognicji.

26 Wobec powyższego zarzuty naruszenia prawa procesowego oraz materialnego nie zasługiwały na uwzględnienie.

27 Stąd, Sąd Okręgowy oddalił wniesioną przez pozwanego apelację, na podstawie art. 385 k.p.c., jako całkowicie bezzasadną.

28 O kosztach postępowania apelacyjnego Sąd Okręgowy rozstrzygnął w oparciu o art. 98 § 1 i § 1¹ k.p.c. zasądzając od pozwanego na rzecz powoda kwotę 2700 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym. Wysokość kosztów zastępstwa procesowego została ustalona na podstawie § 2 pkt 6 oraz § 10 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 215).