Wyrok z dnia 20 stycznia 1997 r., SA/Ka 2676/95

wyrok z dnia 20 stycznia 1997 r., SA/Ka 2676/95

Tekst

TEZY

1 Umowa o pracę zawarta przez członka zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z samym sobą jako nieważna nie może rodzić skutków prawnych w postaci zaliczenia wydatków związanych z tą umową do kosztów uzyskania przychodu /art. 7 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 15 lutego 1992 r o podatku dochodowym od osób prawnych - Dz.U. 1993 nr 106 poz. 482 ze zm./.

Uzasadnienie

2 Bezspornym w sprawie jest, że do maja 1996 r. S.B. jako prezes zarządu Spółki z o.o. zawierał umowę o pracę z S.B., tj. z samym sobą i otrzymywane wynagrodzenie za pracę i składki ZUS wliczał w koszty uzyskania przychodu Spółki.

3 Kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia tej sprawy ma wykładnia przepisu art. 203 Kodeksu handlowego. Wykładni takiej dokonał Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 8 marca 1995 r. I PZP 7/95 /Orzecznictwo Sądu Najwyższego 1995 nr 18 poz. 227/. Zgodnie z tą wykładnią, umowa o pracę zawarta przez jednoosobową spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością, działającą przez wspólnika będącego prezesem jej jednoosobowego zarządu, z tym wspólnikiem, "jest nieważna". W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy stwierdził, iż w myśl art. 203 Kodeksu handlowego w umowach pomiędzy spółką a członkami zarządu, tudzież w sporach z nimi, reprezentuje spółkę rada nadzorcza lub pełnomocnicy powołani uchwałą wspólników.

4 Umowa o pracę za miesiące od stycznia do marca 1995 r. zawarta z S.B. nie została nawiązana przez radę nadzorczą ani przez pełnomocnika powołanego uchwałą wspólników. Oznacza to, że umowa o pracę zawarta przez Spółkę - której jedynym udziałowcem jest jej prezes - jest sprzeczna z obowiązującym prawem. Stąd też na mocy art. 58 par. 1 Kodeksu cywilnego należy uznać ją za nieważną. W myśl tego przepisu czynność prawna sprzeczna z ustawą albo mająca na celu obejście ustawy jest nieważna, chyba że właściwy przepis przewiduje inny skutek, w szczególności ten, iż w miejsce nieważnych postanowień czynności prawnej wchodzą odpowiednie przepisy ustawy. Wprawdzie - na co powołuje się skarżący - M. Allehand w swoim komentarzu do Kodeksu handlowego, pisze, że "umowa, zawarta przez zarząd z członkiem zarządu, nie jest nieważna, chociaż zarząd nie powinien był jej dokonać, a wypływa to z art. 198 par. 2 i 3 Kodeksu handlowego", lecz to stanowisko komentatora nie może być rozstrzygające, już chociażby z tej racji, iż w nowszych komentarzach do Kodeksu handlowego /por. np. Kodeks handlowy. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością. Komentarz pod red. J. Kolskiego, Warszawa - Wrocław 1994 r. str. 91 / przyjmowany jest pogląd przeciwny, w myśl którego członek zarządu nie może dokonywać czynności prawnych "z samym sobą", a skutkiem naruszenia tej reguły jest nieważność dokonanej czynności prawnej. Istotniejsze jest tu jednak to, że przepis art. 203 Kodeksu handlowego ustanawia regulację szczególną w stosunku do reguł przewidzianych w art. 198 Kodeksu handlowego i wobec tego tylko on może stanowić podstawę oceny, czy umowa pomiędzy spółką a członkami zarządu, z uwagi na to przez kogo spółka jest reprezentowana przy jej zawieraniu, jest dotknięta sankcją nieważności. Przepis art. 203 Kodeksu handlowego nie przewiduje innych skutków, poza nieważnością, tak wadliwie zawartej umowy.

5 Gdy w rachubę wchodzi zawieranie umów z członkami zarządu jednoosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością istnieje potrzeba ochrony interesów osób trzecich tj. Skarbu Państwa, wierzycieli czy innych pracowników. Stąd też w wypadku takich spółek ze szczególnym rygoryzmem należy podchodzić do przestrzegania wymagań przewidzianych w art. 203 Kodeksu handlowego. Zawieranie w takim przypadku umów o pracę "z samym sobą" może przy tym szczególnie często wykazywać znamiona dokonywania czynności mającej na celu obejście ustawy /art. 58 par. 1 Kc/, a także oświadczenia woli składanego dla pozoru /art. 83 par. 1 Kc/. Łączy się to z faktem występowania tej samej osoby fizycznej jednocześnie w kilku różnych rolach, w tym zwłaszcza w roli jedynego wspólnika /jedynego udziałowca/, osoby wykonującej wszystkie uprawnienia przysługujące zgromadzeniu wspólników, jednoosobowego zarządu, w tym też jego prezesa oraz w charakterze pracownika spółki, którego obowiązki w istocie mogą się pokrywać z zadaniami należącymi do zarządu spółki. W tych warunkach, gdy do obowiązków pracowniczych ma należeć wykonywanie zadań spółki, pod znakiem zapytania staje możliwość nawiązania stosunku pracy, gdyż byłby to nie tylko stosunek nawiązany w wyniku zawarcia umowy o pracę "z samym sobą", ale ponadto byłby też on pozbawiony zasadniczych elementów konstrukcyjnych wymaganych od tego typu stosunku, w szczególności zaś brak byłoby w nim cechy szeroko rozumianego podporządkowania pracownika w procesie świadczenia pracy. W przeciwnym razie należałoby dopuścić możliwość istnienia podporządkowania pracownika "samemu sobie", co zajęciowo jest wykluczone. Również przyjęcie, że ryzyko produkcyjne, gospodarcze i socjalne nie obciąża w takim stosunku prawnym osoby wykonującej pracę w dużej mierze jest możliwe jedynie przy zaakceptowaniu upraszczającego, a nieraz nawet wręcz fikcyjnego założenia, że zachodzi wyraźne przeciwieństwo między interesami danej osoby jako jedynego wspólnika, a jej interesami jako pracownika spółki.

6 Reasumując należy stwierdzić, że S.B. nie mógł zawrzeć jako członek zarządu umowy o pracę "z samym sobą". Umowa taka z mocy prawa była nieważna i nie mogła rodzić skutków prawnych w postaci zaliczenia wydatków związanych z tą umową do kosztów uzyskania przychodu /art. 7 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych /t.j.. Dz.U. 1993 nr 106 poz. 482 ze zm./.

7 Wbrew twierdzeniom skarżącej nie nastąpiła konwalidacja umowy o pracę, przez zawarcie umowy w dniu 16 maja 1995 r. z prezesem zarządu przez pełnomocnika. Proponowane przez Spółkę z o.o. rozwiązanie nie wynika ani z treści umowy o pracę, ani z uchwały nr 2 Zgromadzenia Wspólników z dnia 16 maja 1995 r. Z wyżej wymienionych względów nie może mieć tu miejsce zastosowanie art. 103 Kodeksu cywilnego.