Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 2 marca 2011 r., II KK 244/10

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 2 marca 2011 r., II KK 244/10

Tekst

1 POSTANOWIENIE Z DNIA 2 MARCA 2011 R.

2 II KK 244/10

3 Prawomocne rozstrzygnięcie o uznaniu winy oskarżonego co do przestępstwa zarzuconego mu w akcie oskarżenia, przy braku orzeczenia o karze (art. 442 § 1 zd. 2 k.p.k.), nie kończy postępowania w zakresie rozstrzygnięcia co do odpowiedzialności karnej oskarżonego, a zatem w postępowaniu prowadzonym w zakresie orzeczenia o karze nie stanowi przeszkody procesowej ne bis in idem; przeszkodę taką tworzy tylko łącznie z prawomocnym orzeczeniem co do kary.

4 Przewodniczący: sędzia SN E. Strużyna.

5 Sędziowie SN: J. Matras (sprawozdawca), E. Wildowicz.

6 Prokurator Prokuratury Generalnej: J. Gemra.

7 Sąd Najwyższy w sprawie Artura M., skazanego z art. 178a § 1 k.k., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 2 marca 2011 r., kasacji, wniesionej przez Prokuratora Generalnego na korzyść skazanego od wyroku Sądu Rejonowego w K. z dnia 1 kwietnia 2010 r.,

8 o d d a l i ł kasację (...).

9 2

Uzasadnienie

10 Wyrokiem z dnia 3 września 2009 r. Sąd Rejonowy w K., uwzględniając wniosek prokuratora złożony w trybie art. 335 k.p.k., uznał oskarżonego Artura M. za winnego przestępstwa z art. 178a § 1 k.k. i skazał go na podstawie tego przepisu na karę 4 miesięcy pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres próby 2 lat; nadto orzekł zakaz prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych i rowerów w ruchu lądowym na okres 3 lat, świadczenie pieniężne w kwocie 200 zł oraz zasądził koszty sądowe. W wyroku tym nie zawarł natomiast orzeczenia o oddaniu pod dozór kuratora, pomimo że środek ten został objęty wnioskiem i uzgodniony z oskarżonym. Po rozpoznaniu apelacji prokuratora od tego wyroku, Sąd Okręgowy w Ł. wyrokiem z dnia 30 grudnia 2009 r., uchylił zaskarżony wyrok w części dotyczącej orzeczenia o karze i w tym zakresie przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w K.

11 Po ponownym rozpoznaniu sprawy i przeprowadzeniu postępowania od początku, w odniesieniu do wszystkich dowodów, Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 1 kwietnia 2010 r., uznał oskarżonego ponownie za winnego popełnienia tego czynu i wymierzył karę oraz środki karne w sposób zgodny z wnioskiem prokuratora. Od wyroku tego nie wniesiono apelacji.

12 Kasację od tego wyroku na korzyść skazanego wniósł Prokurator Generalny. Zarzucając wyrokowi rażące naruszenie prawa procesowego, to jest art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k., stanowiące bezwzględną przyczynę odwoławczą, określoną w art. 439 § 1 pkt 8 k.p.k., polegające na wydaniu przez Sąd Rejonowy w K. – rozpoznający sprawę ponownie, w wyniku uchylenia wyroku tego sądu z dnia 3 września 2009 r., w postępowaniu odwoławczym tylko w części 3

13 dotyczącej orzeczenie o karze – powtórnego orzeczenia o winie oskarżonego, w konsekwencji czego doszło do ponownego skazania oskarżonego Adama M. za popełnienie tego samego czynu zabronionego, wniósł o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i umorzenie postępowania w tym zakresie na podstawie art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k.

14 W trakcie rozprawy kasacyjnej prokurator Prokuratury Generalnej poparł wniesioną kasację.

15 Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

16 Kasacja okazała się chybiona. Rozstrzygnięcie kasacji wymagało ustalenia jaki charakter normatywny ma uchybienie przepisowi art. 442 § 1 k.p.k. przez Sąd Rejonowy w K. Poza sporem jest, że w sytuacji procesowej zaistniałej w niniejszej sprawie sąd ten, rozpoznając sprawę powtórnie w zakresie przekazanym mu wyrokiem Sądu odwoławczego, a więc w zakresie orzeczenia o karze, nie znalazł podstaw do uniewinnienia oskarżonego lub umorzenia postępowania, a zatem nie mógł rozstrzygać w treści swojego wyroku o tych elementach, co do których orzeczono już prawomocnie, tj. o tych składnikach wyroku, które dotyczą orzeczenia o winie; nie mógł więc nie tylko „uznawać oskarżonego za winnego”, ale także nie mógł modyfikować opisu czynu, czy też jego kwalifikacji prawnej. Przypomnieć jedynie należy, że sytuację, w której przepis art. 442 § 1 k.p.k. dopuszcza możliwość orzeczenia przez sąd rozpoznający powtórnie sprawę, ale tylko w zakresie orzeczenia o karze lub o środku karnym, o uniewinnieniu lub umorzeniu postępowania, określa się w doktrynie i piśmiennictwie jako tzw. względną prawomocność wyroku, podkreślając, że warunkiem „przełamania” prawomocnego orzeczenia jest ujawnienie się po uchyleniu wyroku takich okoliczności, które wskazują na potrzebę uniewinnienia oskarżonego lub umorzenia postępowania [np. T. Grzegorczyk: Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2008, s. 957; J. Gra- 4

17 jewski: Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2010, s. 108; P. Hofmański: Horyzontalna prawomocność części wyroku w procesie karnym, PS 1998, s. 21]. Skoro okoliczności takie w sprawie niniejszej nie zaistniały, to powtórne orzeczenie w zakresie winy oskarżonego stanowiło naruszenie przepisu art. 442 § 1 zd. 2 k.p.k. a contrario.

18 Prokurator Generalny uznał takie wadliwe postąpienie sądu meriti jako tzw. bezwzględny powód odwoławczy określony w art. 439 § 1 pkt 8 k.p.k., wiążący się z przeszkodą procesową określaną jako res iudicata i domagał się w związku z tym umorzenia postępowania w tej części, a więc w zakresie orzeczenia o winie skazanego. Inne spojrzenie na charakter tego uchybienia wynika z orzecznictwa. Podkreślić wyraźnie należy, że w judykaturze zarówno Sądu Najwyższego, jak i sądów powszechnych nie sposób znaleźć wyraźnego potwierdzenia tezy jakoby powtórne orzeczenie sądu meriti w zakresie orzeczenia o winie, w sytuacji gdy sprawę przekazano temu sądowi tylko w zakresie rozpoznania o karze a nie zaistniały warunki do uniewinnienia oskarżonego lub umorzenia postępowania, naruszało normę art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. (por. wyrok SN z dnia 27 sierpnia 2008 r., II KK 56/08, OSNKW 2008, z. 11, poz.94; wyrok SA w Białymstoku z dnia 18 marca 2004 r., II AKa 42/04, Lex 113039; wyrok SA w Warszawie z dnia 13 marca 2003 r., II AKa 87/03, Lex 82233; wyroki SA w Lublinie: z dnia 28 czerwca 2005 r., II AKa 93/05, Lex 165992; z dnia 19 lipca 2005 r., II AKa 150/05; z dnia21 sierpnia 2008 r., II AKa 161/08, Lex 453969). Analiza tych orzeczeń pozwala na stwierdzenie, że skutki takiego procedowania i sformułowania orzeczenia o winie, sądy apelacyjne uznawały jako podstawę do nierozpoznawania zarzutów apelacyjnych odnoszących się do rozstrzygnięcia o winie (SA w Warszawie, SA w Lublinie w sprawie II AKa 93/05), bądź też jako podstawę do modyfikowania orzeczenia o sprawstwie i winie w sposób odpowiadający poprzednio wydanemu, 5

19 prawomocnemu, orzeczeniu (SA w Białymstoku w sprawie II AKa 42/04), co przecież także stanowiło formułę powtórnego rozstrzygnięcia o winie. W uzasadnieniu tych orzeczeń, jak również w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego II KK 56/08, w którym opisano zaistniały układ ponownego orzekania o winie, w sytuacji uchylenia wyroku tylko w odniesieniu do orzeczenia o karze, z reguły nie sposób znaleźć argumentacji wykluczającej zastosowanie przepisu art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k., którego naruszenie stanowi tzw. bezwzględny powód odwoławczy określony w art. 439 § 1 pkt 8 k.p.k. Jedynie w wyroku w sprawie II AKa 161/08 Sąd Apelacyjny w Lublinie podniósł, że niemożność przyjęcia stanu rzeczy osądzonej wynika z faktu, że postępowanie toczy się nadal i to w tej samej sprawie, a nadto, iż umorzenie postępowania – w sytuacji powagi rzeczy osądzonej – unicestwiałoby możliwości ukarania sprawcy. W tym układzie, mając również na uwadze, że w doktrynie i w piśmiennictwie postąpienie w sposób odmienny niż wynikający z regulacji zawartej w art. 442 § 1 k.p.k., tj. ograniczony wyłącznie do uniewinnienia lub umorzenia postępowania, w przypadku uprzedniego uchylenia wyroku tylko co do kary lub środka karnego, nie jest kwalifikowane jako przeszkoda procesowa z art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k., konieczne jest ustalenie czy uchybienie przepisowi art. 442 § 1 k.p.k. stanowi przeszkodę procesową określaną jako res iudicata.

20 Przepis art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. nakazuje nie wszczynać postępowania lub wszczęte umorzyć, gdy postępowanie karne co do tego samego czynu tej samej osoby zostało prawomocnie zakończone. W treści tego przepisu ujęta jest prawomocność formalna, tj. niemożność zaskarżenia orzeczenia w drodze zwykłych środków odwoławczych, oraz materialna, ujmowana jako niedopuszczalność wszczęcia i prowadzenia kolejnego postępowania, jak i kontynuowania tego samego postępowania już prawomocnie (formalnie) zakończonego (ne bis in idem – M. Rogalski: Przesłanka powagi rzeczy osądzonej 6

21 w procesie karnym, Kraków 2005, s. 168, 173-175; J. Tylman w: T. Grzegorczyk, J. Tylman: Polskie postępowanie karne, Warszawa 2007, s. 198-199; postanowienie SN z dnia 26 listopada 2002 r., III KZ 47/02 , OSNKW 2003, z. 3–4, poz. 35; wyrok SN z dnia 13 listopada 2007 r., IV KK 359/07, Lex 332935; postanowienie SN z dnia 28 października 2009 r., I KZP 21/09, OSNKW 2010, z. 1, poz. 1). O ile, w momencie wyrokowania w dniu 1 kwietnia 2010 r. poprzedni wyrok Sądu Rejonowego w K. z dnia 3 września 2009 r. dalej posiadał przymiot prawomocności formalnej, to prawomocność ta dotyczyła li tylko rozstrzygnięcia o winie, a więc przypisania skazanemu przestępstwa oraz określenia jego kwalifikacji prawnej. Jednak stanowczo należy podkreślić, że walor prawomocności materialnej, określanej jako res iudicata oraz wynikający z niej zakaz ne bis in idem, w niniejszej sprawie mogło uzyskać tylko takie orzeczenie, które rozstrzygało ostatecznie o przedmiocie tego postępowania karnego, a zatem in concreto, kończyło postępowanie w kwestii odpowiedzialności karnej oskarżonego w zakresie czynu zarzuconego mu w akcie oskarżenia (por. A. Kaftal: Prawomocność wyroków sądowych w polskim prawie karnym procesowym, Warszawa 1966, s. 40; uchwała SN z dnia 15 czerwca 2007 r., I KZP 15/07, OSNKW 2007, z. 7-8, poz. 55; uzasadnienie postanowienia SN z dnia 28 października 2009 r., I KZP 21/09, OSNKW 2010, z.1, poz. 1; M. Rogalski: op. cit. s. 490 i cyt. tam orzeczenia SN). Przyjmuje się także w orzecznictwie, że jeśli przedmiotem określonego postępowania karnego jest inna kwestia, ale mająca charakter sprawy „samoistnej” w zasadniczym nurcie postępowania (np. orzekanie w przedmiocie wyroku łącznego) czy też nawet w postępowaniu incydentalnym, ubocznym (np. rozpoznanie środka odwoławczego od postanowienia o tymczasowym aresztowaniu) i stanowi ona istotę tej sprawy, to ostateczne jej rozstrzygnięcie w sposób prawomocny skutkuje także istnieniem takiej przeszkody procesowej 7

22 (zob. np. wyroki SN: z dnia 17 listopada 2004 r., V KK 326/04, Lex 141340; z dnia 3 października 2005 r., V KK 151/05, Lex 157208; dnia 15 kwietnia 2008 r., II KK 28/08, Lex 393917; uzasadnienie uchwały z dnia 21 października 2003 r., I KZP 31/03, OSNKW 2003, poz. 95). Istotą obecnej sprawy było rozstrzygnięcie o odpowiedzialności karnej oskarżonego za opisany w akcie oskarżenia czyn wyczerpujący dyspozycje art. 178a § 1 k.k. Stąd też w sytuacji, gdy przed wydaniem obecnie zaskarżonego kasacją wyroku, prawomocnie stwierdzono jedynie winę oskarżonego, ale nie rozstrzygnięto o karze, to postępowanie karne wszczęte w tej sprawie nie zostało zakończone, a zatem w postępowaniu toczącym się w sprawie Sądu Rejonowego w K. nie istniała przeszkoda procesowa, która skutkowałaby umorzeniem postępowania w jakimkolwiek zakresie czy części, w oparciu o przepis art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. Sąd Rejonowy powinien zatem, po uchyleniu poprzednio wydanego wyroku w części dotyczącej orzeczenia o karze, prowadzić postępowanie tylko w tym zakresie, a następnie w sposób właściwy zredagować treść takiego wyroku (por. A. Zachuta: Horyzontalna – pozioma prawomocność przedmiotowej części wyroku, Prok. i Pr. 2006, z. 9, s. 124-127), przy czym w formule takiego wyroku nie mógł ująć umorzenia postępowania w przedmiocie orzeczenia o winie, albowiem nie miał ku temu podstawy prawnej. Prawomocne rozstrzygnięcie o uznaniu winy oskarżonego co do przestępstwa zarzuconego mu w akcie oskarżenia, przy braku orzeczenia o karze (art. 442 § 1 zd. 2 k.p.k.), nie kończy postępowania w zakresie rozstrzygnięcia co do odpowiedzialności karnej oskarżonego, a zatem w postępowaniu prowadzonym w zakresie orzeczenia o karze nie stanowi przeszkody procesowej ne bis in idem; przeszkodę taką tworzy tylko łącznie z prawomocnym orzeczeniem co do kary. Powtórne rozstrzygnięcie o uznaniu winy oskarżonego, w sytuacji orzekania w trybie określonym w art. 442 § 1 k.p.k. co do kary, gdy nie zachodzą warunki do 8

23 uniewinnienia oskarżonego lub umorzenia postępowania, stanowi obrazę przepisu art. 442 § 1 zd. drugie a contario k.p.k., a nie uchybienie normie art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. Skoro zarzut ujęty w kasacji okazał się nietrafny, a nie zaistniały powody do wyjścia poza granice kasacji, to kasację należało oddalić. Już tylko zaś na marginesie tych wywodów należy wskazać, że właściwe określenie w skardze kasacyjnej charakteru zaistniałego uchybienia, a więc jako obrazy art. 442 § 1 k.p.k., nie przesądza skuteczności tego nadzwyczajnego środka zaskarżenia, albowiem w takiej sytuacji należałoby wykazać, iż uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na treść wyroku.

24 Z tych wszystkich powodów Sąd Najwyższy orzekł jak w postanowieniu a wydatkami postępowania kasacyjnego obciążył Skarb Państwa.