Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2005 r., IV CK 662/04

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2005 r., IV CK 662/04

Tekst

1 Sygn. akt IV CK 662/04

POSTANOWIENIE

2 Dnia 13 maja 2005 r.

3 Sąd Najwyższy w składzie:

4 SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący)

5 SSN Mirosław Bączyk

6 SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

7 w sprawie z wniosku E. P.

8 przy uczestnictwie M. P. i T. S.

9 o stwierdzenie nabycia spadku po W. P., po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 13 maja 2005 r., kasacji uczestniczki postępowania T. S. od postanowienia Sądu Okręgowego w B. z dnia 22 kwietnia 2004 r., sygn. akt II Ca (…), uchyla zaskarżone postanowienie w części oddalającej apelację uczestniczki postępowania oraz orzekającej o kosztach postępowania odwoławczego i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w B. do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

10 Wnioskodawczyni – E. P., wskazując jako uczestników postępowania M. P. i T. P., domagała się stwierdzenia, że nabyła w całości spadek po W. P. na podstawie testamentu z dnia 2 lutego 1998 r.

11 M. P. wniósł natomiast o stwierdzenie nabycia spadku na podstawie ustawy, ponieważ – jego zdaniem – wspomniany testament zawiera jedynie rozporządzenia majątkowe (zapisy).

12 Uczestniczką postępowania – na skutek wezwania Sądu – została także T. S.. Również ona opowiedziała się za dziedziczeniem testamentowym, ale jako spadkobierców wskazała siebie, wnioskodawczynię i T. P.

13 2

14 Sąd Rejonowy w B. postanowieniem z dnia 1 września 2003 r. stwierdził, że spadek po W. P. na podstawie ustawy nabyli: żona – T. P. oraz dzieci – E. P. i M. P. po 1/3 części.

15 Sąd ustalił, że spadkodawca zmarł dnia 2 października 1998 r. w B.. W chwili śmierci pozostawał w związku małżeńskim z T. P. Pozostawił dwoje dzieci: E. P. i M. P. Własnoręczny testament spadkodawcy z dnia 2 lutego 1998 r. zawiera wyłącznie zapisy. Sąd Rejonowy uznał, że testament sporządzony przez W. P. jest ważny.

16 Jednakże nie zmienia on porządku dziedziczenia, ponieważ spadkodawca ograniczył testament jedynie do rozrządzeń o charakterze majątkowym w postaci ustanowienia zapisów.

17 Postanowienie zaskarżyły wnioskodawczyni i uczestniczka postępowania – T. S.. Wnioskodawczyni, zarzucając w apelacji naruszenie art. 961 k.c., domagała się stwierdzenia, że nabyła spadek w całości na podstawie testamentu. T. S. zaś zakwestionowała wykładnię testamentu, zarzucając, że z literalnego brzmienia testamentu („Spadkobiercami mojego majątku ustanawiam:”...) wynika jednoznacznie, iż spadkodawca wyraził wolę zmiany porządku dziedziczenia, a nie ustanowienia zapisów. Sąd Okręgowy w B. postanowieniem z dnia 22 kwietnia 2004 r. oddalił obie apelacje.

18 Z uzupełnionej przez Sąd odwoławczy podstawy faktycznej rozstrzygnięcia wynika, że W. P. żenił się dwa razy. Z pierwszego małżeństwa pochodzi wnioskodawczyni – E. P. Drugi raz spadkodawca ożenił się z T. P. i z tego związku pochodzi uczestnik postępowania – M. P.

19 T. P. była dotknięta nieuleczalną, postępującą choroba i z tego powodu w 1996 r. została oddana do domu opieki, gdzie przebywała aż do śmierci. M. P. jest niedorozwinięty umysłowo i przebywa w domu opieki społecznej od 1990 r.

20 W. P. troszczył się o żonę i syna; odwiedzał ich i łożył na utrzymanie. Utrzymywał też stałe kontakty z wnioskodawczynią i jej rodziną. Liczył, że córka – po jego śmierci – przejmie opiekę na przyrodnim bratem. W rozmowach z wnioskodawczynią dawał jej to wielokrotnie do zrozumienia. Spadkodawca gromadził majątek w przekonaniu, że ułatwi on życie dzieciom.

21 W 1993 r. W. P. poznał T. S.. Związał się z nią na stałe i traktował jako partnerkę życiową. Pozostawał w bliskich stosunkach z jej rodziną, zwłaszcza z matką. Spadkodawca – po sprzedaży domu w B. – kupił mieszkanie w B. przy ul. G. i zamieszkał tam z T. S. W rozmowach z bliskimi mu osobami, jak również ze znajomymi 3

22 zapewniał, że na wypadek śmierci zamierza zabezpieczyć T. S., żonę, dzieci i wnuczki. W rozmowie z notariuszem, dotyczącej sporządzenia testamentu W. P. stwierdził, że chce, aby mieszkanie w B. odziedziczyła T. S. pod warunkiem, iż po jej śmierci otrzyma je wnioskodawczyni. Stwierdził też, że pozostały majątek powinna otrzymać córka, zobowiązana do utrzymania przyrodniego brata. Rozmowa z notariuszem nie zakończyła się sporządzeniem testamentu, ponieważ spadkodawca chciał się jeszcze zastanowić nad treścią testamentu.

23 Sąd Okręgowy nie podzielił stanowiska Sądu pierwszej instancji, że testament spadkodawcy zawiera jedynie zapisy. Użycie w nim słowa „zapisuje” nie może przesądzać o takiej interpretacji testamentu, ponieważ spadkodawca użył w nim także słów „przekazuję” i „ustanawiam”. Sąd uznał, odwołując się do art. 961 k.c., że spadkodawca rozrządził w testamencie majątkiem na rzecz kilku osób, wyczerpując przy tym prawie cały spadek, a zatem powołał te osoby do całego spadku w częściach ułamkowych odpowiadających stosunkowi wartości przeznaczonych im przedmiotów. Jednakże powołanie wnioskodawczyni jako spadkobiercy – zdaniem Sądu – jest nieważne ze względu na zastrzeżenie terminu i warunku w sytuacji, gdy z treści testamentu i z okoliczności wynika, że bez tych zastrzeżeń nie doszłoby do powołania spadkobiercy (art. 962 k.c.). Zastrzeżenia terminu Sąd dopatrzył się w pkt 1 testamentu dotyczącym rozrządzenia mieszkaniem w B., a warunku – w pkt 4 odnoszącym się do oszczędności zgromadzonych w dolarach amerykańskich.

24 Sąd Okręgowy uznał, że nieważność testamentu w zasadniczej części (pkt 1 i 4 ) pociąga za sobą, ze względu na konstrukcję testamentu, stanowiącego w istocie całość, oraz okoliczności związane z sytuacją życiową i osobistą spadkodawcy, nieważność całego testamentu.

25 Postanowienie zaskarżyła tylko uczestniczka postępowania – T. S.. W kasacji, opartej na obu postawach z art. 3931

26 k.p.c., jej pełnomocnik zarzucił naruszenie przez

27 niewłaściwe zastosowanie art. 961 i art. 948 k.c. oraz obrazę art. 233 i art. 217 k.p.c. Powołując się na te podstawy kasacyjne, wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia (bądź orzeczeń Sądów obu instancji) i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

28 Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

29 Naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. – jak wynika z uzasadnienia podstawy kasacyjnej i jej rozwinięcia w motywach kasacji – polega w istocie na tym, że Sąd błędnie ustalił, iż 4

30 spadkodawca rozporządził mieszkaniem w Ł. przy ul. P. na rzecz T. S., co w przekonaniu skarżącej mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

31 Punkt drugi testamentu, który dotyczy wspomnianego mieszkania, zawiera następujące rozrządzenie spadkodawcy: „Mieszkanie moje wraz z wyposażeniem zlokalizowane w Ł., ul P., akt notarialny wydany przez Kancelarię w Ł. dn. 19 kwietnia 1997 r., Księga wieczysta kw nr (…) zapisuję mojej córce E. P. zamieszkałej w (…)”. Przytoczony punkt testamentu wskazuje jednoznacznie, że ustalenie Sądu drugiej instancji, iż spadkodawca rozrządził mieszkaniem w Ł. na rzecz uczestniczki postępowania – T. S. jest, oczywiście, sprzeczne z treścią testamentu. Stwierdzona sprzeczność mogła mieć – co trafnie podniosła skarżąca – wpływ na wynik sprawy. Wadliwe ustalenie stanowiło bowiem element podstawy, z której Sąd wywiódł argumenty prowadzące do uznania, że testament jest nieważny. Zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. należało więc uznać za uzasadniony.

32 Sąd, ustalając treść testamentu, sięgnął do reguł przewidzianych w art. 961 k.c. Konieczną przesłanką zastosowania tego przepisu jest istnienie wątpliwości, czy chodzi o powołanie do spadku, czy też o ustanowienie zapisu. Tymczasem w sprawie brak wyraźnego ustalenia, czy testament spadkodawcy rodzi taką wątpliwość. Uzasadnienie zaskarżonego postanowienia może przemawiać przeciwko istnieniu wspomnianej wątpliwości. Sąd stwierdził w nim bowiem, że podziela argumentację uczestniczki postępowania – T. S., zawartą w apelacji, że testament zmienił porządek dziedziczenia. T. S., wskazując na stosowne sformułowania testamentu, twierdziła zaś, że spadkodawca niewątpliwie powołał do spadku oznaczone osoby. W tej sytuacji nie można odeprzeć zarzutu naruszenia art. 961 k.c., które – zdaniem skarżącej – polega na jego niewłaściwym zastosowaniu w sytuacji, gdy nie wiadomo, czy testament spadkodawcy rodzi wątpliwości, o której mowa w hipotezie tego przepisu.

33 Wobec skutecznego zakwestionowania ustalenia Sądu co do treści rozrządzenia zawartego w pkt 2 testamentu, w zasadzie zdezaktualizował się zarzut naruszenia art. 948 k.c., ponieważ oparta na nim krytyka dokonanej przez Sąd wykładni testamentu i jej konsekwencji jest związana ze wspomnianym wadliwym ustaleniem. W związku z tym zarzutem należy jednak dodać – co trafnie podniosła skarżąca – że argument Sądu iż „bez skutecznego pozostawienia córce oszczędności w dolarach, nie byłoby powołania T. S. do dziedziczenia oszczędności na koncie w banku”, użyty na rzecz uznania testamentu za nieważny, nie poddaje się weryfikacji z powodu braku jakiegokolwiek uzasadnienia.

34 5

35 Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy – na podstawie art. 39313 § 1 k.p.c.

36 w zw. z art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. (Dz. U. Nr 13, poz. 98) – orzekł, jak w sentencji postanowienia.