Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 października 2003 r., III RN 120/02

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 października 2003 r., III RN 120/02

Tekst

TEZY

1 Z unormowania zawartego w art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich /Dz.U. nr 87 poz. 395/ nie wynika, że niemożność wykonywania pracy przez osobę deportowaną, np. z powodu wieku lub innych przyczyn /jak choroby/, wyklucza uznanie, iż wywiezienia dokonano w celu wykonywania pracy przymusowej przez okres co najmniej 6 miesięcy.

Sentencja

2 Sąd Najwyższy w sprawie ze skargi Franciszka Sz. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 20 czerwca 2000 r. (...) w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych rewizji nadzwyczajnej Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego - Ośrodka Zamiejscowego w Poznaniu z dnia 8 lutego 2002 r., II SA/Po 1903/00 - uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę NSA OZ w Poznaniu do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie

3 Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia 14 maja 1999 r. na podstawie art. 1 ust. 1 i art. 4 ust. 1 i 2 oraz art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich /Dz.U. nr 87 poz. 395/ odmówił Franciszkowi Sz. ur. 30 listopada 1938 r. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. W uzasadnieniu tej decyzji przedstawione zostały następujące jej podstawy. Franciszek Sz. w swym wniosku wskazał na to, że wraz z rodzicami i rodzeństwem w okresie od czerwca 1942 r. do kwietnia 1945 r. pracował przymusowo w S. pod zarządem władz niemieckich. Przedstawił dokumenty potwierdzające jego pobyt wraz z rodziną w okolicach Neustadt Holstein w miejscowości Hutzfeld, - zaświadczenie Polskiego Czerwonego Krzyża z dnia 18 czerwca 1993 r., potwierdzające pobyt w obozie polskim Neustadt Holstein oraz zaświadczenie z Biura Poszukiwań w Arolsen z dnia 21 lutego 1990 r. potwierdzające pobyt całej rodziny wnioskodawcy w wskazanym wyżej obozie. Według organu rozstrzygającego nie budzi wątpliwości to, że Franciszek Sz. został wraz z rodzicami i rodzeństwem deportowany z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1939 r. Jednakże nie ma podstawy do przyznania wnioskowanego świadczenia, gdyż wnioskodawca nie mógł świadczyć pracy będąc niespełna 3,5 letnim dzieckiem.

4 Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych - rozpoznając ponownie sprawę na wniosek Franciszka Sz. - decyzją z dnia 20 czerwca 2000 r. na podstawie art. 127 par. 3 i art. 138 par. 1 Kpa utrzymał w mocy decyzję z dnia 14maja 1999 r.

5 Franciszek Sz. wniósł skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego na powyższą decyzję z dnia 20 czerwca 2000 r. Polemizując z ustaleniami zaskarżonej decyzji skarżący wskazywał na to, że ustawa z 31 maja 1996 r. nie ogranicza świadczeń ze względu na wiek osób wykonujących pracę przymusową. Skarżący w chwili wywiezienia do Niemiec tj. w 1942 r., miał 3,5 r. i był w Niemczech do końca wojny i wtedy miał 7 lat, a dzieci w tym wieku musiały pracować.

6 Naczelny Sąd Administracyjny - Ośrodek Zamiejscowy w Poznaniu, oddalił skargę wyrokiem z dnia 8 lutego 2002 r., przyjmując, iż zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja z dnia 14 maja 1999 r. respektują przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich /Dz.U. nr 87 poz. 395/. Zdaniem NSA według art. 2 pkt 1 i 2 w związku z art. 1 tej ustawy świadczenie pieniężne przysługuje wyłącznie dwóm grupom osób, które podlegały represjom rozumianym jako osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych oraz jako deportacja /wywiezione/ do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 lub Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Skarżący do żadnej z tych dwóch kategorii osób nie należy. Nie był osadzony w obozie pracy przymusowej, jak również jako 3,5 letnie dziecko nie był deportowały do pracy przymusowej. Deportowani do pracy przymusowej byli bowiem jego rodzice. Skarżący jako dziecko w wieku około 4 lat pozostawał pod ich opieką i z nimi razem przebywał. Jeśli nawet jako, starsze dziecko wykonywał określone prace, to nie można uznać, że była to praca wykonywana w zaostrzonej formie, której podlegali jego rodzice jako osoby dorosłe.

7 Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego wniósł od powyższego wyroku rewizję nadzwyczajną, opartą na zarzucie naruszenia art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./ w związku z art. 2 pkt 2 lit. "a" wyżej wymienionej ustawy z dnia 31 maja 1996 r. oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i na podstawie art. 57 ust. 2 o Naczelnym Sądzie Administracyjnym oraz art. 393[13] Kpc w zw. z art. 10 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie kodeksu postępowania cywilnego (...) /Dz.U. nr 43 poz. 189 ze zm./. wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz zaskarżonej decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 20 czerwca 2000 r. wraz z utrzymaną przez nią w mocy decyzją z dnia 14 maja 1999 r. Według wnoszącego rewizję nadzwyczajną, w przypadku wywiezienia na roboty przymusowe całej rodziny, uwzględniając antyhumanitarny i restrykcyjny charakter deportacji nie należy z góry zakładać, że cel wywozu rodziców był inny niż w stosunku do ich dzieci. Z unormowania art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy o świadczeniu pieniężnym nie wynika aby uznanie deportacji osoby do przymusowej w III Rzeszy za represję, było uwarunkowane zdolnością tej osoby do wykonywania pracy w chwili jej wywiezienia. Deportacja była bezterminowa a obejmowała nie tylko osoby dorosłe zdolne do pracy, lecz także i dzieci. Wywożenie dzieci do III Rzeszy i umieszczanie ich wraz z rodzicami w gospodarstwach rolnych, w których rodzice wykonywali pracę przymusową stanowiło tworzenie zaplecza przyszłej siły roboczej. Dzieci te bowiem w miarę upływu czasu i fizycznego rozwoju oraz nabierania sił kierowane były przez właścicieli gospodarstw do przymusowego wykonywania różnych prac gospodarskich, które niejednokrotnie przekraczały ich możliwości.

8 Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazał także na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 2002 r. III RN 161/01 w którym Sąd Najwyższy zajął stanowisko, iż dla wykazania przesłanki podlegania represji polegającej na deportacji nie jest wymagane ustalenie wykonywania w tym czasie pracy.

9 Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

10 Oceną prawną sytuacji podobnej do tej która wystąpiła w rozpatrywanej sprawie deportowania z Polski dziecka wraz z rodzicami kierowanymi do pracy przymusowej do III Rzeszy zajmowano się już w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego /por. wyrok NSA z dnia: 10 grudnia 1999 r. V SA 1126/99, 4 grudnia 2000 r., V SA 674/00, 14 marca 2001 r., V SA 1631/00 - nie pub., 13 lutego 2001 r., II SA/Kr 112/00 - nie publ./, jak i w orzecznictwie Sądu Najwyższego /por. wyrok SN z dnia 14 marca 2002 r., III RN 161/01 - nie publ./. Z przytoczonych orzeczeń wynika, że zarówno NSA jak i SN nie wykluczają a limine możliwości uznania deportacji do pracy przymusowej w III Rzeszy za represję bez względu na wiek osoby deportowanej. Przeciwnie, w orzeczeniach tych wskazuje się na konieczność dokonywania w każdej konkretnej sprawie oceny co do rzeczywistej sytuacji dziecka, którego rodzice zostali do takiej pracy skierowani.

11 W wyrokach z dnia: 10 grudnia 1999 r., V SA 1136/99, 4 grudnia 2000 r., V SA 674/00, 14 marca 2001 r., V SA 1631/00, 13 lutego 2001 r., II SA/Kr 112/00 Naczelny Sąd Administracyjny wyraźnie opowiedział się za możliwością przyjęcia, że osoba deportowana jako dziecko razem z rodzicami skierowanymi do pracy przymusowej może być uznana za osobę podlegającą represjom określonym w ustawie o świadczeniu pieniężnym. Prawo do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie nie zostało bowiem uzależnione od wieku osoby wykonującej pracę przymusową oraz rodzaju wykonywanej pracy. Stanowisko Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych oparte na założeniu, że dziecko w wieku kilku lat nie mogło wykonywać pracy przymusowej, nie uwzględnia powszechnie znanego faktu, że władze III Rzeszy zmuszały dzieci z terenów okupowanych do pracy przymusowej, a także tego, że dzieci nawet w warunkach pokojowych są zatrudniane szczególnie w gospodarstwach rolnych do wykonywania różnych prac. Jeżeli nawet w początkowym okresie deportacji dziecko nie było ze względu na wiek zdolne do jakiejkolwiek pracy, to z upływem lat mogło być zatrudniane przy coraz bardziej obciążających je czynnościach, a nawet zmuszane do wykonywania określonych prac w gospodarstwie domowym i w polu. Z unormowania zawartego w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym nie wynika, że niemożność wykonywania pracy przez osobę deportowaną, np. z powodu wieku lub innych przyczyn /jak choroby/, wyklucza uznanie, iż wywiezienia dokonano w celu wykonywania pracy przymusowej przez okres co najmniej 6 miesięcy. Przeciwnie, władze okupacyjne wywożąc do III Rzeszy całe rodziny, obejmujące nie tylko osoby dorosłe, ale także dzieci, nie określały czasu trwania ich deportacji. Deportując rodziców wraz z dziećmi zakładano, że dzieci w pewnej chwili staną się zdolne do wykonywania pracy. W zależności od wieku, dzieci były kierowane do wykonywania prac, zwłaszcza w gospodarstwach rolnych, natychmiast, bądź też później w miarę upływu czasu, kiedy według oceny właściciela gospodarstwa mogły i powinny już wykonywać wskazane im prace. Oznacza to, że warunek pracy przymusowej przez co najmniej 6 miesięcy zostaje spełniony bez względu na to, w jakim okresie deportacji praca ta była wykonywana.

12 W wyroku z dnia 14 marca 2002 r., III RN 161/01, Sąd Najwyższy stwierdził, że represją w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym jest deportacja /wywiezienie/ do pracy przymusowej. Nie używa się przy tym innych dookreśleń pojęcia represji poza deportacją /wywiezieniem/ do pracy przymusowej. Dla stwierdzenia podlegania tego rodzaju represji nie jest więc konieczne ustalenie wykonywania w tym czasie pracy. Pogląd ten podziela Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę. Szerszą argumentację w tym zakresie przedstawił Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 13 stycznia 2000 r., III RN 112/99 /OSNAPU 2000 nr 20 poz. 736/ oraz z dnia 6 kwietnia 2000 r., III RN 143/99 /Wokanda 2000 nr 9 poz. 31/, Osoba ubiegająca się o przyznanie świadczenia pieniężnego na podstawie przepisów ustawy z dnia 31 maja 1996 r. powinna wykazać, że spełnia tylko przesłanki uzasadniające zaliczenie jej do jednej z dwóch kategorii osób represjonowanych, wymienionych w art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, nie jest natomiast obowiązana wykazywać, czy faktycznie wykonywała pracę przymusową. W wyroku z dnia 14 marca 2002 r., III RN 161/01, Sąd Najwyższy stwierdził, że wykonywanie pracy przymusowej uzyskuje znaczenie prawne dopiero na tle art. 3 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym, w którym określony został sposób obliczania wysokości należnego świadczenia pieniężnego, w szczególności przysługuje ono w wysokości zależnej od okresu - "za każdy pełny miesiąc pracy."

13 W rozpoznawanej sprawie jest poza sporem, że wnioskodawca został deportowany - wraz z rodzicami - do pracy przymusowej w III Rzeszy i przebywał na deportacji od czerwca 1942 r. do kwietnia 1945 r. Oznacza to, że w świetle przepisów ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym może być zaliczony do kręgu osób represjonowanych w rozumieniu jej art. 2 pkt 2 lit "a".

14 Oznacza to, jak trafnie wywiódł Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego w rewizji nadzwyczajnej że w świetle przepisów ustawy o świadczeniach pieniężnych wnioskodawca może być zaliczony do kręgu osób represjonowanych w rozumieniu jej art. 2 pkt 2, którym z tego tytułu przysługuje świadczenie pieniężne. Świadczenie to powinno być ustalone według przesłanek z art. 3 tej ustawy.

15 Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 236 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. /Dz.U. nr 78 poz. 483/ oraz art. 393[13] Kpc w związku art. 10 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej - Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw /Dz.U. nr 43 poz. 189 ze zm./ orzekł, jak w sentencji.