Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20 listopada 2003 r., III CZP 77/03

uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20 listopada 2003 r., III CZP 77/03

Tekst

1 Uchwała z dnia 20 listopada 2003 r., III CZP 77/03

2 Sędzia SN Jan Górowski (przewodniczący, sprawozdawca)

3 Sędzia SN Tadeusz Domińczyk

4 Sędzia SN Marian Kocon

5 Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Romany B. przeciwko Miastu Stołecznemu W. o ustalenie wstąpienia w stosunek najmu, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 20 listopada 2003 r., przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka, zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Warszawie postanowieniem z dnia 17 czerwca 2003 r.:

6 "Czy sprawa o ustalenie wstąpienia w stosunek najmu lokalu mieszkalnego w miejsce zmarłego najemcy jest sprawą wymienioną w art. 505-1 pkt 1 k.p.c., to jest

7 sprawą rozpoznawaną w postępowaniu uproszczonym?"

8 podjął uchwałę:

9 Sprawa o ustalenie wstąpienia w stosunek najmu lokalu mieszkalnego w miejsce zmarłego najemcy podlega rozpoznaniu w postępowaniu "zwykłym". Uzasadnienie

10 Przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne powstało przy wykładni art. 505-1

11 k.p.c. i dotyczy kwestii, czy sprawa o ustalenie wstąpienia w stosunek najmu po zmarłym najemcy jest sprawą podlegającą rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym. Sąd Okręgowy powziął tę wątpliwość, rozpoznając apelację powódki od wydanego w postępowaniu uproszczonym wyroku Sądu pierwszej instancji, oddalającego powództwo o ustalenie wstąpienia w stosunek najmu. Zauważył, że roszczenia objęte hipotezą art. 505-1

12 pkt 1 k.p.c. nie zostały zwężone

13 do świadczeń pieniężnych, gdyż dotyczą także wydania przedmiotu umowy, wymiany wadliwej rzeczy, jak i ustalenia istnienia bądź nieistnienia stosunku umownego albo jego ukształtowania (np. na podstawie art. 357-1 i 358-1

14 k.c.).

15 Argumentował, że skoro w tym przepisie mowa o roszczeniu, a nie o świadczeniu wynikającym z umowy, to brak jest przesłanek do ograniczenia tego pojęcia do żądania zasądzenia kwoty pieniężnej lub wydania rzeczy. W jego ocenie, za tą wykładnią przemawia również fakt, że w punkcie drugim tego przepisu wyraźnie wyodrębniono sprawy o zapłatę określonych świadczeń. Gdyby więc sprawy objęte hipotezą art. 505-1

16 pkt 1 k.p.c. miały dotyczyć także jedynie świadczeń, to zostałoby to wyrażone przez ustawodawcę w inny sposób niż za pomocą ogólnego pojęcia roszczenia.

17 Wątpliwość Sądu Okręgowego dotyczy tego, czy do roszczeń, o jakich mowa w omawianym przepisie, zaliczyć można powództwo o wstąpienie w stosunek najmu lokalu mieszkalnego oparte na podstawie art. 691 § 1 i 2 k.c., w brzmieniu nadanym przez art. 26 pkt 12 ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie kodeksu cywilnego (Dz.U. Nr 71, poz. 773), ze względu na szczególne następstwo prawne po zmarłym najemcy. Jego zdaniem, pomimo specyfiki tego rodzaju spraw nie ma przeszkód, aby je rozpoznawać w postępowaniu uproszczonym.

18 Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

19 W dotychczasowej judykaturze tylko marginalnie rozważano znaczenie zawartego w art. 505-1

20 k.p.c. wyrażenia „sprawy o roszczenia wynikające z umów”.

21 W uzasadnieniu postanowienia z dnia 26 czerwca 2002 r., III CZP 42/02, (OSP 2003, nr 6, poz. 78) Sąd Najwyższy wyraził zapatrywanie, że sprawa dotycząca żądania waloryzacji świadczenia pieniężnego jest sprawą wynikającą z umowy, to znaczy, iż powód może zgłosić takie żądanie tylko dlatego, że łączy go umowa z pozwanym i spełnione zostały przesłanki wskazane w art. 358-1 § 3 k.c.

22 Takie ujęcie sugeruje szerokie rozumienie znaczenia sformułowania „sprawy o roszczenia wynikające z umów”. W każdym razie zawarte w nim wyrażenie „z umów” pozwala przyjąć, że nie należą do postępowania uproszczonego sprawy, w których podstawą roszczeń są czyny niedozwolone, bezpodstawne wzbogacenie oraz fakt istnienia własności rzeczy, współwłasności, lub innych praw rzeczowych, stanowiący przesłankę obowiązku zapłaty.

23 Z postępowania uproszczonego niewątpliwie zostały również wyłączone wszystkie roszczenia wynikające z czynności prawnych innych niż umowy, a więc z czynności jednostronnych, z prowadzenia cudzych spraw bez zlecenia, z tytułu zachowku, a także z zobowiązań, których źródłem jest decyzja administracyjna albo bezpośrednio przepis ustawy. A contrario można więc przyjąć, że w postępowaniu uproszczonym powinny być rozpoznawane roszczenia, które wynikają z umów w tym sensie, że mają „przyczynę” w umowie.

24 Przystępując do szczegółowej analizy przedstawionego zagadnienia prawnego należy wyjaśnić, czy sprawa o ustalenie wstąpienia w stosunek najmu po zmarłym najemcy jest sprawą o roszczenie w rozumieniu art. 505-1 pkt 1 k.p.c., oraz

25 rozważyć, czy chodzi tu o roszczenie wynikające z umowy w rozumieniu tego przepisu.

26 Co do pierwszej kwestii podnieść należy, że zakres pojęcia roszczenie zależy od tego, czy przyjmie się, iż przepis art. 505-1

27 pkt 1 k.p.c. ma na względzie sprawy,

28 w których dochodzone jest roszczenie w znaczeniu materialnoprawnym, czy też termin ten został tu użyty w znaczeniu szerszym, obejmującym każde żądanie zawarte w powództwie.

29 W judykaturze zwrócono już uwagą, że żądanie ustalenia wstąpienia w stosunek najmu nie jest roszczeniem w znaczeniu materialnoprawnym lecz roszczeniem procesowym o ustalenie istnienia stosunku prawnego (por.

30 uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego 2002 r., I CKN 527/00, OSNC 2002, nr 12, poz. 159). Także w powołanym postanowieniu z dnia 26 czerwca 2002 r., III CZP 42/02 Sąd Najwyższy podkreślił, że w określonych wypadkach termin „roszczenie” jest użyty w przepisach kodeksu postępowania cywilnego w znaczeniu najobszerniejszym tj. jako uprawnienie doznające ochrony prawnej. W ślad za tym stanowiskiem i zapatrywaniem większości doktryny należy przyjąć, że powództwo o ustalenie wstąpienia w stosunek najmu po zmarłym najemcy może być uznane za roszczenie w rozumieniu art. 505-1 k.p.c., co pozwala

31 przejść do rozważenia drugiej kwestii.

32 Konstrukcja prawna wstąpienia z mocy prawa w stosunek najmu po śmierci najemcy lokalu mieszkalnego przez osoby mu bliskie, zwłaszcza spokrewnione z nim, znana jest prawu polskiemu od okresu międzywojennego (por. art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 11 kwietnia 1924 r. o ochronie lokatorów, jedn. tekst: Dz.U. z 1936 r. Nr 39, poz. 297). Pomimo licznych jej zmian ustawodawczych, które dotyczyły przede wszystkim zakresu podmiotowego, tj. kręgu osób uprawnionych do wstąpienia w stosunek najmu, istota omawianej instytucji pozostaje taka sama i wyraża się w tym, że z chwilą śmierci najemcy lokalu mieszkalnego osoby spełniające określone kryteria wstępują z mocy prawa w dotychczasowy stosunek najmu, łączący zmarłego z wynajmującym. Istnienie najmu w chwili otwarcia spadku pomiędzy zmarłym najemcą a wynajmującym stanowi zatem jedną z podstawowych przesłanek skuteczności żądania ustalenia wstąpienia w ten stosunek.

33 W obecnym stanie prawnym źródłem najmu jest zasadniczo umowa stron, tak więc przy przyjęciu umownego charakteru stosunku najmu i uwzględnieniu, że jego istnienie jest przesłanką roszczenia – w znaczeniu przyjętym w art. 505-1 pkt 1

34 k.p.c. – o wstąpienie w ten stosunek przez osobę trzecią po śmierci dotychczasowego najemcy, można by założyć, iż takie żądanie ma przyczynę w umowie.

35 Od razu podnieść jednak należy, że słabością tego rozumowania jest fakt, że jakkolwiek źródłem najmu jest obecnie umowa, to jednak nadal istnieją stosunki najmu powstałe wcześniej na innej podstawie, w szczególności w wyniku wydania decyzji administracyjnej. Trudno zatem przyjąć, aby sprawy o ustalenie wstąpienia w te stosunki były sprawami o roszczenia wynikające z umów w rozumieniu art. 505-1

36 pkt 1 k.p.c.

37 Trzeba także podkreślić, że uprawnienie do wstąpienia w stosunek najmu wynika wyłącznie z przepisu ustawy i zostało przyznane podmiotowi nie będącemu dotychczas stroną stosunku najmu, ale pozostającemu w określonym stosunku prawnym (ściślej – prawnorodzinnym) lub faktycznym ze zmarłym najemcą. Jest to zatem autonomiczne i szczególne uprawnienie osób wskazanych w ustawie, którego realizacja następuje z mocy prawa, co oznacza, że celem wstąpienia w stosunek najmu osoba uprawniona nie musi podejmować żadnych czynności. Wprawdzie przesłanką tego roszczenia jest istnienie najmu pomiędzy zmarłym najemcą a wynajmującym, niemniej to nie stosunek najmu, lecz ustawa kreuje to uprawnienie.

38 Poza tym niewątpliwie warunkiem kwalifikacji danego roszczenia jako wynikającego z umowy jest istnienie normatywnego stosunku wynikania pomiędzy roszczeniem a umową. Przez sformułowanie „roszczenie wynikające z umowy” należy więc rozumieć sytuację, w której umowa jest normatywnym podłożem uprawnienia. Nie chodzi przy tym wyłącznie o roszczenia wynikające tylko z samej treści określonej umowy, lecz także o roszczenia wynikające z reżimu kreowanego przez ustawę (por. np. art. 56 k.c.). Innymi słowy roszczenia wynikające z umowy, to zatem uprawnienia wynikające z ogółu praw i obowiązków stron umowy, regulowanych nie tylko jej treścią ale także przez przepisy ustawowe dotyczące tej czynności prawnej.

39 Przy analizie omawianej kwestii należy także zwrócić uwagę na różnicę pomiędzy sformułowaniem „sprawy o roszczenia wynikające z umów”, użytym w art. 505-1

40 pkt 1 k.p.c. a wyrażeniem „sprawy o roszczenia ze stosunku pracy lub z nim związane”, zawartym w art. 476 § 1 pkt 1 k.p.c. To kodeksowe rozróżnienie pomiędzy określeniem „roszczenia ... z umów” a wyrażeniem „roszczenia ze stosunków” prowadzi do wniosku, że to pierwsze wyrażenie powinno być rozumiane w sposób węższy. Innymi słowy, dla zastosowania art. 505-1 pkt 1 k.p.c. musi istnieć

41 stosunek wynikania pomiędzy roszczeniem a umownym stosunkiem zobowiązaniowym, podczas gdy według art. 476 § 1 pkt 1 k.p.c., obok stosunku wynikania roszczenia ze stosunku pracy wystarczające jest istnienie jedynie związku danego roszczenia z tym stosunkiem.

42 Mając na względzie powyższe rozważania należy uznać, że sprawa o ustalenie wstąpienia w stosunek najmu lokalu mieszkalnego w miejsce zmarłego najemcy na podstawie art. 691 § 1 k.c. nie podlega rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym.

43 W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 k.p.c. rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale.