Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 2024 r., II KK 297/23

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 2024 r., II KK 297/23

Sentencja

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

1 Dnia 10 kwietnia 2024 r.

2 Sąd Najwyższy w składzie:

3 SSN Waldemar Płóciennik (przewodniczący)

4 SSN Jerzy Grubba

5 SSN Małgorzata Wąsek-Wiaderek

6 SSN Eugeniusz Wildowicz

7 SSN Paweł Wiliński (sprawozdawca)

8 przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Roberta Tarsalewskiego w sprawie M. Z. skazanego z art. 148 § 1 k.k. i in.

9 po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 10 kwietnia 2024 r., kasacji wniesionej przez obrońcę od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 5 stycznia 2023 r., sygn. akt II AKa 367/22, utrzymującego w mocy wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 19 maja 2022 r., sygn. akt XII K 220/20, na podstawie art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym.

Uzasadnienie

10 „1. art. 433 § 2 k.p.k. w zw. z art. 7 k.p.k. tj. nieprzeprowadzenie prawidłowej kontroli odwoławczej i zaakceptowanie dowolnej oceny dowodów Sądu I instancji, co skutkowało nie stwierdzeniem naruszenia art. 7 k.p.k., poprzez:

11 - brak odniesienia się w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku do kwestii śladów biologicznych oskarżonego, których nie zabezpieczono w lokalu ani na ciele pokrzywdzonej;

12 - zaakceptowanie ustaleń Sądu Okręgowego w zakresie monitoringu poprzez uznanie, że monitoring poza fragmentem z udziałem oskarżonego nie miał znaczenia dla poczynienia ustaleń w sprawie;

2. art. 433 § 2 k.p.k. w zw. z art. 457 § 3 k.p.k. tj. nierozważenie wszystkich wniosków, twierdzeń i zarzutów wskazanych w środku odwoławczym, poprzez nie odniesienie się do zarzutu:

14 - braku ujawnienia śladów biologicznych oskarżonego na rzeczach znalezionych na ulicy […].;

15 - wskazującego, że oskarżony po zabójstwie podejmował próby wejścia do lokalu poprzez wybranie numeru mieszkania na domofonie;

16 - wniosków biegłego sądowego A.K., która podała szacunkowy czas zgonu ofiary, z których to danych wynika, że w momencie zgonu ofiary oskarżony był w swoim miejscu zamieszkania;

17 - kwestii braku zabezpieczenia monitoringu na drugiej klatce schodowej;

18 - relacji świadka A. B. z ofiarą, w tym w szczególności w okresie poprzedzającym zdarzenie w relacji do zeznań świadków U. K. , M. K. i M. N. ;

19 - zabezpieczenia u świadka A. B. bezpośrednio po zdarzeniu rzeczy, na których znajdowały się ślady krwi;

20 - zagubienia przez Policję próbki materiału porównawczego pobranego od A. B. ;

1. art. 433 § 2 k.p.k. w zw. z art. 170 § 1 p. 5 kpk poprzez:

22 - oddalenie przez Sąd wniosku dowodowego w postaci badania oskarżonego wariografem;

23 - oddalenie przez Sąd wniosku dowodowego w zakresie zwrócenia się o dokonanie rozpytania właścicieli sąsiednich lokali;

3. z ostrożności procesowej na podstawie art. 438 pkt 4 kpk zarzucam rażącą niewspółmierność kary poprzez orzeczenie kary dożywotniego pozbawienia wolności”.

25 Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

26 Kasacja okazała się skuteczna w tym znaczeniu, że wobec ujawnienia się bezwzględnej przyczyny odwoławczej z art. 439 § 1 pkt. 2 k.p.k., związanej z wadliwie ukształtowanym składem Sądu II instancji, doprowadziła do uchylenia zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie i przekazania sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym.

27 W ocenie Sądu Najwyższego wadliwość zaskarżonego wyroku związana z bezwzględną przyczyną odwoławczą, o której mowa w art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k., dotyczy zasiadających w tej sprawie w składzie Sądu Apelacyjnego w Warszawie sędziów SSA X.Y. oraz SSO (del.) Y.Y.. Sędziowie ci zostali już poddani przez Sąd Najwyższy wielokrotnie testowi bezstronności i niezależności, a wyniki tych testów były w obu przypadkach negatywne. Ocenę tę podziela także Sąd Najwyższy w niniejszym postępowaniu w sprawie II KK 297/23.

28 Sąd Najwyższy odwołuje się w tym zakresie do uchwały trzech Izb Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020 r., BSA-I-4110-1/20, podkreślając, że wykładnia prawa zawarta w tej uchwale jest obowiązująca i w myśl art. 87 ust. 1 ustawy o SN Sąd Najwyższy pozostaje nią związany jako zasadą prawną. Sędziów tego Sądu nie może zatem zwolnić z obowiązku jej przestrzegania żadna subiektywna czy inna okoliczność, w tym zgłoszone do uchwały zdanie odrębne, czy interes w korzystnej dla sędziego, a odmiennej wykładni przepisu art. 439 § 1 pkt. 2 k.p.k. Związani uchwałą trzech Izb Sądu Najwyższego pozostają co oczywiste także sędziowie Sądu Najwyższego orzekający w innych niż Izba Karna izbach tego Sądu. Oczywistym jest też, że niczego w tym zakresie nie może zmienić wskazywany niekiedy wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 kwietnia 2020 r., U 2/20, OTK-A 2020, poz. 61, skoro jego rozstrzygnięcie nie należy do zawartego w art. 188 Konstytucji RP katalogu orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego (por. m.in.: uchwała Sądu Najwyższego z dnia 5 kwietnia 2022 r., III PZP 1/22; uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 2 czerwca 2022 r., I KZP 2/22). Tylko zaś te orzeczenia z mocy art. 190 ust. 1 Konstytucji RP uzyskują moc powszechnie obowiązującą. Powołane orzeczenie Trybunału, wydane w sprawie U 2/20, stanowiące z powodu swej wadliwości co najwyżej niewiążący wyraz określonych poglądów prawnych co do wykładni konkretnych przepisów nie uzyskało zatem ani mocy powszechnie obowiązującego orzeczenia, a więc co oczywiste nie mogło uchylić uchwały trzech połączonych Izb SN (BSA I-4110-1/20), ani też nie zawiera argumentacji zasługującej na uwzględnienie.

29 Jak wynika z treści uchwały trzech Izb Sądu Najwyższego „Nienależyta obsada sądu w rozumieniu art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. […] zachodzi także wtedy, gdy w składzie sądu bierze udział osoba powołana na urząd sędziego w sądzie powszechnym albo wojskowym na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw, jeżeli wadliwość procesu powoływania prowadzi, w konkretnych okolicznościach, do naruszenia standardu niezawisłości i bezstronności w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej oraz art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności.” W odniesieniu do sędziów sądów powszechnych wadliwość procedury nominacyjnej nie powoduje zatem wprawdzie automatycznie, że sąd z udziałem sędziego powołanego w takiej procedurze jest sądem nienależycie obsadzonym w rozumieniu art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. Jeżeli jednak ujawnione zostaną przez strony albo staną się Sądowi Najwyższemu znane z urzędu okoliczności wskazujące na wątpliwości co do bezstronności sędziego rozwiać je może albo potwierdzić szczegółowe ich badanie, do którego Sąd Najwyższy jest uprawniony i zobowiązany zarazem.

30 Stanowisko to znalazło swoje wzmocnienie w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 2 czerwca 2022 r., I KZP 2/22, dotyczącej statusu Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2018, poz. 3; dalej: „ustawa nowelizująca KRS”), w której trafnie stwierdzono, że nie jest ona już organem tożsamym z organem konstytucyjnym, którego skład i sposób wyłaniania reguluje Konstytucja RP, w szczególności w art. 187 ust. 1.

31 Podobne stanowisko zajął także w tym zakresie Europejski Trybunał Praw Człowieka (dalej ETPCz) w sprawie Reczkowicz p. Polsce, podkreślając, że zmiana ustawy o KRS praktycznie usunęła nie tylko dotychczasowy system przedstawicielski, ale także gwarancje niezależności sądownictwa w tym zakresie, co w rezultacie umożliwiło władzy wykonawczej i ustawodawczej bezpośrednią lub pośrednią ingerencję w procedurę powoływania sędziów, z której możliwości te władze skorzystały (pkt 274 wyroku z dnia 22 lipca 2021 r., skarga 43447/19; HUDOC). Do podobnych wniosków doszedł ETPC w wyroku Wielkiej Izby z dnia 15 marca 2022 r. w sprawie Grzęda przeciwko Polsce (skarga nr 43572/18).

32 Brak bezstronności i niezawisłości sądu, w składzie którego zasiadał sędzia sądu powszechnego, który uzyskał nominację w wadliwym procesie przed Krajową Radą Sądownictwa od 17 stycznia 2018 r., należy ustalić in concreto w odniesieniu do każdego z sędziów z osobna (por. uchwała Sądu Najwyższego w sprawie I KZP 2/22). Potrzebę i zasadność przeprowadzania testu bezstronności potwierdził jak dotąd Sąd Najwyższy w kilkudziesięciu zapadłych orzeczeniach stwierdzających zarówno naruszenie standardu bezstronności w odniesieniu do niektórych sędziów sądów powszechnych powołanych z udziałem wadliwie ukształtowanej KRS, jak też nie dopatrując się uchybień z art. 439 § 1 pkt. 2 k.p.k. w odniesieniu do innych sędziów poddanych testowi bezstronności (m.in. w sprawach III KK 193/20; II KK 206/21; III KK 375/21; III KK 404/21; II KK 489/21; II KK 505/21; II KO 111/21; II KS 32/21; III KS 26/22; II KK 23/22; III KK 39/22; II KK 55/23; II KK 74/22; II KK 119/22; II KK 192/22; II KK 469/22; V KK 562/22; II KK 571/22; II KK 607/22; II KK 614/22; V KK 17/23; III KK 60/23; III KK 109/23; III KK 185/23; II KK 124/23; III KK 239/23; II KK 287/23; II KK 288/23; II KK 296/23; II KK 363/23; III KK 471/23).

33 Z dotychczasowego orzecznictwa Sądu Najwyższego wynika, że oprócz wadliwości samego procesu nominacyjnego sędziego, istotną rolę w tej ocenie powinny odgrywać m.in.: równoczesność (lub zbliżony czas) uruchomienia drogi awansowej z objęciem ważnego stanowiska w administracji sądowej w drodze arbitralnej decyzji Ministra Sprawiedliwości, utajnienie obrad KRS w zakresie danej kandydatury, jednoznacznie negatywna opinia zgromadzenia ogólnego sędziów, porównanie osiągnięć zawodowych kandydata z doświadczeniem zawodowym i poparciem środowiska dla kontrkandydatów, fakt uzyskania nominacji na stanowiska funkcyjne pozostające w dyskrecjonalnej kompetencji władzy politycznej, udział w pracach gremiów powiązanych z władzą polityczną zmierzającą do ograniczenia niezawisłości sądów, wykonywanie określonych zadań lub funkcji na podstawie arbitralnych decyzji tak działającej władzy politycznej, co obejmuje również tzw. delegacje ministerialne, dodatkowe zatrudnienie w jednostkach bezpośrednio podporządkowanych władzy politycznej, charakter sprawy, do której rozstrzygnięcia ukształtowano dany skład sądu, a także działalność publiczna i wypowiedzi danego sędziego, wykraczające poza gwarantowane przez Konstytucję RP ramy udziału w debacie publicznej, a wskazujące na zaangażowanie w realizację określonych celów politycznych władzy wykonawczej (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 19 października 2022 r., II KS 32/21; z dnia 30 maja 2023 r., II KK 23/22; z dnia 14 czerwca 2023 r., II KK 489/21, z dnia 12 grudnia 2023, II KK 74/22, z dnia 21 grudnia 2023., II KK 287/23).

34 Negatywną ocenę realizacji standardów bezstronności przez SSA X.Y. przedstawił Sąd Najwyższy w wyroku z 12 grudnia 2023 r., II KK 74/22, a następnie podobnie negatywnie w wyrokach: z 20 grudnia 2023 r., II KK 76/23; oraz z 8 lutego 2024 r., II KK 296/23, a także z 4 kwietnia 2024 r., II KK 368/22. Wskazane tam oceny i podniesione okoliczności pozostają aktualne także w niniejszej sprawie. Zasadnym pozostaje zatem wskazanie w sposób syntetyczny na następujące okoliczności dotyczące w/w sędziego:

35 Dla oceny standardu niezależności i bezstronności znaczenie mają bez wątpienia także okoliczności występujące już po wydaniu zaskarżonego kasacją wyroku, w tym m.in. wskazane już wyżej dalsze pełnienie funkcji Prezesa Sądu Dyscyplinarnego przy Sądzie Apelacyjnym w Warszawie, czy wyznaczenie zarządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 lutego 2023 r. w sprawie powołania Komisji Egzaminacyjnej nr […] do przeprowadzenia egzaminu adwokackiego w 2023 r. z siedzibą w Warszawie (Dz. Urz. MS 2023, poz. 21). Dostrzec wreszcie trzeba wskazaną w wyroku Sądu Najwyższego z 12 grudnia 2023 r. w sprawie II KK 74/22 okoliczność orzekania przez sędziego X.Y. z naruszeniem standardu nemo iudex in causa sua w sprawie, której istotą było rozważenie kwestii wadliwości powołania na urząd sędziego, która odnosi się wprost także do w/w sędzi.

36 Sąd Najwyższy podziela zatem wyrażane dotąd stanowisko i jednocześnie wyraża pogląd, że w odniesieniu do sędzi X.Y. ujawniły się okoliczności i fakty wskazujące na naruszenie przez tego sędziego standardu bezstronności i niezawisłości, jak też, że zachodzi bezsporny i oczywisty jej związek z organami władzy wykonawczej oraz innymi osobami bezpośrednio biorącymi w latach 2018- 2023 aktywny udział w zamachu na niezawisłość i bezstronność sądów, skutkujące bezwzględną przyczyną odwoławczą z art. 439 § 1 pkt. 2 k.p.k.

37 Negatywny wynik badania niezawisłości i bezstronności dotyczy także sędzi SO (del.) Y.Y. stwierdzony przez Sąd Najwyższy w wyroku z 17 maja 2023 r., V KK 17/23 oraz w wyroku SN z 24 sierpnia 2023 r., V KK 562/22. Stanowisko to podziela Sąd Najwyższy w niniejszym składzie, wskazując w sposób syntetyczny na wskazane szczegółowo w wymienionych orzeczeniach Sądu Najwyższego okoliczności:

38 Podsumowując powyższe należało stwierdzić, że ujawniły się w odniesieniu do sędzi Y.Y. okoliczności prowadzące do negatywnej oceny bezstronności i niezależności tego sędziego. Trafnie wskazano w sprawie o sygn. V KK 17/23, że ze względu na aktywne działania potwierdzające zaangażowanie w/w sędzi w realizację określonych działań wpisujących się w arbitralne decyzje władzy politycznej i działania podporządkowanych im sędziów w ramach aparatu dyscyplinarnego nastawionego na ściganie sędziów sprzeciwiających się zamachowi na niezawisłość sądownictwa, sędzia Y.Y. wykazała, że nie jest w stanie w odbiorze zewnętrznym, a w istocie także wewnętrznym gwarantować bezstronności i niezawisłości orzekania w tej sprawie, a zatem ujawniła się przesłanka z art. 439 § 1 pkt. 2 k.p.k. Sąd Najwyższy uznaje ponownie za konieczne podkreślić, że wprawdzie w chwili obecnej ustaje tak silne jak dotąd bezpośrednie zagrożenie naruszania przez organy władzy wykonawczej niezawisłości sądownictwa, a także zmniejszona została aktywność (intensywna zwłaszcza w latach 2018-2023) tych sędziów pełniących nadal funkcje rzeczników dyscyplinarnych, których celem było represjonowanie sędziów sprzeciwiających się podporządkowaniu władzy sądowniczej woli Ministra Sprawiedliwości, to jednak przytoczone wyżej fakty dotyczące przeszłości wymienionych sędziów, jak i chwila wydania zaskarżonego kasacją wyroku (5 stycznia 2023 r.) w pełni uzasadniają tezę o braku u wyżej wymienionych przymiotów gwarantujących, że sąd z ich udziałem, rozpoznający sprawę, w której wymierzono karę dożywotniego pozbawienia wolności, był w chwili wydania zaskarżonego kasacją wyroku sądem niezależnym i bezstronnym, w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, art. 47 KPP UE oraz art. 6 ust. 1 EKPC. Obowiązkiem Sądu Apelacyjnego w Warszawie rozpoznającego ponownie sprawę w postępowaniu odwoławczym będzie prawidłowe ukształtowanie składu Sądu, w sposób wolny od wątpliwości co do jego niezależności i bezstronności, a następnie przeprowadzenie rzetelnej kontroli odwoławczej w zgodzie z obowiązującymi przepisami i zakresem podniesionych w apelacjach zarzutów.

39 Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł jak na wstępie.

40 Waldemar Płóciennik

41 Jerzy Grubba

42 Małgorzata Wąsek-Wiaderek

43 Eugeniusz Wildowicz

44 Paweł Wiliński