Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 października 2007 r., II CSK 323/07

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 października 2007 r., II CSK 323/07

Tekst

1 Sygn. akt II CSK 323/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

2 Dnia 2 października 2007 r.

3 Sąd Najwyższy w składzie :

4 SSN Helena Ciepła (przewodniczący)

5 SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

6 SSN Marian Kocon

7 Protokolant Anna Banasiuk

8 w sprawie z powództwa Banku Przemysłowo - Handlowego Spółki Akcyjnej z siedzibą w K.

9 przeciwko G. Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w .P o uznanie czynności za bezskuteczną,

10 po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 2 października 2007 r., skargi kasacyjnej strony powodowej

11 od wyroku Sądu Apelacyjnego w [..]

12 z dnia 6 lutego 2007 r.,

13 uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

14 Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

15 2

16 Powodowy Bank Przemysłowo- Handlowy S.A. w K. w pozwie przeciwko G.

17 spółce z.o.o w P. wnosił o uznanie za bezskuteczne wobec niego dwóch czynności prawnych: objętego aktem notarialnym z dnia 4 grudnia 2000 r. zawiązania przez dłużnika powoda: Zakłady Mięsne P S.A. w P, spółki z.o.o M. C. (obecnie G. spółka z.o.o) i zobowiązania się do pokrycia kapitału zakładowego w wysokości 100 000 000 zł aportem w postaci prawa użytkowania wieczystego gruntu stanowiącego działki nr 4 i 42/1 o powierzchni 5.4019 ha w P. przy ul. G., objętego Kw nr […] i własności znajdujących się tam budynków oraz objętego aktem notarialnym z dnia 12 grudnia 2000 r. przeniesienia przez Zakłady Mięsne na pozwaną spółkę prawa użytkowania wieczystego wskazanego wyżej gruntu i własności znajdujących się na nim budynków w zamian za objęcie przez Zakłady Mięsne wszystkich udziałów w kapitale zakładowym spółki.

18 Strona powodowa zarzucała, że wartość nieruchomości wniesionej jako aport została znacznie zaniżona, bowiem w 2000 r. faktycznie wynosiła 140 937 576 zł. Obie zaskarżone czynności krzywdziły wierzycieli Zakładów Mięsnych, gdyż ich celem było wyprowadzenie z majątku dłużnika najcenniejszego składnika – nieruchomości, prowadzące do utrudnienia egzekucji, a następnie jej uniemożliwienia, bowiem dłużnik już w dniu 28 czerwca 2001 r. zbył wszystkie udziały w pozwanej spółce za kwotę jedynie 40 000 zł, co świadczy o tym, że jedynym celem objęcia udziałów był zamiar ich dalszej odsprzedaży i wyzbycia się majątku nadającego się do egzekucji.

19 Strona pozwana wnosząc o oddalenie powództwa zarzuciła między innymi brak przesłanek z art. 527 k.c. wskazując, że zaskarżone czynności były obojętne z punktu widzenia stanu majątkowego dłużnika, który w zamian za nieruchomość otrzymał inny składnik majątkowy także nadający się do egzekucji, a poza tym posiadał majątek znacznej wartości.

20 Wyrokiem z dnia 6 czerwca 2006 r. Sąd Okręgowy oddalił powództwo, a Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 6 lutego oddalił apelację strony powodowej.

21 Sądy ustaliły, że w 1998 r. poprzednik prawny powodowego Banku udzielił kredytu Zakładom Mięsnym na kwotę 53 752 500 zł. Od 2001 r. dłużnik zaprzestał 3

22 spłacania rat i w 2003 r. strona powodowa wystawiła bankowy tytuł egzekucyjny i po uzyskaniu klauzuli wykonalności wszczęła egzekucję.

23 Aktem założycielskim z dnia 4 grudnia 2000 r. Zakłady Mięsne powołały spółkę z.o.o pod firmą M. C., następnie przemianowaną na G. spółka z.o.o., z siedzibą w P., określając wysokość kapitału zakładowego na kwotę 100 000 000 zł. W dniu 7 grudnia 2000 r. akt ten został uzupełniony przez złożenie oświadczenia, że Zakłady Mięsne obejmą wszystkie udziały w nowopowstałej spółce w zamian za aport w postaci nieruchomości przy ul. G. objętej księgą wieczystą Kw nr […]. W tak ustalonym stanie faktycznym Sądy stwierdziły, że nie zachodzą przesłanki z art. 527 k.c. do uznania, iż zaskarżone czynności prawne zostały dokonane z pokrzywdzeniem wierzycieli.

24 Sąd Apelacyjny nie podzielił wprawdzie stanowiska Sądu pierwszej instancji, że zawiązanie przez dłużnika spółki i objęcie w niej udziałów przez aport nieruchomości, nie może być uznane za czynność prawną, o której mowa w art. 527 k.c., jednak podzielił jego ocenę, że w wyniku zaskarżonego aktu założycielskiego spółki z.o.o z majątku dłużnika wprawdzie ubył jeden składnik w postaci nieruchomości, jednak pojawił się jego ekwiwalent w postaci wszystkich udziałów w powołanej spółce, nad którą dłużnik posiadał kontrolę. Sądy obu instancji uznały, że nominalna wartość udziałów w spółce z.o.o nie ma waloru ekonomicznego i nie determinuje ich wartości rynkowej, a zatem nawet jeżeli nieruchomość faktycznie była warta 140 000 000 zł, to wniesienie jej na pokrycie 100% udziałów w kapitale zakładowym pozwanej spółki o wartości nominalnej 100 000 000 zł w żadnym razie nie oznaczałoby, że majątek .P uległ zmniejszeniu. W konsekwencji Sądy obu instancji uznały, że nie doszło do pokrzywdzenia wierzycieli.

25 Sąd Apelacyjny nie podzielił też zarzutu strony powodowej, że nastąpiło naruszenie art. 527 k.c. przez badanie stanu pokrzywdzenia wierzycieli w dacie dokonania zaskarżonych czynności, zamiast w chwili ich zaskarżenia. Stwierdził, że ponieważ strona powodowa nie zaskarżyła następnej czynności dłużnika, jaką było zbycie w dniu 19 lipca 2001 r. udziałów w pozwanej spółce, nie może się 4

26 powoływać na negatywne następstwa tej czynności w procesie, którego przedmiotem są inne zaskarżone czynności dłużnika.

27 W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach określonych w art. 3983 § 1 k.p.c., strona powodowa w ramach podstawy procesowej zarzuciła naruszenie art. 316 § 1 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., art. 382 w zw. z art. 385 k.p.c. oraz art. 382 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., art. 378 § 1 k.p.c., art. 217 § 2 oraz art. 227 w zw. z art. 382 i art. 385 k.p.c. przez nieuwzględnienie zarzutów apelacyjnych dotyczących oddalenia przez Sąd pierwszej instancji większości wniosków dowodowych i nie wyjaśnienia okoliczności faktycznych sprawy w stopniu koniecznym do jej rozstrzygnięcia, a także niedokonanie przez Sąd drugiej instancji własnych ustaleń faktycznych koniecznych do rozstrzygnięcia sprawy oraz nie wzięcie pod uwagę stanu majątku dłużnika i pokrzywdzenia wierzycieli w dacie zamknięcia rozprawy, jak również nie odniesienie się do wszystkich zarzutów apelacyjnych.

28 W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej zarzuciła naruszenie art. 527 § 2 k.c. przez błędną wykładnię i zastosowanie w wyniku badania stanu pokrzywdzenia wierzycieli na datę dokonania zaskarżonych czynności, zamiast na dzień orzekania i bezpodstawne przyjęcie, że pokrzywdzenie wierzycieli nie nastąpiło, a także błędne przyjęcie, że nie doszło do pokrzywdzenia wierzycieli wobec ekwiwalentności zaskarżonej czynności oraz błędne uznanie, iż brak związku przyczynowego pomiędzy stanem niewypłacalności dłużnika, a zaskarżonymi czynnościami, mimo że dłużnik zbył udziały w założonej spółce wyzbywając się majątku, z którego mogła być prowadzona egzekucja.

29 Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

30 Na wstępie należy stwierdzić, że ustalony przez Sądy obu instancji stan faktyczny nie pozwalał na rozstrzygnięcie sprawy, bowiem pomija w ogóle drugą zaskarżoną czynność prawną dokonaną przez dłużnika w dniu 12 grudnia 2000 r., co do której Sądy obu instancji nie poczyniły żadnych ustaleń faktycznych, nie wymieniając jej nawet w ustalonej podstawie faktycznej. Podobnie całkowicie pominięto w podstawie faktycznej dalszą czynność dłużnika dokonaną w dniu 5

31 19 lipca 2001 r., choć stała się ona przedmiotem oceny prawnej Sądów obu instancji. Już same te uchybienia uzasadniają zarzuty skargi kasacyjnej oparte na drugiej podstawie i sformułowane jako naruszenie art. 316 § 1 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.., art. 382 w zw. z art. 385 oraz art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. Także pozostałe zarzuty procesowe oraz zarzut naruszenia art. 527 § 2 k.c. są uzasadnione.

32 Ocena czy w świetle art. 527 § 1 k.c. zaskarżona czynność prawna dłużnika wywołała stan pokrzywdzenia wierzycieli, wymaga odniesienia się do ustawowej definicji takiej czynności zawartej w art. 527 § 2 k.c. wskazującym, że jest to czynność, w wyniku której dłużnika stał się niewypłacalny albo stał się niewypłacalny w wyższym stopniu, niż był przed dokonaniem czynności. Zgodnie z powszechnym stanowiskiem doktryny i orzecznictwa stan pokrzywdzenia wierzycieli, a zatem także powodujący go stan majątku dłużnika, prowadzący do niewypłacalności lub wyższego stopnia niewypłacalności, należy badać i oceniać nie w chwili dokonywania zaskarżonej czynności, lecz w chwili jej zaskarżenia i zamknięcia rozprawy w sprawie wytoczonej na podstawie omawianego przepisu. Rzeczywista niewypłacalność dłużnika lub jej wyższy stopień musi istnieć w chwili wystąpienia ze skargą paulińską i w chwili orzekania przez sąd o żądaniu wierzyciela uznania czynności prawnej dłużnika za bezskuteczną (porównaj między innymi wyroki Sądu Najwyższego z dnia 22 marca 2001 r. V CKN 280/00, z dnia 23 lipca 2003 r. II CKN 299/01, z dnia 29 czerwca 2004 r. II CK 367/03, z dnia 15 czerwca 2005 r. IV CK 806/04, nie publ.). Dlatego sąd powinien także brać pod uwagę czynności prawne zdziałane przez dłużnika już po dokonaniu zaskarżonej czynności i stan jego majątku w chwili zamknięcia rozprawy oraz ocenić, czy między ustalonym stanem niewypłacalności lub wyższego stopnia niewypłacalności, a zaskarżoną czynnością prawną istnieje związek przyczynowy. Związek ten nie musi być jednak wyłączny i jedyny. Przyczyną niewypłacalności mogą być różne zdarzenia i czynności prawne dłużnika, a jedną z nich powinna być czynność zaskarżona. Ta rozumiany związek przyczynowy występuje i przesłanka pokrzywdzenia jest spełniona także wówczas, jeżeli zaskarżona czynność, dopiero razem z innymi zdarzeniami lub czynnościami prawnymi dłużnika, doprowadziła do jego niewypłacalności, jeżeli była koniecznym składnikiem tych przyczyn i bez niej 6

33 one same nie spowodowałyby niewypłacalności. Do oceny tego związku przyczynowego decydująca jest chwila, w której wierzyciel wystąpił z żądaniem uznania bezskuteczności, a nie chwila zawarcia czynności prawnej. W przypadku, gdy niewypłacalność jest następstwem wielu czynności prawnych dłużnika, do wierzyciela należy wybór czynności przeciwko której kieruje skargę paulińską. Konsekwencją takiej wykładni pojęcia pokrzywdzenia wierzycieli zawartego w art. 527 § 1 w zw. z § 2 k.c. jest to, że fakt otrzymania przez dłużnika świadczenia majątkowego w zamian za świadczenie będące przedmiotem zaskarżonej czynności, nie musi sam przez się oznaczać, iż pokrzywdzenia nie było. Należy bowiem uznać, że tylko wtedy, gdy dłużnik w zamian za swoje świadczenie uzyskał odpowiedni ekwiwalent, który przynajmniej w tym samym stopniu, co zbyty nadaje się do egzekucji i w chwili orzekania nadal znajduje się w majątku dłużnika, można uznać, że do pokrzywdzenia wierzycieli nie doszło. Jeżeli natomiast świadczenie, które otrzymał nie było ekwiwalentne (było zaniżone), stanowiło przedmiot lub prawo, z którego egzekucja zazwyczaj jest trudniejsza lub dłuższa, niż z przedmiotu czy prawa wyzbytego albo jeżeli dłużnik otrzymany ekwiwalent zużył w całości lub w części na inne cele niż zaspokojenie wierzycieli – ekwiwalentność czynności prawnej nie wyłącza możliwości uznania jej za bezskuteczną wobec wierzycieli na podstawie art. 527 § 1 k.c. (porównaj między innymi wyroki Sądu Najwyższego z dnia 7 grudnia 1999 r. I CKN 287/98, z dnia 30 listopada 2004 r. IV CK 285 oraz z dnia 12 maja 2005 r. V CK 559/04, nie publ.).

34 Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 1 grudnia 2006 r. I CSK 360/06 (nie publ.), wydanym w stanie faktycznym zbliżonym do występującego w rozpoznawanej sprawie – jeżeli dłużnik utworzył spółkę, której w zamian za udziały przekazał w drodze aportu nieruchomość stanowiącą prawie cały jego majątek, a następnie pozbył się nabytych udziałów i nie posiada istotnego majątku, z którego można prowadzić egzekucję - wystarcza to do uznania, że mimo ekwiwalentności, zaskarżona czynność prawna zawiązania spółki i wniesienia nieruchomości jako aportu została dokonana z pokrzywdzeniem wierzycieli. 7

35 Stanowisko to należy podzielić bowiem pokrzywdzenie wierzycieli występuje także wówczas, gdy do niewypłacalności dłużnika, w rozumieniu art. 527 § 2 k.c., dochodzi w wyniku kilku, nawet ekwiwalentnych, czynności takich jak założenie spółki i wniesienie do niej aportem nieruchomości w zamian za udziały, a następnie w krótkim czasie zbycie udziałów w spółce za kwotę znacznie niższą niż wartość wniesionej aportem nieruchomości i zużycie otrzymanej kwoty na inne cele niż zaspokojenie wierzycieli.

36 Nie można przy tym zgodzić się z przedstawionym wyżej stanowiskiem Sądu Apelacyjnego w kwestii wartości nominalnej udziałów w spółce i braku wpływu zaniżenia wartości nieruchomości stanowiącej aport na stan majątku dłużnika wnoszącego taki aport w zamian za objęcie udziałów. W świetle art. 152 k.s.h. kapitał zakładowy jest określoną wielkością liczbową odpowiadającą sumie wartości nominalnej wszystkich udziałów w spółce i zazwyczaj, w chwili powstawania spółki, swoją wysokością powinien odpowiadać wartości majątku spółki, który stanowią między innymi rzeczywiście dokonane wpłaty lub aporty na pokrycie udziałów, jeżeli wartość wniesionych do spółki wkładów pieniężnych i niepieniężnych odpowiada realnie tej wartości, która została zadeklarowana przez wspólnika w akcie założycielskim spółki. Zaniżenie wartości aportu wnoszonego do spółki i wniesienie zaniżonego wkładu rzeczywistego może w istocie stanowić ukryty akt darowizny lub czynność zdziałaną z pokrzywdzeniem wierzycieli wnoszącego taki aport wspólnika. Nie jest więc obojętne, jaką rzeczywistą wartość miała wniesiona jako aport nieruchomość oraz czy i o ile zmniejszył się majątek dłużnika w dacie orzekania, w wyniku wniesienia tej nieruchomości jako aportu do pozwanej spółki, a następnie zbycia przez dłużnika jej udziałów.

37 Z uwagi na to, że Sąd Apelacyjny dokonując wadliwej wykładni art. 527 § 2 k.c., uznał wyżej omówione okoliczności za pozbawione znaczenia prawnego, uzasadnione są także kasacyjne zarzuty naruszenia tego przepisu, jak również art. 378 § 1 k.p.c. oraz art. 217 § 2 i art. 227 w zw. z art. 382 i art. 385 k.p.c., co doprowadziło do uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 39815

38 § 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w zw. z art.

39 39821

40 k.p.c.).

41 8