Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 28 sierpnia 2026 r., III CZ 110/26

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 28 sierpnia 2026 r., III CZ 110/26

Sentencja

POSTANOWIENIE

1 28 sierpnia 2026 r.

2 Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:

3 SSN Paweł Grzegorczyk

4 po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 28 sierpnia 2026 r. w Warszawie zażalenia Stowarzyszenia […] w S. na postanowienie Sądu Okręgowego w Szczecinie z 5 listopada 2025 r., VIII WSC II 4/24, w sprawie z wniosku Prezydenta Miasta S. z udziałem Stowarzyszenia […] w S. o stwierdzenie nieważności uchwał,

1. oddala zażalenie;

2. obciąża uczestnika kosztami postępowania zażaleniowego na rzecz wnioskodawcy, pozostawiając ich wyliczenie referendarzowi sądowemu.

Uzasadnienie

7 Postanowieniem z dnia 5 listopada 2025 r. Sąd Okręgowy w Szczecinie odrzucił skargę kasacyjną uczestnika Stowarzyszenia […] w S. od postanowienia tego Sądu z dnia 10 maja 2024 r. w sprawie o stwierdzenie nieważności uchwał. Sąd wskazał, że sprawy o uchylenie uchwały organu stowarzyszenia nie powinny być kwalifikowane jako sprawy z zakresu prawa osobowego (art. 519¹ § 1 k.p.c.). W okolicznościach sprawy inicjatywa organu nadzorczego zmierzała ponadto do uporządkowania sytuacji w stowarzyszeniu i powołania właściwie umocowanego zarządu, a nie do zakończenia bytu prawnego stowarzyszenia lub pozbawienia go zdolności do czynności prawnych. Postępowanie o uchylenie uchwały organu stowarzyszenia nie jest również postępowaniem rejestrowym w rozumieniu art. 694¹ k.p.c., nie dotyczy go zatem art. 519¹ § 3 k.p.c., regulujący dopuszczalność skargi kasacyjnej w tym postępowaniu. Skarga kasacyjna, jako niedopuszczalna, podlegała tym samym odrzuceniu.

8 Zażalenie na postanowienie Sądu Okręgowego wniósł uczestnik Stowarzyszenie […] w S., zarzucając naruszenie art. 519¹ § 1 k.p.c. i wnosząc o uchylenie zaskarżonego postanowienia. W przekonaniu uczestnika, Sąd Okręgowy błędnie uznał, że sprawa, której przedmiotem jest stwierdzenie nieważności uchwał wyborczych walnego zgromadzenia członków stowarzyszenia, nie jest sprawą z zakresu prawa osobowego w rozumieniu art. 519¹ § 1 k.p.c., a w konsekwencji nie przysługuje w niej skarga kasacyjna. Wynik postępowania, w którym wydano zaskarżone orzeczenie, wpływa na zdolność do czynności prawnych uczestnika, a w związku z tym sprawę niniejszą należy kwalifikować jako sprawę z zakresu prawa osobowego, w której skarga kasacyjna jest dopuszczalna.

9 Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

10 Zaskarżone odrzuconą skargą kasacyjną postanowienie zapadło na podstawie art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach (jedn. tekst: Dz. U. z 2020 r., poz. 2261, dalej – „pr. stow.”). Zgodnie z tym przepisem, sąd, na wniosek organu nadzorującego lub prokuratora, może m.in. uchylić niezgodną z prawem lub statutem uchwałę stowarzyszenia (art. 29 ust. 1 pkt 2 pr. stow.). Przepisy ustawy – Prawo o stowarzyszeniach nie regulują samodzielnie dopuszczalności skargi kasacyjnej w sprawach o takim przedmiocie, toteż kwestię tę należy rozstrzygać na podstawie przepisów regulujących dopuszczalność skargi kasacyjnej w kodeksie postępowania cywilnego.

11 Rozważane sprawy podlegają rozpoznaniu w trybie nieprocesowym (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 3 grudnia 2003 r., III CZP 93/03, OSNC 2005, nr 2, poz. 23), a w konsekwencji rozstrzygające znaczenie dla dopuszczalności skargi kasacyjnej ma art. 519¹ § 1 k.p.c. W świetle art. 519¹ k.p.c. skarga kasacyjna w postępowaniu nieprocesowym – odmiennie aniżeli w procesie cywilnym (por. art. 398¹ i n. k.p.c.) – jest dopuszczalna wyłącznie w enumeratywnie określonych kategoriach spraw. Do spraw tych należą m.in. sprawy z zakresu prawa osobowego (art. 519¹ § 1 k.p.c.) i sprawy rozpoznawane w postępowaniu rejestrowym z tym, że w tych ostatnich skarga kasacyjna jest dopuszczalna jedynie od postanowień sądu drugiej instancji w przedmiocie wpisu lub wykreślenia z rejestru podmiotu podlegającego rejestracji (art. 519¹ § 3 k.p.c.).

12 Pojęcie „postępowanie rejestrowe” należy interpretować przez pryzmat systematyki kodeksu postępowania cywilnego, która stanowi zasadniczy wykładnik sposobu rozumienia kategorii spraw wyszczególnionych w art. 519¹ k.p.c. (por. np. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 5 sierpnia 2014 r., IV CSK 126/14, z dnia 14 stycznia 2015 r., II CSK 231/14, z dnia 31 sierpnia 2017 r., V CSK 303/17, z dnia 27 maja 2020 r., I CZ 9/20 i z dnia 9 kwietnia 2025 r., II PSKP 2/25). Na skutek wejścia w życie ustawy z dnia 26 stycznia 2018 r. o zmianie ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 398) doszło do poszerzenia zakresu zastosowania postępowania rejestrowego, uregulowanego w dziale VI tytułu II księgi drugiej części pierwszej k.p.c. De lege lata w postępowaniu rejestrowym rozpoznawane są wszystkie sprawy, w których właściwy jest sąd rejonowy prowadzący Krajowy Rejestr Sądowy (art. 694¹ § 1 k.p.c.). W postępowaniu rejestrowym rozpoznawane są więc także te sprawy, które nie dotyczą wpisu do rejestru, a sąd rejestrowy realizuje w nich funkcję nadzorczą (por. odmiennie na tle poprzedniego stanu prawnego m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 2002 r., IV CZ 63/02, OSNC 2003, nr 10, poz. 138, z dnia 23 maja 2013 r., I CZ 47/13, OSNC 2014, nr 2, poz. 19 i z dnia 15 kwietnia 2010 r., V CSK 409/09).

13 Sprawy, o których mowa w art. 29 ust. 1 pkt 2 pr. stow., należą do właściwości sądu rejestrowego (art. 32 ust. 1 pr. stow.). Sądem tym jest sąd prowadzący Krajowy Rejestr Sądowy, w którym wpisowi podlegają m.in. stowarzyszenia (art. 1 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym, jedn. tekst: Dz. U. z 2025 r., poz. 869). Sprawy te podlegają zatem rozpoznaniu w postępowaniu rejestrowym unormowanym w dziale VI tytułu II księgi drugiej części pierwszej k.p.c. (art. 694¹ § 1 k.p.c.). Nie są to jednak, czego nie zarzucał również skarżący, sprawy w przedmiocie wpisu lub wykreślenia z rejestru podmiotu podlegającego rejestracji, a tym samym w świetle art. 519¹ § 3 k.p.c. skarga kasacyjna jest w nich niedopuszczalna.

14 Przepis art. 519¹ § 3 k.p.c. określa wyczerpująco kategorie spraw, w których dopuszczalna jest skarga kasacyjna w sprawach rozpoznawanych w postępowaniu rejestrowym. Nawet jednak gdyby pominąć konsekwencje wynikające z tego uregulowania, dopuszczalności skargi kasacyjnej złożonej w niniejszej sprawie nie można wyprowadzić, wbrew stanowisku skarżącego, również z art. 519¹ § 1 k.p.c. w zakresie, w jakim przepis ten zezwala na jej wniesienie w sprawach z zakresu prawa osobowego.

15 Wprawdzie do spraw z zakresu prawa osobowego mogą być zaliczone także inne sprawy niż odnoszące się do statusu osób fizycznych i unormowane w dziale I tytułu II księgi drugiej części pierwszej k.p.c., w tym dotyczące osób prawnych i innych jednostek organizacyjnych, to jednak podstawa tych spraw musi wykazywać dostatecznie silny związek z problematyką prawa osobowego (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 30 maja 2001 r., III CKN 155/01, OSNC 2002, nr 2, poz. 21 i z dnia 3 marca 2017 r., I CZ 28/17, OSNC 2017, nr 10, poz. 118). Sprawy, o których mowa w art. 29 ust. 1 pkt 2 pr. stow., takiego komponentu nie wykazują, ponieważ ich przedmiotem jest sądowa ocena prawidłowości uchwały podjętej przez organ stowarzyszenia, prowadzona z inicjatywy organu nadzoru. Chodzi zatem o weryfikację pod kątem zgodności z prawem i statutem konkretnych czynności prawnych dokonywanych przez stowarzyszenie w postaci uchwały, nie zaś ingerencję w jego podmiotowość, status prawny lub możliwość działania ze skutkiem na zewnątrz (por. art. 29 ust. 1 pkt 3 pr. stow. i art. 31 pr. stow.).

16 Na okoliczność tę nie rzutuje spostrzeżenie, że niekiedy stwierdzenie niezgodności z prawem lub statutem uchwały, jeżeli jej przedmiotem jest obsada organu, przez który stowarzyszenie działa (art. 38 k.c.), może wywoływać konieczność uzupełnienia jego składu lub ustanowienia kuratora (art. 30 ust. 1 pr. stow.) i w tym sensie oddziaływać na możność dokonywania przez stowarzyszenie czynności prawnych. Jest to jednak wtórna i z założenia przejściowa konsekwencja rozstrzygnięcia podjętego przez sąd (por. art. 30 ust. 2 i 2a pr. stow.) w przedmiocie prawidłowości czynności prawnych kreujących skład organu stowarzyszenia, która nie przesądza o ukierunkowaniu rozważanych spraw na kwestie związane z jego statusem lub podmiotowością (por. także postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 23 maja 2013 r., I CZ 47/13, z dnia 20 lutego 2014 r., I CZ 8/14, OSNC 2015, nr 1, poz. 11, z dnia 3 października 2014 r., V CZ 59/14 i – odpowiednio – z dnia 6 grudnia 2005 r., I CZ 138/05 i z dnia 18 stycznia 2017 r., V CZ 89/16, OSNC-ZD 2018, nr 2, poz. 33).

17 W konkluzji zarzut naruszenia art. 519¹ § 1 k.p.c. należało uznać za nietrafny, czego nie mogły podważyć szeroko rozwinięte w zażaleniu argumenty dotyczące niezgodnego z prawem działania organu nadzorczego, stanowiącego w ocenie skarżącego nadużycie uprawnień i prowadzącego do chaosu. Wywody te, jako odnoszące się do prawidłowości orzeczenia zaskarżonego skargą kasacyjną, nie mogły podlegać uwzględnieniu, gdyż skarga kasacyjna okazała się niedopuszczalna ze względu na przedmiot sprawy (art. 519¹ k.p.c. a contrario).

18 Z tych względów, na podstawie art. 398¹⁴ w związku z art. 394¹ § 3 i art. 13 § 2 k.p.c. oraz art. 520 § 3, art. 98 § 1¹ i art. 108 § 1 w związku art. 391 § 1, art. 398²¹ i art. 13 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.