Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 2015 r., III CSK 145/14

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 2015 r., III CSK 145/14

Tekst

1 Sygn. akt III CSK 145/14

POSTANOWIENIE

2 Dnia 30 stycznia 2015 r.

3 Sąd Najwyższy w składzie:

4 SSN Marta Romańska (przewodniczący)

5 SSN Jan Górowski

6 SSN Karol Weitz (sprawozdawca)

7 w sprawie z wniosku W. P.

8 przy uczestnictwie Skarbu Państwa - Starosty K.

9 o założenie księgi wieczystej i wpis,

10 po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 30 stycznia 2015 r.,

11 skargi kasacyjnej wnioskodawcy

12 od postanowienia Sądu Okręgowego w K.

13 z dnia 6 września 2013 r.,

14 1. oddala skargę kasacyjną;

15 2. zasądza na rzecz Skarbu Państwa - Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa 120 zł (sto dwadzieścia złotych) tytułem kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym.

16 2

Uzasadnienie

17 Wnioskodawca W. P. wniósł o założenie księgi wieczystej dla nieruchomości niezabudowanej składającej się z działki nr 489/1 o pow. 0,28 ha położonej w M., gmina L., i wpis własności na swoją rzecz. Powołał się na akt własności ziemi nr […] z dnia 7 czerwca 1976 r., wydany na podstawie art. 1, 5 i 12 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250 ze zm.). Akt ten miał zaginąć, wobec czego wnioskodawca przedstawił jego kserokopię, a ponadto dołączył do wniosku wypis z rejestru gruntów wraz z wyrysem. Sąd Rejonowy, po rozpoznaniu sprawy na skutek skargi wnioskodawcy na orzeczenie referendarza sądowego, postanowieniem z dnia 26 marca 2013 r. wniosek oddalił.

18 Apelację wnioskodawcy od powyższego postanowienia Sąd Okręgowy w K.

19 oddalił postanowieniem z dnia 6 września 2013 r. Sąd przyjął, że art. 6268 § 2 k.p.c.

20 ma zastosowanie do założenia księgi wieczystej, gdyż to następuje z chwilą dokonania pierwszego wpisu (art. 6268

21 § 10 k.p.c.), jednak zgodził się z tezą, że w

22 postępowaniu o założenie księgi wieczystej kognicja sądu ulega poszerzeniu. Niemniej odrzucił zarzut apelacji, że sąd pierwszej instancji miał naruszyć § 20 ust. 2 i § 24 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r. w sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych i zbiorów dokumentów (Dz. U. Nr 102, poz. 1122 ze zm.; dalej jako rozporządzenie z 2001 r.). Wprawdzie § 20 ust. 2 rozporządzenia z 2001 r. pozwala - w razie zaginięcia lub zniszczenia dokumentu stwierdzającego nabycie własności - na powołanie innych dowodów na stwierdzenie nabycia własności nieruchomości i wnioskodawca takie dowody powołał. Przywołany przepis nie zmienia jednak tego, że podstawę wpisu, także przy zakładaniu księgi wieczystej, stanowią dokumenty wskazane w art. 31-34 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn.: Dz. U z 2013 r., poz. 707 ze zm., dalej jako u.k.w.h.). Innymi dowodami można wykazywać tylko istnienie dokumentu będącego dowodem prawa własności wnioskodawcy i jego treść. W sprawie podstawę wpisu miał stanowić dokument będący „innym środkiem dowodowym”, służącym obok innych wskazanych dokumentów do wykazania istnienia dokumentu stwierdzającego nabycie prawa 3

23 własności przez wnioskodawcę. Była nim kserokopia aktu własności ziemi. Dokument ten nie odpowiada jednak warunkom określonym w art. 31 u.k.w.h. Uzasadniało to oddalenie wniosku. Nie było potrzeby dopuszczenia powołanych przez wnioskodawcę dowodów w celu wykazania faktu istnienia i treści tego aktu, a także zarządzenia obwieszenia zgodnie z § 24 rozporządzenia z 2001 r., gdyż istniała przeszkoda do wpisu w postaci braku dokumentu mogącego być podstawą wpisu zgodnie z art. 31 ust. 1 u.k.w.h. Niepoświadczona za zgodność z oryginałem kserokopia pierwszej strony aktu własności ziemi bez klauzuli prawomocności nie jest podstawą wpisu nawet, gdyby w postępowaniu dowodowym, w tym przez obwieszczenie publiczne, potwierdzone zostało prawo wnioskodawcy do nieruchomości. Dowodu własności nie mogą także stanowić dokumenty geodezyjne, gdyż są one jedynie podstawą do oznaczenia nieruchomości w dziale I-O księgi wieczystej. Z kolei § 24 rozporządzenia z 2001 r. stosuje się, gdy przedstawione dokumenty nie wykazują w sposób dostateczny prawa własności, lecz jedynie uprawdopodabniają w wysokim stopniu to prawo, ale istnieje podstawa do wpisu odpowiadająca warunkom formalnym. Według Sądu Okręgowego nieprawomocny akt własności ziemi w postaci kserokopii nie ma formy dokumentu, który zgodnie z art. 31 ust. 1 u.k.w.h. może stanowić podstawę wpisu.

24 W skardze kasacyjnej na postanowienie Sądu Apelacyjnego z dnia 6 września 2013 r. wnioskodawca zarzucił naruszenie przepisów postępowania, tj. § 20 ust. 2 rozporządzenia z 2001 r. w zw. z art. 6268 § 2 k.p.c. i art. 31 ust. 1

25 u.k.w.h., § 24 ust. 1 rozporządzenia z 2001 r. w zw. z art. 6268 § 2 k.p.c. i art. 31

26 ust. 1 u.k.w.h. oraz § 24 ust. 1 rozporządzenia z 2001 r.

27 Na tej podstawie wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia z dnia 6 września 2013 r. i poprzedzającego go postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 26 marca 2013 r. i o przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

28 Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

29 4

30 Decydujące znaczenie w sprawie ma relacja między art. 6268 § 2 k.p.c. i art.

31 31 u.k.w.h. oraz § 20 ust. 2 i § 24 ust. 1 rozporządzenia z 2001 r. w postępowaniu wieczystoksięgowym zmierzającym do założenia księgi wieczystej przez dokonanie pierwszego wpisu. Problem wiąże się ze zmianami wynikającymi z ustawy z dnia 11 maja 2001 r. o zmianie ustawy o księgach wieczystych i hipotece, ustawy - Kodeks postępowania cywilnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz ustawy - Praw o notariacie (Dz. U. Nr 63, poz. 635, dalej jako ustawa z dnia 11 maja 2001 r.), która weszła w życie 23 września 2001 r. Jedną z tych zmian była likwidacja odrębnego postępowania o założenie księgi wieczystej. Przed dniem 23 września 2001 r. zakładanie ksiąg wieczystych było uregulowane w art. 59-64 u.k.w.h. Przepis art. 64 u.k.w.h. upoważniał Ministra Sprawiedliwości do określenia w rozporządzeniu szczegółowego trybu postępowania o założenie księgi wieczystej. W obowiązującym przed dniem 23 września 2001 r. rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 18 marca 1992 r. w sprawie wykonania przepisów ustawy o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. Nr 29, poz. 128 ze zm., dalej jako rozporządzenie z 1992 r.) postępowanie to regulowały §§ 48 - 63. Przepisy § 49 ust. 1 zd. 2 i § 54 ust. 1 rozporządzenia z 1992 r. zawierały postanowienia będące odpowiednikami § 20 ust. 2 i § 24 ust. 1 rozporządzenia z 2001 r. W postępowaniu o założenie ksiąg wieczystych obowiązywały uproszczenia dowodowe w stosunku do reguł przyjętych w postępowaniu wieczystoksięgowym. Rozszerzona była również kognicja sądu wieczysto-księgowego. Służyło to ułatwieniu zakładania ksiąg wieczystych. Ustawa z dnia 11 maja 2001 r. likwidując odrębne postępowanie o założenie księgi wieczystej zmierzała do ujednolicenia tego postępowania z pozostałymi postępowaniami o wpis do księgi wieczystej, co miało służyć uproszczeniu procedury wieczystoksięgowej (por. uzasadnienie projektu ustawy, druk sejmowy nr 1680, III kadencja Sejmu). Wyrazem tego było nie tylko uchylenie dotychczasowych art. 59-64 u.k.w.h., ale także zawarcie w projekcie ustawy przepisu art. 6268

32 § 4 k.p.c., którego dosłownym powtórzeniem jest art. 6268 § 10

33 k.p.c., stanowiący, iż założenie księgi wieczystej następuje z chwilą dokonania pierwszego wpisu.

34 5

35 Mimo zmiany wprowadzonej w rozważanym zakresie ustawą z dnia 11 maja 2001 r. w wydanym w nowym stanie prawnym rozporządzeniu z 2001 r. została wprowadzona - w rozdziale 2, pod tytułem „Sposób prowadzenia księgi wieczystej” - część postanowień zawartych dotąd w §§ 48-63 rozporządzenia z 1992 r., w tym § 20 ust. 2 i § 24 ust. 1. W chwili wydawania rozporządzenia z 2001 r. jego podstawą były art. 24 ust. 3 u.k.w.h., upoważniający Ministra Sprawiedliwości do określenia zakładania i prowadzenia ksiąg wieczystych dla lokali stanowiących odrębne nieruchomości i dla nieruchomości, w których dokonano wyodrębnienia, art. 36 ust. 2 u.k.s.w., zawierający upoważnienie Ministra Sprawiedliwości do określenia wzoru zawiadomienia, o którym mowa w art. 36 ust. 1 u.k.w.h., art. 58 ust. 1 pkt 2 i 3 i ust. 2 i 3 u.k.w.h., upoważniające Ministra Sprawiedliwości do określenia czynności, które przy prowadzeniu i przechowywaniu ksiąg wieczystych mogą spełniać samodzielnie pracownicy sądowi, określenia szczegółowego sposobu prowadzenia ksiąg wieczystych, wzorów ksiąg wieczystych oraz szczegółowej treści i sposobu dokonywania wpisów w księgach wieczystych i określenia sposobu wykorzystywania programu informatycznego dla celów prowadzenia ksiąg wieczystych, i nakazujące mu brać pod uwagę zasady sprawności, racjonalności i szybkiego działania sądu, oraz art. 125 ust. 1 u.k.w.h., upoważniający Ministra Sprawiedliwości do określenia szczegółowych zasad prowadzenia ksiąg wieczystych założonych po dniu wejścia w życie dekretu z dnia 11 października 1946 r. - Prawo o księgach wieczystych (Dz. U. Nr 57, poz. 320 ze zm.). W wyniku późniejszych zmian normatywnych część z tych delegacji została uchylona. Warto ponadto zauważyć, że w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 21 listopada 2013 r. w sprawie zakładania i prowadzenia ksiąg wieczystych w systemie informatycznym (Dz. U. z 2013 r., poz. 1411 ze zm.), wydanym na podstawie art. 251

36 u.k.w.h., upoważniającym Ministra do określenia

37 sposobu zakładania i prowadzenia ksiąg wieczystych w systemie informatycznym, przy uwzględnieniu struktury księgi wieczystej określonej w art. 25 u.k.w.h., znalazły się § 104 ust. 2 i § 108 ust. 1, będące odpowiednikami przepisów § 20 ust. 2 i § 24 ust. 1 rozporządzenia z 2001 r.

38 Po zmianach wynikających z ustawy z dnia 11 maja 2001 r. oraz pod rządami § 20 ust. 2 i § 24 ust. 1 rozporządzenia z 2001 r. powstała sytuacja, 6

39 w której z jednej strony art. 6268

40 § 2 k.p.c. stanowi, że rozpoznając wniosek

41 o wpis sąd bada jedynie treść i formę wniosku, dołączonych do wniosku dokumentów i treść księgi wieczystej, zaś z drugiej strony § 20 ust. 2 rozporządzenia z 2001 r. przewiduje - w wypadku założenia księgi wieczystej - że, jeżeli dokument stwierdzający nabycie własności zaginął lub uległ zniszczeniu, a wnioskodawca nie ma urzędowo poświadczonego odpisu tego dokumentu, powinien powołać inne dowody na stwierdzenie nabycia własności nieruchomości określonej we wniosku, a § 24 ust. 1 rozporządzenia z 2001 r. - że zarządzenie obwieszczenia publicznego wchodzi w rachubę w razie, gdy prawo własności nieruchomości tego, kto ma być wpisany, nie zostało dostatecznie wykazane. Na tle przywołanych uregulowań w judykaturze Sądu Najwyższego wyrażano zarówno zapatrywanie, że w sprawie o założenie księgi wieczystej nie obowiązują ograniczenia dowodowe przewidziane w art. 6268

42 § 2 k.p.c. (postanowienia z dnia

43 28 stycznia 2010 r., I CSK 222/09, OSNC-ZD 2010, nr C, poz. 93; z dnia 20 czerwca 2012 r., I CSK 220/12, OSNC-ZD 2013, nr B, poz. 41; z dnia 11 kwietnia 2013 r., II CSK 447/12, nie publ.; z dnia 15 stycznia 2014 r., I CSK 204/13, nie publ.), jak i stanowisko, że przepis ten ma zastosowanie również w postępowaniu o założenie księgi wieczystej (postanowienie z dnia 16 listopada 2011 r., II CSK 538/10, nie publ.). Między tymi skrajnymi tezami lokują się wypowiedzi, w których Sąd Najwyższy uznawał, że w sprawach o założenie księgi wieczystej właściwe są (także) przepisy § 20 ust. 2 i § 24 ust. 1 rozporządzenia z 2001 r. (por. postanowienia z dnia 19 marca 2009 r., IV CSK 311/08, nie publ.; z dnia 9 września 2009 r., V CSK 8/09, nie publ.). Na gruncie sytuacji, w której podstawą wpisu skutkującego założeniem księgi wieczystej jest przepis prawa, wobec czego nie ma dokumentu, który stwierdzałby nabycie własności nieruchomości, wyrażono pogląd, że sąd wieczystoksięgowy musi rozpoznać wniosek o wpis bez ograniczenia wynikającego z art. 6268 § 2 k.p.c., gdy nie

44 jest możliwe - poza postępowaniem wieczystoksięgowym - rozpoznanie sprawy w innym postępowaniu, pozwalającym na ustalenie własności nieruchomości (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 2013 r., III CZP 29/13, OSNC 2014, nr 1, poz. 5).

45 7

46 Sąd Najwyższy w niniejszym składzie wyraża pogląd, że przepis art. 6268 § 2 k.p.c. stosuje się także wtedy, gdy postępowanie wieczystoksięgowe zmierza do założenia księgi wieczystej przez dokonanie pierwszego wpisu (art. 6268 § 10

47 k.p.c.). Wobec rezygnacji przez ustawodawcę z odrębnego postępowania o założenie księgi wieczystej i przyjęcia jednolitego modelu postępowania wieczystoksięgowego, które poddane zostało uniwersalnej regulacji, brak w obecnym stanie prawnym podstaw do szczególnego traktowania w ramach takiego postępowania wypadku, w którym chodzi o założenie księgi wieczystej. Założenie księgi wieczystej następuje z chwilą dokonania pierwszego wpisu, w związku z czym postępowanie, które zmierza do dokonania takiego wpisu, jest postępowaniem wieczystoksięgowym analogicznym jak postępowanie o dokonanie kolejnego wpisu w już istniejącej księdze wieczystej.

48 Sąd wieczystoksięgowy, który rozpatruje wniosek o dokonanie pierwszego wpisu (o założenie księgi wieczystej), ma taki zakres kognicji, jaki wynika z art. 6268 § 2

49 k.p.c., w związku z czym bada wyłącznie treść i formę wniosku i dołączonych do wniosku dokumentów; w braku księgi wieczystej z oczywistych względów nie wchodzi tylko w rachubę badanie jej treści. Stosowanie przepisu art. 6268 § 2

50 k.p.c. oznacza, że w wypadku, gdy podstawę wpisu ma stanowić dokument, musi on zostać załączony do wniosku w odpowiedniej formie (por. przede wszystkim art. 31-34 u.k.w.h.; zob. w związku z tym postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16 listopada 2011 r., II CSK 538/10, nie publ.). Nie jest możliwe - w świetle art. 6268

51 § 2 k.p.c. - zastąpienie dokumentu, który ma być podstawą wpisu, żadnym innym środkiem dowodowym, wykazywanie treści tego dokumentu za pomocą innych środków dowodowych, jak również ustalanie prawa własności nieruchomości lub jej stanu prawnego w innym zakresie w inny sposób, w szczególności w drodze obwieszczenia.

52 Przepisy § 20 ust. 2 oraz § 24 ust. 1 rozporządzenia z 2001 r. przewidują szerszy zakres kognicji sądu w postępowaniu wieczystoksięgowym zmierzającym do założenia księgi wieczystej niż zakres wynikający z art. 6268 § 2 k.p.c.

53 Modyfikują one ograniczenia dowodowe przewidziane (także) dla tego postępowania wynikające z art. 6268

54 § 2 k.p.c. Upoważnienie zawarte w przepisach

55 u.k.w.h., na podstawie których wydano rozporządzenie z 2001 r., nie umocowuje 8

56 jednak do regulowania kwestii z zakresu postępowania wieczystoksięgowego zmierzającego do założenia księgi wieczystej, w tym kwestii środków dowodowych w tym postępowaniu. Kwestie te nie są objęte upoważnieniem do określenia szczegółowego sposobu prowadzenia ksiąg wieczystych, wzorów ksiąg wieczystych i szczegółowej treści i sposobu dokonywania wpisów w księgach wieczystych (por. art. 58 ust. 1 pkt 3 u.k.w.h., który w tym zakresie obowiązywał do dnia 1 grudnia 2013 r.), gdyż należą tu zagadnienia – także w zakresie zakładania ksiąg wieczystych – natury organizacyjnej i technicznej, a za takie nie można uznać określania elementów postępowania dowodowego. Nie zmienia niczego w tym względzie szersze upoważnienie zawarte w art. 24 ust. 3 u.k.w.h., gdyż odnosi się ono tylko do pewnych szczególnych ksiąg wieczystych, a ponadto także to upoważnienie należałoby uznać za niewystarczające do przyjęcia regulacji zawartych w § 20 ust. 2 i § 24 ust. 1 rozporządzenia z 2001 r. Żadne z upoważnień powołanych jako podstawa rozporządzenia z 2001 r. nie obejmuje - pomijając okoliczność, czy byłoby to dopuszczalne – delegacji do modyfikowania w akcie wykonawczym przepisów ustawowych, w tym art. 6268

57 § 2 k.p.c. Dopełnieniem

58 tego obrazu jest okoliczność, że przepisy § 20 ust. 2 i § 24 ust. 1 rozporządzenia z 2001 r. za podstawę mają przepisy innej ustawy (u.k.w.h.) niż ta, której regulacje modyfikują (k.p.c.). Przepisy § 20 ust. 2 i § 24 ust. 1 rozporządzenia z 2001 wydane zostały zatem z przekroczeniem granic istniejących upoważnień do wydania aktów wykonawczych.

59 Powyższe prowadzi do wniosku, przy uwzględnieniu art. 92 ust. 1 i art. 178 ust. 1 Konstytucji RP, że uzasadniona jest odmowa zastosowania przepisów § 20 ust. 2 i § 24 ust. 1 rozporządzenia z 2001 r. jako sprzecznych z art. 6268 § 2 k.p.c.

60 i wydanych bez upoważnienia ustawowego. W niniejszej sprawie wniosek powinien był być oceniany na podstawie art. 6268

61 § 2 k.p.c. z pominięciem § 20 ust.

62 2 i § 24 ust. 1 rozporządzenia z 2001 r. W rezultacie wszystkie zarzuty dotyczące naruszenia tych przepisów nie mogą odnieść skutku. Zaskarżone postanowienie z dnia 6 września 2013 r. odpowiada prawu, ponieważ Sąd drugiej instancji przyjmując, że załączona do wniosku kserokopia aktu własności ziemi nie może być podstawą do wpisu, nie dopuścił - na podstawie § 20 ust. 2 rozporządzenia z 2001 r. – innych dowodów dla wykazania istnienie tego aktu i jego treści, jak 9

63 również nie zarządził obwieszczenia, o którym mowa w § 24 ust. 1 rozporządzenia z 2001 r. Poprzestał na dokumentach załączonych do wniosku i ich ocenie, uznając, że nie stanowią one podstawy do wpisu, co odpowiada zastosowaniu (jedynie) art. 6268

64 § 2 k.p.c.

65 W zaistniałej sytuacji wnioskodawca nie jest jednak pozbawiony możliwości wykazania swojego prawa własności nieruchomości objętej wnioskiem.

66 Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjmuje, że dopuszczalne jest postępowanie o odtworzenie akt postępowania administracyjnego i decyzji administracyjnej, która zakończyła takie postępowanie (por. wyroki z dnia 2 kwietnia 1998 r., IV SA 1438/96, nie publ., i z dnia 4 lutego 1999 r., IV SA 419/98, nie publ.). W razie, gdy odtworzenie akt okaże się niemożliwe, należy przyjąć, że - z uwagi na art. 728 k.p.c. oraz art. 4 zd. 2 i art. 5 ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz o uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 11, poz. 81 ze zm.) - wnioskodawca będzie uprawniony do wystąpienia z wnioskiem o stwierdzenie nabycia własności przedmiotowej nieruchomości do sądu. Prawomocne postanowienie sądu stwierdzające takie nabycie stanowi podstawę do dokonania wpisu w księdze wieczystej (por. art. 6 powołanej ustawy z dnia 26 marca 1982 r.).

67 Mając powyższe na względzie, na podstawie art. 39814

68 w zw. z art. 13 § 2,

69 art. 520 § 3 oraz art. 108 § 1 w zw. z art. 39821

70 , art. 391 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c.,

71 Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.