Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 października 2026 r., I CSK 3410/25

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 października 2026 r., I CSK 3410/25

Sentencja

POSTANOWIENIE

1 13 października 2026 r.

2 Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:

3 SSN Tomasz Szczurowski

4 na posiedzeniu niejawnym 13 października 2026 r. w Warszawie w sprawie z wniosku Bank spółki akcyjnej w W. z udziałem Z.K, Z.W., I.T., małoletniego M.P. i N.P. o stwierdzenie nabycia spadku, na skutek skargi kasacyjnej Z.K. od postanowienia Sądu Okręgowego w Poznaniu z 13 maja 2025 r., II Ca 571/24, odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

Uzasadnienie

5 Sąd Okręgowy w Poznaniu postanowieniem z 13 maja 2025 r. oddalił apelację uczestnika Z.K. od postanowienia Sądu Rejonowego Poznań-Grunwald i Jeżyce w Poznaniu z 22 września 2023 r., którym stwierdzono, że spadek po J.K., zmarłej […] 2017 r. w P., na podstawie ustawy nabyli jej syn Z.K. oraz wnuczka Z.W., po 1/2 części.

6 Postępowanie wszczęto na wniosek Bank S.A. z siedzibą w W., powołującego się na wierzytelność wobec spadkodawczyni. Bank następnie cofnął wniosek, jednak pozostali uczestnicy nie wyrazili zgody na umorzenie postępowania. Ustalono, że spadkodawczyni w chwili śmierci była wdową i miała dwoje dzieci: Z.K. oraz I.T. I.T., jej córka N.P. oraz małoletni M.P. skutecznie odrzucili spadek. Drugą córką I.T. jest Z.W.

7 Spadkodawczyni sporządziła trzy ujawnione w postępowaniu testamenty notarialne. W testamencie z 14 czerwca 1995 r. powołała do spadku wnuczkę N., ustanawiając także podstawienie oraz wydziedziczyła swoje dzieci. W testamencie z 21 sierpnia 2009 r. odwołała poprzedni testament, powołała do spadku córkę I. i wnuczkę N., po połowie, oraz wydziedziczyła syna Z. i wnuka A. Następnie w testamencie z 6 sierpnia 2014 r. odwołała wszystkie wcześniejsze testamenty, nie powołując spadkobierców. Sądy nie stwierdziły nieważności tego testamentu ani sporządzenia późniejszego rozrządzenia zmieniającego porządek dziedziczenia. Uznano, wobec tego, że powołanie do spadku nastąpiło z ustawy.

8 Uczestnik postępowania Z.K. wskazywał na możliwość istnienia dalszych dokumentów dotyczących ostatniej woli matki. Domagał się przesłuchania go oraz przeprowadzenia dowodu z zeznań S.H. Ze względu na długotrwałe przeszkody zdrowotne w przesłuchaniu uczestnika Sąd Rejonowy 20 czerwca 2023 r. oznaczył kolejny termin rozprawy jako ostateczny termin przeprowadzenia tego dowodu. Na rozprawie 8 września 2023 r. pominął dowód z przesłuchania uczestnika i odebrania od niego zapewnienia spadkowego, powołując art. 242 w związku z art. 235² § 1 pkt 5 k.p.c. Oddalił także wniosek o przesłuchanie S.H., wskazując na czas jego zgłoszenia oraz brak sprecyzowania okoliczności mogących podważyć ustalony porządek dziedziczenia.

9 Sąd Okręgowy zaakceptował te rozstrzygnięcia i odmówił przeprowadzenia ponowionych dowodów. Podkreślił, że uczestnik nie przedstawił konkretnych twierdzeń o odwołaniu testamentu z 6 sierpnia 2014 r. ani o sporządzeniu innego testamentu, który zmieniałby jego skutki. Pisemne oświadczenie S.H. dotyczyło sporządzania aktów notarialnych, w tym testamentów oraz zdeponowania dokumentów przez samego uczestnika u S.Ł. Nie wynikało z niego, że wśród tych dokumentów znajdował się testament nieobjęty dotychczasowymi ustaleniami. Sąd drugiej instancji podzielił ustalenia faktyczne i ocenę prawną Sądu Rejonowego. Uczestnik postępowania Z.K. wniósł skargę kasacyjną od postanowienia Sądu Okręgowego w Poznaniu zaskarżając postanowienie w całości. Wniósł o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, a w razie stwierdzenia odpowiednich podstaw także o uchylenie postanowienia Sądu Rejonowego.

10 Skargę oparto na zarzutach naruszenia art. 931 § 1 i 2 k.c. oraz przepisów postępowania dotyczących pominięcia dowodów, obowiązku zbadania z urzędu, kto jest spadkobiercą, zakresu rozpoznania apelacji i uzasadnienia orzeczenia. Skarżący wskazał w szczególności na art. 235², art. 242, art. 381, art. 670 § 1, art. 378 § 1 oraz art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c. We wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania powołano występowanie istotnego zagadnienia prawnego oraz oczywistą zasadność skargi. Zagadnienie prawne dotyczyło dopuszczalności zastosowania art. 242 w związku z art. 235² § 1 pkt 5 i art. 13 § 2 k.p.c. wobec uczestnika, którego niemożność stawiennictwa potwierdzał lekarz sądowy, w kontekście obowiązków wynikających z art. 670 § 1 k.p.c. Skarżący wskazywał również na możliwość przesłuchania go w miejscu zamieszkania na podstawie art. 263 k.p.c. Oczywistą zasadność skargi wywodził z przyjęcia dziedziczenia ustawowego mimo informacji o dokumentach spadkodawczyni, pominięcia wskazanych dowodów, nierozpoznania zarzutów apelacji oraz niewyjaśnienia podstawy prawnej orzeczenia.

11 W sprawie nie wniesiono odpowiedzi na skargę kasacyjną.

12 Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

13 Skarga kasacyjna nie kwalifikuje się do przyjęcia do rozpoznania.

14 Zgodnie z art. 398⁹ § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania albo skarga jest oczywiście uzasadniona. Na tym etapie ocenie podlegają przyczyny przyjęcia skargi, nie zaś zasadność jej podstaw. Postępowanie kasacyjne nie jest kolejną instancją służącą ponownemu rozpoznaniu sprawy w całym jej zakresie; jego funkcja ma przede wszystkim charakter publicznoprawny (postanowienia Sądu Najwyższego z 16 kwietnia 2018 r., I CSK 741/17, LEX nr 2476291 oraz z 16 grudnia 2021 r., I CSK 367/21, LEX nr 3273587).

15 Powołanie istotnego zagadnienia prawnego wymaga przedstawienia problemu wykładni lub stosowania prawa o znaczeniu wykraczającym poza konkretną sprawę, a zarazem istotnego dla jej rozstrzygnięcia. Skarżący powinien przedstawić argumenty przemawiające za konkurencyjnymi sposobami rozwiązania problemu oraz wykazać, dlaczego dotychczasowe orzecznictwo nie pozwala usunąć wskazanych wątpliwości. Nie wystarcza pytanie o prawidłowość określonej decyzji dowodowej w okolicznościach jednostkowego postępowania (postanowienia Sądu Najwyższego z 16 kwietnia 2018 r., I CSK 741/17, LEX nr 2476291, i z 15 października 2020 r., I CSK 281/20, LEX nr 3068859).

16 Przedstawiony problem nie został uzasadniony w sposób odpowiadający tym wymaganiom. Skarżący przeciwstawia zastosowaniu art. 242 k.p.c. obowiązek ustalenia rzeczywistej woli spadkodawczyni, nie wyjaśnia jednak, dlaczego obowiązek ten miałby w każdym przypadku wyłączać możliwość oznaczenia terminu przeprowadzenia dowodu napotykającego przeszkody o nieokreślonym czasie trwania. Artykuł 242 k.p.c. nie uzależnia swego zastosowania od zawinienia osoby, której przesłuchanie jest niemożliwe. Nie jest też sankcją za nieusprawiedliwione niestawiennictwo ani za spóźnione zgłoszenie wniosku dowodowego. Dotyczy możliwości przeprowadzenia dowodu w rozsądnym czasie, z zachowaniem przewidzianego w nim trybu.

17 W wyroku z 15 marca 2012 r. I CSK 321/11 (LEX nr 1168533) Sąd Najwyższy wskazał na możliwość wykorzystania art. 242 k.p.c. w razie trudności z przesłuchaniem strony, jednocześnie podkreślając konieczność poszanowania jej prawa do obrony. Z kolei w wyroku z 3 kwietnia 2019 r., II CSK 105/18 (LEX nr 2648681), rozważył zarówno przesłuchanie osoby chorej w miejscu jej pobytu, stosownie do art. 263 w związku z art. 304 k.p.c., jak i oznaczenie terminu na podstawie art. 242 k.p.c. Orzecznictwo nie daje zatem podstaw do utożsamienia usprawiedliwionej chorobą nieobecności z bezwzględnym obowiązkiem oczekiwania na możliwość stawiennictwa w sądzie. Należy jeszcze dodać, że również w doktrynie wskazuje się, że przeszkody uniemożliwiające przeprowadzenie dowodu mogą być rozmaite. Mieszczą się w nich np. choroba świadka, długotrwały pobyt świadka za granicą, potrzeba przeprowadzenia dowodu za granicą lub sprowadzenia dokumentu z zagranicy (tak: J. Misztal-Konecka [w:] A. Marcianiak (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Tom II. Komentarz do art. 2051–42412, Warszawa 2019, komentarz do art. 242, nb 5).

18 Nie wynika stąd, że upływ oznaczonego terminu zwalnia sąd z rozważenia dostępnego sposobu przeprowadzenia istotnego dowodu. Przeszkoda w przybyciu do sądu nie musi być przeszkodą w przesłuchaniu w miejscu pobytu. Jednak rozstrzygnięcie, czy w danej sprawie zachodziły warunki zastosowania art. 263 k.p.c., wymaga odniesienia do charakteru ograniczeń zdrowotnych oraz okoliczności, których miał dotyczyć dowód. Wniosek nie przedstawia nierozwiązanego problemu normatywnego dotyczącego relacji tych przepisów. Zmierza do zakwestionowania oceny, że w niniejszej sprawie nie należało dłużej oczekiwać na przesłuchanie uczestnika, określanego przez skarżącego jako najistotniejsze źródło informacji. Zdaniem Sądu Najwyższego także odwołanie do art. 670 § 1 k.p.c. nie nadaje temu pytaniu waloru istotnego zagadnienia prawnego. Obowiązek zbadania z urzędu, kto jest spadkobiercą, nie usuwa reguł postępowania dowodowego ani powinności wskazania przez uczestnika faktów i dowodów, z których wywodzi skutki prawne. W postępowaniu tym znajduje odpowiednie zastosowanie art. 232 zdanie pierwsze k.p.c., a w postępowaniu apelacyjnym także art. 381 k.p.c. (postanowienia Sądu Najwyższego z 8 listopada 2012 r., I CSK 163/12, LEX nr 1267159 oraz z 16 kwietnia 2018 r., I CSK 741/17, LEX nr 2476291). Nie oznacza to przerzucenia na uczestników całego obowiązku ustalenia porządku dziedziczenia. W pierwszym z powołanych orzeczeń wyraźnie wskazano, że sąd nie może uznać zapewnienia spadkowego za wystarczające, jeżeli ujawniono okoliczności i dowody podające w wątpliwość kompletność ustalonego kręgu spadkobierców.

19 W rozpoznawanej sprawie Sąd Okręgowy nie przyjął, że obowiązek z art. 670 § 1 k.p.c. go nie dotyczy. Uznał, że ujawnione informacje zostały wyjaśnione, a twierdzenia o dalszych dokumentach nie wskazują na rozrządzenie mogące zmienić ustalony porządek dziedziczenia. Sąd Rejonowy pozyskał testamenty, zweryfikował informacje za pośrednictwem archiwum i doprowadził do ich otwarcia oraz ogłoszenia. Skarżący nie wykazał, aby ocena potrzeby dalszych czynności, w tak określonym stanie sprawy, wymagała rozstrzygnięcia problemu wykraczającego poza stosowanie znanych reguł do konkretnych okoliczności. Należy także podkreślić, że przedmiotem rozpoznania Sądu Najwyższego nie mogą być zarzuty dotyczące oceny dowodów (art. 398³ § 3 k.p.c.).

20 Nie została wykazana również oczywista zasadność skargi. Przesłanka z art. 398⁹ § 1 pkt 4 k.p.c. wymaga wskazania kwalifikowanego naruszenia prawa, dostrzegalnego bez pogłębionej analizy, oraz wykazania, że doprowadziło ono do oczywiście nieprawidłowego orzeczenia. Samo uprawdopodobnienie uchybienia procesowego albo powtórzenie zarzutów stanowiących podstawy skargi nie realizuje tego wymagania (postanowienie Sądu Najwyższego z 19 listopada 2024 r., I CSK 284/24, LEX nr 3780968).

21 Twierdzenie o oczywistym naruszeniu art. 931 § 1 i 2 k.c. nie uwzględnia dostatecznie różnicy między sporządzeniem testamentów a pozostawieniem skutecznego powołania testamentowego. Tymczasem sądy nie zaprzeczyły istnieniu testamentów, lecz uwzględniły odwołanie wcześniejszych rozrządzeń testamentem z 6 sierpnia 2014 r. Nie ma sprzeczności między pozostawieniem testamentu odwołującego wcześniejsze testamenty a powołaniem spadkobierców z ustawy, jeżeli nie dokonano skutecznego powołania testamentowego. Rozróżnienie testamentu odwołującego i testamentu powołującego spadkobiercę znajduje odzwierciedlenie w postanowieniu Sądu Najwyższego z 8 stycznia 2002 r., I CKN 482/00, OSNC 2002. Nr 10, poz. 129, dotyczącym skutków odwołania testamentu odwołującego. Wniosek nie wykazuje oczywistego błędu w zastosowaniu reguł dziedziczenia przy ustaleniach przyjętych w zaskarżonym orzeczeniu.

22 Powołane w skardze oświadczenie spadkodawczyni z 28 lipca 2014 r.

23 poprzedzało testament z 6 sierpnia 2014 r. Skarżący nie przedstawił wywodu wyjaśniającego, dlaczego dokument ten, mimo późniejszego odwołania wszystkich testamentów, miałby w sposób oczywisty wyłączać dziedziczenie ustawowe. Również udzielenie pełnomocnictwa do zarządu majątkiem nie jest samo przez się powołaniem do spadku. Informacja o zamiarze sporządzenia ostatniej woli wymaga natomiast odróżnienia od ustalenia, że zamiar ten rzeczywiście zrealizowano w prawnie skutecznej formie.

24 Nie można podzielić stanowiska skarżącego, że pominięcie dowodów świadczy o oczywistej zasadności skargi wyłącznie dlatego, iż uczestnik wskazał osoby mogące posiadać wiedzę o dokumentach spadkodawczyni. Sąd Okręgowy odniósł się do treści oświadczenia S. H.. Wyjaśnił, że potwierdzało ono sporządzanie i deponowanie dokumentów, lecz nie wskazywało na testament inny niż już rozważane. Skarżący sam miał przekazywać te dokumenty S. Ł., a mimo to nie określił, jakie nieujawnione rozrządzenie miałoby z nich wynikać. Skarga nie przedstawia konkretnej informacji z oświadczenia świadka, którą sąd pominął, a która pozwalałaby stwierdzić oczywistą wadliwość tej oceny.

25 Samo ponowienie wniosku nie czyni go nowym dowodem w rozumieniu art. 381 k.p.c. Jednak Sąd Okręgowy nie oparł rozstrzygnięcia wyłącznie na tym przepisie. Wskazał także art. 235² § 1 pkt 2, 3 i 5 k.p.c. oraz uzasadnił brak dostatecznego związku proponowanych dowodów z ustaleniem odmiennego porządku dziedziczenia. Wniosek o przyjęcie skargi nie wyjaśnia, dlaczego nawet przy pominięciu argumentu spóźnienia ta druga, samodzielna przyczyna odmowy przeprowadzenia dowodów prowadziłaby do oczywiście nieprawidłowego wyniku sprawy.

26 Nie jest też wystarczające ogólne powołanie obowiązku poszukiwania testamentów. Sąd spadku ma obowiązek reagować na konkretne informacje o nieujawnionym testamencie, także gdy zostaną uzyskane w postępowaniu apelacyjnym (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 12 maja 2017 r., III CZ 15/17, LEX nr 2312218). W niniejszej sprawie sporne jest jednak to, czy informacje powołane przez uczestnika postępowania rzeczywiście wskazywały na dalszy testament. Nie wykazano, by Sąd Okręgowy pominął jednoznaczny dowód jego istnienia. Analogicznie w postanowieniu z 15 października 2020 r. I CSK 281/20, LEX nr 3068859, Sąd Najwyższy podkreślił znaczenie wskazania konkretnych okoliczności uzasadniających podejmowanie dodatkowych czynności dotyczących testamentu.

27 Zarzut nierozpoznania apelacji także nie został uzasadniony w sposób wykazujący przyczynę przyjęcia skargi. Sąd Okręgowy rzeczywiście rozważył główny problem podnoszony przez uczestnika postępowania: potrzebę przeprowadzenia dalszych dowodów w celu ustalenia czy spadkodawczyni pozostawiła inne rozrządzenia. Wyjaśnił także znaczenie testamentu z 6 sierpnia 2014 r. dla oceny tych twierdzeń. Samo niezaakceptowanie stanowiska apelującego nie oznacza pominięcia jego zarzutów.

28 Skarżący nie wykazuje oczywistej zasadności skargi. Powiela treść podstaw kasacyjnych bez wskazana na istotę powołanej przesłanki przedsądu. Z art. 398⁹ § 1 pkt 4 k.p.c. wynika konieczność nie tylko powołania się na okoliczność, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona, ale również wykazania, że przesłanka ta rzeczywiście zachodzi. Oznacza to, że skarżący musi wskazać, w czym - w jego ocenie - wyraża się "oczywistość" zasadności skargi oraz podać argumenty wykazujące, że rzeczywiście skarga jest uzasadniona w sposób oczywisty. Sam zarzut naruszenia (nawet oczywistego) określonego przepisu (przepisów) nie prowadzi bowiem wprost do oceny, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona, czyli że jej zarzuty są zasadne "na pierwszy rzut oka" (prima facie) i w sposób oczywisty prowadzą do uznania zaskarżonego wyroku za błędny i jego wzruszenia. (tak: w postanowieniu Sądu Najwyższego z 19 lutego 2014 r. I PK 265/13, LEX nr 1646094).

29 Mając na uwadze powyższe należało stwierdzić, że w sprawie nie zachodzi potrzeba rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego ani nie zachodzi oczywista zasadność skargi. W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy, na podstawie art. 398⁹ § 2 w związku z art. 398⁹ § 1 pkt 1 i 4 k.p.c., odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.