Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 lutego 2022 r., III FSK 4698/21

wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 lutego 2022 r., III FSK 4698/21

Sentencja

1 Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący – Sędzia NSA Krzysztof Winiarski, Sędzia NSA Wojciech Stachurski (sprawozdawca), Sędzia NSA Tomasz Zborzyński, po rozpoznaniu w dniu 16 lutego 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej J.R. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 5 sierpnia 2020 r., sygn. akt I SA/Kr 1377/19 w sprawie ze skargi J.R. przy uczestnictwie J.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 11 września 2019 r., nr [...] w przedmiocie podatku od nieruchomości i podatku rolnego za 2018 r. 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie, 2) zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie na rzecz J.R. kwotę 440 (słownie: czterysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2 1. Wyrok sądu pierwszej instancji.

3 Wyrokiem z 5 sierpnia 2020 r., I SA/Kr 1377/19, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił skargę J.R. (dalej jako: "skarżący") na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z 11 września 2019 r., nr [...], wydaną w przedmiocie podatku od nieruchomości i podatku rolnego za 2018 r.

4 Z uzasadnienia wyroku wynika, że kwestią sporną w niniejszej sprawie było ustalenie kręgu podatników. Skarżący dowodził, że jest jedynym podatnikiem, natomiast organy stwierdziły, że podatnikiem jest również J.S., jako samoistny posiadacz opodatkowanej nieruchomości.

5 Sąd podzielił stanowisko organów, że J.S. sprawował władztwo (corpus) nad spornymi gruntami, przez co może być podatnikiem podatku rolnego i od nieruchomości jako posiadacz. Miał on wolę wykonywania władztwa względem spornego terenu dla siebie (animus), a zatem obydwa te elementy wystąpiły łącznie, co pozwala na uznanie go za współposiadacza nieruchomości. J.S. (który jako spadkobierca swoich poprzedników prawnych jest przekonany o swoim prawie do spornej nieruchomości) ma możliwość korzystania z przedmiotowych gruntów, co czynił poprzez odbywanie regularnych spacerów dla celów rekreacyjnych. Zdaniem sądu, nie ma przy tym znaczenia, że jak próbuje wykazać skarżący, to on w sposób bardziej przekonujący manifestował swoje posiadanie np. poprzez budowę fundamentów pod dom letniskowy, wykonanie ujęcia wody, posadowienie tzw. domku holenderskiego. Brak jest bowiem jakichkolwiek podstaw prawnych, aby nie uznać za posiadacza J.S., który spacerując po terenie działek również w sposób samodzielny i niezależny uzewnętrzniał swoje posiadanie.

6 Sąd przyznał też rację organom podatkowym, że sposób użytkowania nieruchomości przez J.S. nie ma charakteru posiadania zależnego, jak również jego posiadanie nie napotykało na opór innych osób, w tym skarżącego. Jeżeli zatem inny współwłaściciel nie wykonywał swojego współposiadania, nie oznacza to, że posiadacz całości wykonywał swoje prawo do przysługującej mu idealnej części nieruchomości, a w stosunku do pozostałej był posiadaczem.

7 Wyrok wraz z uzasadnieniem, a także inne powoływane w dalszej części orzeczenia sądów administracyjnych, są dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

8 2. Skarga kasacyjna.

9 Skargę kasacyjną od wyroku sądu pierwszej instancji złożył skarżący reprezentowany przez pełnomocnika. Zaskarżonemu w całości wyrokowi zostały postawione zarzuty naruszenia:

10 I. przepisów postępowania, tj.:

11 a) art 183 § 2 pkt 5 w zw. z art. 109 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 z późn. zm., dalej jako: "p.p.s.a."), przez nierozpoznanie pisemnego wniosku pełnomocnika skarżącego o zmianę terminu rozprawy wyznaczonej na dzień 5 sierpnia 2020 r., przez co pozbawiono skarżącego możności obrony swoich praw;

12 b) art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 poz. 137 z późn. zm., dalej jako: "p.u.s.a.") w zw. z art 3 § 2 pkt 1 i art 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art 191 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2020 r. poz. 1325 z późn. zm., dalej jako: "o.p."), poprzez niedostrzeżenie przez WSA w Krakowie naruszenia przez organy podatkowe zasady swobodnej oceny dowodów, co nastąpiło wskutek skoncentrowania oceny dowodów w zakresie okoliczności sprawowania przez uczestnika władztwa nad położonymi w F. działkami nr [...] oraz istnienia po stronie uczestnika możliwości użytkowania tych gruntów, wyłącznie na dowodzie z wyjaśnień uczestnika oraz z oświadczenia uczestnika i jego żony, przy jednoczesnym arbitralnym (bez podania przyczyn odmowy wiarygodności i mocy dowodowej) pominięciu dowodów wskazujących informacje przeciwne i tym samym korzystne dla skarżącego, tj. dowodów z zeznań świadków: pani A.S., pana S.S., pani M.G., a także z wyjaśnień samego skarżącego, co doprowadziło do oparcia rozstrzygnięcia w podanym zakresie wyłącznie na dowodach korzystnych dla uczestnika;

13 c) art. 1 § 2 p.u.s.a. w zw. z art. 3 § 2 pkt 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 191 i art. 120 i art. 121 § 1 i art. 123 § 1 o.p. w zw. z art. 180 § 1 o.p. i w zw. z art. 190 § 1 i § 2 o.p., poprzez niedostrzeżenie przez WSA w Krakowie tego, że materiał dowodowy sprawy został zebrany z naruszeniem zasad proceduralnych praworządności, zasady zaufania do organów podatkowych i zasady czynnego udziału stron w postępowaniu - co polegało na braku zawiadomienia skarżącego (i uczestnika) o terminie przeprowadzenia dowodów z zeznań świadków;

14 d) art. 1 § 2 p.u.s.a. w zw. z art. 3 § 2 pkt 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 191 i art. 120 i art. 121 § 1 i art. 123 § 1 o.p. w zw. z art. 180 § 1 o.p. oraz art. 172 § 2 pkt 2 i art. 196 § 3 o.p. w zw. z art. 233 § 1 i § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny (Dz. U. z 2020 poz. 1444 z późn. zm., dalej jako: "k.k."), poprzez niedostrzeżenie przez WSA w Krakowie tego, że materiał dowodowy sprawy został zebrany z naruszeniem zasad proceduralnych - zasady swobodnej oceny dowodów, zasady praworządności, zasady zaufania do organów podatkowych i zasady czynnego udziału stron w postępowaniu, co polegało na przeprowadzeniu łącznych przesłuchań dwóch świadków ("Państwa A. i S.S." oraz "Państwa A. i C.S."), a także na błędnym pouczeniu wszystkich świadków o zagrożeniu karnym za składanie fałszywych zeznań i na braku potwierdzenia przez świadków zapoznania się z tym pouczeniem oraz na braku potwierdzenia przez świadków zapoznania się z pouczeniem o prawie odmowy zeznań i o prawie odmowy udzielania odpowiedzi na zadane pytania;

15 e) art. 1 § 2 p.u.s.a. w zw. z art. 3 § 2 pkt 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 121 § 1 o.p. i w zw. z art. 165 § 1 i § 2 oraz § 4 o.p., poprzez niedostrzeżenie przez WSA w Krakowie tego, że organ pierwszej instancji zaniechał wydania postanowienia o wszczęciu z urzędu postępowania podatkowego dotyczącego wysokości zobowiązania w podatku od nieruchomości i w podatku rolnym za 2018 r., co stanowiąc naruszenie art. 165 § 1 w zw. z § 2 i § 4 o.p. pozbawia skuteczności prawnej czynności podjęte przez Burmistrza Gminy K., i co uchybia zasadzie zaufania do organów podatkowych

16 II. prawa materialnego:

17 a) 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 3 ust. 1 pkt 2 i ust. 3 i ust. 4 ustawy z dnia 12 stycznia 1991 r. o podatkach i opłatach lokalnych (Dz. U. z 2019 poz. 1170 z późn. zm., dalej jako: "u.p.o.l.") oraz art. 3 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 i ust. 5 ustawy z dnia 15 listopada 1984 r. o podatku rolnym (Dz. U. z 2020 poz. 333 z późn. zm., dalej jako: "u.p.r.") w zw. z art. 336 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz. U. z 2020 poz. 1740 z późn. zm., dalej jako: "k.c."), przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że to, że posiadacz całości wykonuje swoje prawo do przysługującej mu idealnej części nieruchomości, a w stosunku do pozostałej jest posiadaczem — podczas gdy z definicji posiadania samoistnego z art. 336 k.c. wynika, że posiadacz samoistny ma władać przedmiotem jak właściciel, co oznacza, że ma wykonywać w odniesieniu do rzeczy czynności faktyczne i prawne wskazujące na samodzielne, rzeczywiste, niezależne od woli innych osób władztwo nad rzeczą oraz uzewnętrzniać zamiar władania rzeczą wyłącznie dla siebie, a przyjęcie koncepcji proponowanej w zaskarżonym wyroku prowadzi do nieakceptowalnych, nieodpowiadających realiom, rezultatów, a także pozostaje w sprzeczności z istotą podatków majątkowych, do których zaliczają się podatek od nieruchomości i podatek rolny;

18 b) 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 3 ust. 1 pkt 2 i ust. 3 i ust. 4 u.p.o.l. i art. 3 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 i ust. 5 u.p.r. w zw. z art. [sic!] w zw. z art. 336 i w zw. z art. 1027 k.c., przez niewłaściwe zastosowanie polegające na co najmniej przedwczesnym przyznaniu uczestnikowi statusu współwłaściciela działek nr 4504[...], położonych w F., co wynika z niezastosowania art. 1027 k.c., w sytuacji, gdy brak jest postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku (a także zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia) po pani T.S. i panu P. S.

19 W oparciu o te zarzuty autor skargi kasacyjnej wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz o orzeczenie o kosztach postępowania. Złożył też oświadczanie o zrzeczeniu się rozprawy.

20 Organ nie wniósł odpowiedzi na skargę kasacyjną.

21 W związku z oświadczeniem wnoszącego skargę kasacyjną o zrzeczeniu się rozprawy i brakiem sprzeciwu organu, sprawa została skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z art. 182 § 2 p.p.s.a.

22 3. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

23 Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.

24 Zasadny okazał się bowiem zarzut naruszenia art. 183 § 2 pkt 5 w zw. z art. 109 p.p.s.a. dotyczący pozbawienia skarżącego możliwości obrony swych praw.

25 Artykuł 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. nie precyzuje bliżej pojęcia "pozbawienie możności obrony swych praw". W orzecznictwie przyjmuje się jednak, że dotyczy ono różnych stanów faktycznych i nie należy go utożsamiać z sytuacją całkowitego wyłączenia strony od udziału w postępowaniu. Skarżący nie musi przy tym wykazywać związku przyczynowego między uchybieniem procesowym powodującym nieważność postępowania a wynikiem sprawy. O nieważności postępowania decyduje waga uchybień procesowych, a nie skutki, które wynikają lub mogą z nich wyniknąć (zob. np. wyrok NSA z 25 stycznia 2006 r., II OSK 437/05, postanowienie NSA z 17 stycznia 2012 r., II FSK 2688/11).

26 Do sytuacji przewidzianej w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. zachodzi między innymi wówczas, gdy wskutek uchybień procesowych strona nie wzięła udziału w postępowaniu sądowym lub istotnej jego części, jaką jest rozprawa. O naruszeniu przepisów postępowania prowadzących do "pozbawienia możności obrony swych praw" można mówić, gdy zaistniałe uchybienia proceduralne godzą bezpośrednio w prawo do udziału w rozprawie. Przypadkiem takim będzie więc nieuzasadnione nieuwzględnienie wniosku o odroczenie rozprawy lub w ogóle nierozpoznanie takiego wniosku. Co prawda, zgodnie z art. 107 p.p.s.a., nieobecność stron lub ich pełnomocników na rozprawie nie wstrzymuje rozpoznania sprawy, jednak brak obowiązku stawiennictwa strony na rozprawie nie zwalnia sądu z obowiązku zapewnienia stronie możliwości udziału w rozprawie. Stosownie do art. 109 p.p.s.a. odroczenie rozprawy jest podyktowane przyczynami, których wystąpienie jest niezależne od woli i zachowania strony, a jednocześnie uniemożliwia jej obronę swego interesu. Zaznaczyć należy, że art. 109 p.p.s.a. stanowi gwarancję prawa do obrony, gdyż przedstawienie swojego stanowiska na rozprawie jest podstawową formą udziału strony w postępowaniu sądowym. Dlatego tak ważne jest, aby przy ocenie wniosku strony o odroczenie rozprawy mieć na uwadze nie tylko potrzebę realizacji zasady szybkości postępowania, ale też gwarancje procesowe strony służące obronie jej praw w postępowaniu sądowym. W orzecznictwie przyjmuje się zatem, że tylko wówczas, gdy odmowa uwzględnienia wniosku jest uzasadniona, to nie można mówić o nieważności postępowania z przyczyny wskazanej w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. (zob. wyrok NSA z 17 grudnia 2015 r., II OSK 1012/14). Natomiast poważnym naruszeniem proceduralnym jest przeprowadzenie rozprawy pod nieobecność strony i wydanie wyroku, w sytuacji gdy złożony przez nią wcześniej wniosek o odroczenie rozprawy nie został rozpoznany (zob. wyrok NSA z 11 marca 2020 r., II FSK 908/18).

27 Taka sytuacja zachodzi w przedmiotowej sprawie. Z akt sprawy wynika, że zarządzeniem z 26 czerwca 2020 r. wyznaczony został na 5 sierpnia 2020 r. termin rozprawy przed WSA w Krakowie (k. 28). Zawiadomienie o terminie rozprawy wraz z informacją o nieobowiązkowym stawiennictwie, zostało doręczone pełnomocnikowi skarżącego 13 lipca 2020 r. (k. 34). Jak wynika z dołączonego do skargi kasacyjnej odpisu pisma pełnomocnika skarżącego z 15 lipca 2020 r. (k. 83), pełnomocnik zwrócił się do WSA w Krakowie z wnioskiem o zmianę (przesunięcie) wyznaczonego terminu rozprawy "na czas przypadający po dniu 8 sierpnia 2020 r.". W uzasadnieniu tego wniosku wskazał, że od 2 do 8 sierpnia 2020 r. będzie przebywał poza Krakowem, na urlopie z rodziną. Na dowód powyższego dołączył wydruk wiadomości mailowej zawierającej potwierdzenie dokonania rezerwacji hotelu oraz wydruk wspomnianej rezerwacji. Pełnomocnik wyjaśnił przy tym, że urlop został zaplanowany i częściowo opłacony dużo wcześniej, bo już w lutym 2020 r. Oświadczył też, że chciałby się stawić na rozprawie. Jak wynika z naniesionej na odpisie tego pisma pieczęci oraz adnotacji urzędowej, pismo to zostało złożone osobiście w WSA w Krakowie 16 lipca 2020 r. Naczelny Sąd Administracyjny nie ma podstaw do kwestionowania autentyczności tego pisma, ani też faktu jego złożenia we wskazanej dacie w WSA w Krakowie. Sąd pierwszej instancji miał więc wystarczająco dużo czasu na zapoznanie się z tym pismem i rozpatrzenie zawartego w nim wniosku o zmianę terminu rozprawy.

28 Tymczasem WSA w Krakowie nie tylko nie rozpatrzył wniosku strony o zmianę terminu rozprawy, ale nawet nie dołączył tego wniosku do akt przed rozpoznaniem sprawy na rozprawie (zob. akta sprawy do k. 36). Z protokołu z rozprawy przeprowadzonej 5 sierpnia 2020 r. wynika natomiast, że za skarżącego na rozprawie nie stawił się nikt (k. 36).

29 W tych okolicznościach faktycznych zasadny jest zarzut naruszenia art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. w zw. z art. 109 p.p.s.a. Pełnomocnik skarżącego miał prawo oczekiwać od sądu rozpoznania jego wniosku o zmianę terminu rozprawy. Rozpoznanie tego wniosku, nawet negatywne, pozwoliłoby pełnomocnikowi na podjęcie odpowiednich działań, umożliwiających udział w rozprawie, czy to poprzez zmianę planów urlopowych, czy też przez udzielenie pełnomocnictwa substytucyjnego. Zaniechanie sądu w rozpoznaniu tego wniosku pozbawiło stronę możności obrony swych praw.

30 W konsekwencji należy stwierdzić, że w tej sprawie zachodzi nieważność postępowania, o której mowa w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. W przypadku nieważności postępowania kwestia, czy przyczyna tej nieważności miała, czy też nie, wpływ na wynik sprawy, nie ma najmniejszego znaczenia. Należy bowiem podzielić pogląd, że gwarancje procesowe, zawarte w art. 183 § 2 p.p.s.a. są tak ważne w demokratycznym państwie prawa, że ustawodawca w żaden sposób nie uzależnił ich przestrzegania od tego, czy miały one wpływ na wynik sprawy (zob. wyrok NSA z 26 września 2013 r., II GSK 716/12).

31 Z tych przyczyn zaskarżony wyrok należało uchylić i sprawę przekazać do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie. Stwierdzenie nieważności postępowania z przyczyny, o której mowa w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a., czyni bezprzedmiotowym odnoszenie się do pozostałych zarzutów skargi kasacyjnej. Z uwagi na charakter rozstrzygnięcia (stwierdzoną nieważność postępowania) sąd pierwszej instancji w całości i od początku przeprowadzi kontrolę zaskarżonej decyzji.

32 Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1, art. 205 § 2, art. 209 p.p.s.a., a także § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. a i § 2 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r. poz. 1800 z późn. zm.).

33 SNSA Wojciech Stachurski SNSA Krzysztof Winiarski SNSA Tomasz Zborzyński