Postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 maja 2011 r., I FZ 106/11

postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 maja 2011 r., I FZ 106/11

Sentencja

1 Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Sylwester Marciniak, , , po rozpoznaniu w dniu 17 maja 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia A. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 21 marca 2011 r. sygn. akt I SA/Bd 372/10 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia 23 lutego 2010 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące od stycznia do listopada 2004 r. postanawia oddalić zażalenie.

Uzasadnienie

2 Zaskarżonym postanowieniem z dnia 21 marca 2011 r., I SA/Bd 372/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy odmówił przyznania A. K. prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia 23 lutego 2010 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące od stycznia do listopada 2004 r.

3 W uzasadnieniu powyższego postanowienia Sąd I instancji wskazał, że z nadesłanego wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że skarżący prowadzi działalność gospodarczą, z której osiąga dochody w kwocie brutto ok. 2.600 zł. We wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje, oprócz skarżącego, jego małżonka oraz trójka dzieci. Koszty utrzymania rodziny wynoszą łącznie około 2.350 zł plus koszty spłacanych kredytów w wysokości 400.000 zł, zaciągniętych na potrzeby prowadzonej działalności gospodarczej. Sąd I instancji zwrócił uwagę, że z dokumentów przedłożonych przez wnioskodawcę w postępowaniu w sprawie I SA/Bd 1/11 (oświadczenie z 31 stycznia 2011 r.) wynika natomiast, iż łączne koszty utrzymania domu i rodziny wynoszą około 4.679 zł. Wnioskodawca podkreślił również, że składniki majątkowe jego firmy zostały zajęte w postępowaniu egzekucyjnym.

4 W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego przedstawiona przez skarżącego jego sytuacja finansowa i materialna prowadzi do wniosku, że nie wykazał on, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej do przyznania prawa pomocy.

5 Sąd I instancji zauważył przede wszystkim, że analiza danych zadeklarowanych jako dochody (wniosek PPF) w zestawieniu z wydatkami (oświadczenie z 31 stycznia 2011 r.) budzi wątpliwości co do ich rzetelności. Logika i doświadczenie życiowe nie pozwalają zdaniem Sądu uznać, że pięcioosobowa rodzina, dysponująca miesięcznym dochodem w wysokości 2.600 zł., bez dodatkowych źródeł utrzymania, byłaby w stanie ponosić koszty miesięcznego utrzymania w wysokości 4.679 zł.

6 Odnosząc się z kolei do podnoszonej przez skarżącego okoliczności utracenia płynności finansowej oraz tego, że obroty na rachunku bankowym nie są równoznaczne z osiągnięciem dochodu z prowadzonej działalności gospodarczej, Sąd I instancji stwierdził, że taka sytuacja wynika między innymi ze sposobu prowadzenia działalności gospodarczej, w tym podejmowanych decyzji, co do wyboru kontrahentów.

7 Dodatkowo podkreślono, że konieczność spłaty kredytu obrotowego zaciągniętego w ramach prowadzonego przedsiębiorstwa oraz płatności z tytułu rat leasingowych nie stanowią o braku możliwości poniesienia kosztów sądowych. Za niedopuszczalne uznano preferowanie zobowiązań prywatnoprawnych ponad publicznoprawne, do których zalicza się obowiązek ponoszenia kosztów sądowych.

8 W ocenie Sądu I instancji strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania, a wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku musi uprawdopodobnić, w sposób bardzo rzetelny, okoliczności przemawiające za uwzględnieniem wniosku. W rozpoznawanej sprawie skarżący zdaniem Sądu nie uczynił zadość tym wymaganiom.

9 Zwrócono uwagę, że prawo pomocy jest instytucją wyjątkową, której celem jest umożliwienie dostępu do sądu osobom, które rzeczywiście nie mogą pokryć kosztów postępowania bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przez uszczerbek dla utrzymania koniecznego należy rozumieć pozbawienie środków na pokrycie najbardziej podstawowych potrzeb, a więc kosztów wyżywienia, ubrania i zamieszkania. Uszczerbek w majątku strony, który wiąże się wyłącznie z obniżeniem, choćby niezbyt wysokiej, stopy życiowej, nie uzasadnia przyznania prawa pomocy.

10 Wskazano też, że w przedmiotowej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny już dwukrotnie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych - postanowieniami z 25 czerwca 2010 r. i z 28 lipca 2010 r. - a po rozpatrzeniu środka zaskarżenia na to ostatnie postanowienie Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z 2 września 2010 r., I FZ 346/10, oddalił zażalenie skarżącego.

11 W zażaleniu na powyższe postanowienie strona wniosła o jego uchylenie i przyznanie prawa pomocy zgodnie z wnioskiem, a także o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa, według norm przepisanych, zarzucając naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 258 § 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej P.p.s.a.) przez nieuzasadnioną odmowę przyznania prawa pomocy, a także art. 258 § 1 pkt 3 P.p.s.a. przez błędną ocenę stanu majątkowego wnioskodawcy, w szczególności przez uznanie, że dochody z działalności gospodarczej w wysokości 2.600 zł pozwalają na uiszczenie kosztów sądowych bez uszczerbku dla zaspokajania podstawowych potrzeb rodziny.

12 W uzasadnieniu zażalenia podniesiono, iż Sąd I instancji niezasadnie nie uwzględnił rzeczywistych dochodów wnioskodawcy, mimo wskazania, że dochody pięcioosobowej rodziny kształtują się na poziomie ok. 2.600 zł, a kwota ta nie pozwala nawet na pokrycie bieżących kosztów utrzymania rodziny, które wykazano w kwocie 4.679 zł. Wyjaśniono, że wskazanie wydatków przekraczających osiągane dochody wynika z utraty płynności finansowej, a skoro wnioskodawca nie jest w stanie pokryć bieżących wydatków, to tym bardziej nie jest w stanie uiścić kosztów sądowych. Podkreślono, że wbrew ocenie Sądu I instancji podane przez stronę informacje nie świadczą o dodatkowych przychodach rodziny, a jedynie potwierdzają fakt, że gdyby nie bieżąca pomoc rodziny, skarżący nie byłby w stanie pokryć kosztów bieżącej egzystencji.

13 Zdaniem strony ocena Sądu I instancji w kwestii kredytu obrotowego zaciągniętego w ramach prowadzonego przedsiębiorstwa oraz terminowości w zakresie płatności rat leasingu przekracza zasadę swobodnej oceny materiału dowodowego i jest całkowicie niedopuszczalna. Treść uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wskazuje, że według Sądu I instancji skarżący winien zaprzestać płacenia rat leasingowych, by w ten sposób zabezpieczyć środki konieczne na uiszczenie kosztów sądowych. Zwrócono uwagę, że sugerowanie, iż skarżący winien narazić się na utratę składników przedsiębiorstwa (przedmiotów umów leasingowych), prowadzi do błędnego koła, albowiem w przypadku braku terminowych płatności leasingodawcy wypowiedzą umowy, a skarżący utraci składniki majątkowe konieczne do dalszego prowadzenia działalności gospodarczej. Również okoliczność zaciągnięcia kredytu obrotowego została automatycznie zakwalifikowana jako negatywnie wpływająca na ocenę wniosku, tymczasem kredyt ten został zaciągnięty w celu utrzymania płynności finansowej przedsiębiorstwa i możliwości bieżącego regulowania zobowiązań (przede wszystkim wobec pracowników i kontrahentów). Istotne w ocenie strony jest to, że to właśnie w wyniku postępowania podatkowego (m.in. zastosowania środków zabezpieczających) skarżący utracił możliwość pozyskiwania dodatkowych środków finansowych (np. z kredytu), które pozwoliłyby na pokrycie kosztów sądowych. Podkreślono też, że to nie skarżący jest inicjatorem postępowania podatkowego, a jedynie korzysta z konstytucyjnego prawa do sądowej kontroli działań organów podatkowych.

14 Reasumując skarżący wskazał, że dokonana przez Wojewódzki Sąd Administracyjny ocena jego stanu majątkowego jest niepełna i uniemożliwia mu obronę jego praw.

15 Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

16 Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

17 W pierwszej kolejności zaznaczyć należy, że chybione jest podnoszenie zarzutu naruszenia art. 258 § 2 pkt 7 i art. 258 § 1 pkt 3 P.p.s.a. Z jednej strony art. 258 § 1 P.p.s.a. nie zawiera jednostek redakcyjnych, jakim są punkty, z drugiej całość art. 258 P.p.s.a. dotyczy czynności podejmowanych w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy przez referendarzy sądowych, a zaskarżone postanowienie niewątpliwie nie zostało wydane przez referendarza sądowego.

18 Kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia ma, czego nie dostrzegł Wojewódzki Sąd Administracyjny, art. 165 P.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Do postanowień takich należą postanowienia w przedmiocie prawa pomocy. Stąd też należy zauważyć, że w niniejszej sprawie skarżący ubiegał się już o prawo pomocy w tym samym co obecnie zakresie (zwolnienie od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych) – wniosek ten został oddalony przez Wojewódzki Sąd Administracyjny postanowieniem z 28 lipca 2010 r., a Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie skarżącego od tego rozstrzygnięcia postanowieniem z 2 września 2010 r., I FZ 346/10. Prawomocnie zatem uznano, że skarżący – w świetle okoliczności wskazanych we wniosku i informacji przedstawionych na wezwanie Sądu – nie spełnia przesłanek, o których mowa w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. W kontekście powołanych orzeczeń istotne jest to, że informacje zawarte we wniosku ocenianym obecnie nie różnią się znacząco od tych podnoszonych w zakończonym 2 września 2010 r. postępowaniu z wniosku o przyznanie prawa pomocy i nie sposób w konsekwencji uznać, że skarżący wskazuje na taką zmianę okoliczności, której waga przemawiałaby za zmianą dotychczasowego stanowiska co do spełniania przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Podkreślenia wymaga, że tylko taka zmiana mogłaby prowadzić do przyznania stronie prawa pomocy w żądanym zakresie.

19 Z porównania wniosków złożonych na formularzach PPF 22 kwietnia 2010 r. i 4 lutego 2011 r. wynika, że zarówno stan majątkowy, jak i wysokość wydatków i dochodów skarżącego nie uległy zmianie. Jedyną okolicznością różniącą oba formularze jest ogólne wskazanie na stratę z rozpoczętej przez żonę skarżącego działalności gospodarczej – przy tym, skarżący nie wskazał, by okoliczność ta znacząco wpłynęła na sytuację finansową rodziny skarżącego. Następnie warto zwrócić uwagę na to, że z twierdzeń skarżącego wynika, iż comiesięczne koszty utrzymania rodziny uległy zmniejszeniu (w poprzednim postępowaniu wskazywano kwotę 4.856 zł, podczas gdy obecnie mowa jest o 4.679 zł). Nadto w toku poprzedniego postępowania o przyznanie prawa pomocy wnioskodawca wskazywał, iż jego rodzina nie jest w stanie udzielać mu pomocy, w obecnie rozpatrywanym zażaleniu wskazuje natomiast, że korzysta z bieżącej pomocy rodziny (przy czym nie uściślono uzyskiwanych z tego tytułu kwot ani częstotliwości otrzymywanej pomocy). Zaznaczenia wymaga również to, że koszty sądowe należne na obecnym etapie postępowania są o połowę niższe od tych, do których uiszczenia zobowiązany był skarżący w pierwszoinstancyjnym postępowaniu sądowoadministracyjnym, co również nie pozostaje bez wpływu na ocenę, czy w sprawie doszło do zmiany okoliczności uprawniającej do zajęcia odmiennego stanowiska do tego, które zajął Wojewódzki Sąd Administracyjny w postanowieniu z 28 lipca 2010 r. i Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 2 września 2010 r.

20 Skoro argumentacja podnoszona przez skarżącego, a mająca przemawiać za przyznaniem mu prawa pomocy, nie uległa w istocie zmianie – w dalszym ciągu strona kładzie nacisk na utratę płynności finansowej, kwestię kredytu i płatności rat leasingowych oraz możliwość utraty składników przedsiębiorstwa, które to okoliczności zostały już wzięte pod uwagę przy wydawaniu wyżej wskazanych rozstrzygnięć, nie doszło w zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego do zmiany okoliczności sprawy umożliwiającej uznanie, że obecnie skarżący wykazał spełnienie przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.

21 Mając powyższe na uwadze, w oparciu o art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.