Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 3 czerwca 2004 r., I SA 2368/02
wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 3 czerwca 2004 r., I SA 2368/02
Sentencja
1 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Joanna Banasiewicz (spr.), Sędziowie WSA Emilia Lewandowska, NSA Marek Stojanowski, Protokolant Ewelina Dębna, po rozpoznaniu w dniu 3 czerwca 2004 r. sprawy ze skargi E.D. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] września 2002 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia posiadania uprawnień do ekwiwalentu za mienie pozostawione poza obecnymi granicami Państwa Polskiego 1) uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Starosty Powiatu W. z dnia [...] lipca 2002 r., nr [...]; 2) stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu; 3) zasądza od Wojewody [...] na rzecz skarżącego E.D. kwotę 30 (trzydzieści) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
2 I SA 2368/02
U Z A S A D N I E N I E
3 Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] września 2002 r., nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., art. 212 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t.j. Dz. U. Nr 46 z 2000 r., poz. 543) oraz § 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 13 stycznia 1998 r. w sprawie sposobu zaliczania wartości nieruchomości pozostawionych za granicą na pokrycie ceny sprzedaży nieruchomości lub opłat za użytkowanie wieczyste oraz sposobu ustalenia wartości tych nieruchomości (Dz. U. Nr 9 z 1998 r., poz. 32 ze zm.), po rozpatrzeniu odwołania E.D. od decyzji Starosty Powiatu W. nr [...] z dnia [...].07.2002 r. o odmowie stwierdzenia posiadania uprawnień do ekwiwalentu za mienie pozostawione poza granicami Państwa Polskiego utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.
4 W uzasadnieniu podniesiono, co następuje:
5 Kwestię roszczeń odszkodowawczych za mienie nieruchome pozostawione na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa Polskiego reguluje obecnie art. 212 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami. Zgodnie z tym przepisem osobom, które w związku z wojna rozpoczętą w 1939 r. pozostawiły majątek nieruchomy na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa, a które na mocy umów międzynarodowych zawartych przez Państwo mają otrzymać ekwiwalent za mienie pozostawione za granicą – zalicza się wartość mienia nieruchomego na pokrycie opłat za użytkowanie wieczyste lub ceny sprzedaży działki budowlanej oraz ceny sprzedaży położonych na niej domów, budynków lub lokali, stanowiących własność Skarbu Państwa.
6 Zaliczenie wartości nieruchomości, o których mowa w ust. 1 następuje na rzecz właściciela tych nieruchomości lub wskazanej przez niego jednej osoby uprawionej do dziedziczenia ustawowego (art. 212 ust. 4 ww. ustawy).
7 W razie śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych za granicą, uprawnienia wynikające z ust. 1 przysługują łącznie wszystkim jego spadkobiercom lub jednemu z nich wskazanemu przez pozostałe osoby uprawione (art. 212 ust. 5 ww. ustawy). Wynika stąd, że ustawodawca zawęził krąg osób uprawionych do ekwiwalentu wyłącznie do bezpośrednich spadkobierców właściciela.
8 I SA 2368/02
9 Ponadto należy odróżnić majątkowe prawo własności podlegające dziedziczeniu, od uprawnienia do zaliczenia pozostawionej nieruchomości na rzecz opłat, o których mowa w art. 212 ww. ustawy. Zakres podmiotowy tego drugiego został przez ustawodawcę ograniczony do właściciela nieruchomości lub wskazanej przez niego osoby uprawionej do dziedziczenia ustawowego po nim, a po jego śmierci – do jego bezpośrednich spadkobierców.
10 Wskazać należy, że zgodnie z przepisami kodeksu cywilnego spadkobiercą jest osoba, która uzyskała postanowienie o nabyciu praw spadkowych. Zatem spadkobiercami właściciela mienia pozostawionego poza granicami kraju będą tylko te osoby, które figurują w sądowym stwierdzeniu nabycia praw spadkowych po nim. Natomiast osoby, które figurują w postanowieniu o nabyciu praw do spadku po spadkobiercy właściciela są już następcami prawnymi i jako tacy nie mają uprawnień do ww. ekwiwalentu.
11 Z akt sprawy wynika, że właścicielem pozostawionego mienia był Z.U.. Zgodnie z postanowieniem sądu z dnia [...].02.1992 r. (sygn. akt II [...]) prawa do spadku po Z.U. nabyły E.U. (żona) oraz H.U. (córka). Następnie w myśl postanowienia sądu z dnia [...].12.1990 r. (sygn. akt II [...]) prawa do spadku po E.U. nabyła córka H.U.. Natomiast zgodnie z postanowieniem sądu z dnia [...].06.1995 r. (sygn. akt II [...]) prawa do spadku po H.U. nabył w całości syn E.D..
12 W związku z powyższym uznano za prawidłowe stanowisko organu I instancji, że prawo do ww. ekwiwalentu po śmierci właściciela mienia pozostawionego poza granicami kraju mają tylko jego bezpośredni spadkobiercy i roszczenia ich wygasają z chwilą śmierci. Zatem uprawnienia, które przysługiwały do chwili śmierci E.U. oraz H.U. nie mogą być zrealizowane przez ich spadkobiercę czyli E.D..
13 Wojewoda [...] postanowieniem z dnia [...] października 2002 r., nr [...] sprostował oczywistą omyłkę w powyższej decyzji w ten sposób, że w wierszu 13 na stronie drugiej uzasadnienia zamiast "nabył w całości syn E.D." powinno być "nabył w całości mąż E.D.".
14 Na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] września 2002 r., nr [...] wniósł skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego E.D., domagając się
15 I SA 2368/02
16 uchylenia tej decyzji jako niezgodnej z prawem. Skarżący zarzucał, że nieprawidłowe jest stanowisko organów, zgodnie z którym roszczenia repatriacyjne wygasają z chwilą śmierci właściciela i jego bezpośrednich spadkobierców. Z treści art. 212 ust. 4 i 5 ustawy o gospodarce nieruchomościami nie wynika takie uregulowanie. Stoi ono w sprzeczności z konstytucyjnymi zasadami prawa ochrony własności i dziedziczenia (art. 21) oraz prawa do własności innych praw majątkowych i prawa dziedziczenia (art. 64 ust. 1). Organowi znane jest orzeczenie Sądu Najwyższego z 7 czerwca 1994 r., III CZP 77/99, gdzie Sąd stwierdził, że niezrealizowane przez zmarłego spadkobiercę – właściciela mienia nieruchomego pozostawionego za granicą prawo do zaliczenia wartości mienia, o którym mowa w art. 81 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (t.j. Dz. U. z 1991 r. Nr 30, poz. 127 ze zm.) przechodzi na jego spadkobierców ustawowych. Zasada ta winna być nadal respektowana, gdyż obecnie obowiązujący art. 212 ustawy o gospodarce nieruchomościami jest powtórzeniem powołanego wcześniej przepisu.
17 Wojewoda [...] w odpowiedzi na skargę wnosił o jej oddalenie, stwierdzając, że szczegółowe stanowisko organów I i II instancji znalazło wyraz w uzasadnieniach wydanych w sprawie decyzji. Podał ponadto, że stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji oparto m.in. o wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego Ośrodek Zamiejscowy w Katowicach z dnia 2 czerwca 1992 r. (sygn. akt SA/Ka 379/92) oraz opinie w tej sprawie prof. A.J. prof. L.F. i prof. H.I..
18 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
19 Na wstępie zaznaczyć trzeba, że z dniem 1 stycznia 2004 r. weszły w życie przepisy reformujące sądownictwo administracyjne. Zgodnie z art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1271 ze zm.) sprawy, w których skargi zostały wniesione do Naczelnego Sądu Administracyjnego przed dniem 1 stycznia 2004 r. i postępowanie nie zostało zakończone, podlegają rozpoznaniu przez właściwe wojewódzkie sądy administracyjne na podstawie przepisów ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270).
20 Skarga zasługiwała na uwzględnienie, bowiem podzielić należało stanowisko, iż zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja Starosty Powiatu W. z dnia
21 I SA 2368/02
22 [...] lipca 2002 r., nr [...] zapadły z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. Odmowa stwierdzenia posiadania przez E.D. uprawnień do ekwiwalentu za mienie pozostawione poza obecnymi granicami Państwa Polskiego, o których mowa w art. 212 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t.j. Dz. U. z 2000 r. Nr 46, poz. 543 ze zm.), nastąpiła w oparciu o przepis zawarty w ust. 5 wskazanego artykułu, który brzmi: "w razie śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych za granicą, uprawnienia wynikające z ust. 1 przysługują łącznie wszystkim jego spadkobiercom lub jednemu z nich, wskazanemu przez osoby uprawione". Uznając, że ustawodawca posłużył się określeniem "jego spadkobiercom" w tym celu, by ograniczyć krąg osób uprawnionych wyłącznie do bezpośrednich spadkobierców właściciela nieruchomości stwierdzono, że E.D., jako zięć Z.U. – właściciela nieruchomości położonej w W., nie należy do kręgu jego ustawowych spadkobierców, a zatem nie przysługuje mu roszczenie, o jakim mowa w art. 212 wymienionej ustawy. Przyjętego przez organy rozumienia omawianego przepisu, zgodnie z którym, jak stwierdził Starosta, roszczenie to z chwilą śmierci E.U. i H.U., które nabyły spadek po Z.U. wygasło, nie można uznać za prawidłowe.
23 Uprawnienie określone obecnie w art. 212 ust. 1 ustawy o gospodarce nieruchomościami ma charakter majątkowy, prawa zaś majątkowe co do zasady są zbywalne, podlegają dziedziczeniu. Ustalony w ust. 4 i 5 artykułu 212 ustawy krąg osób, którym przysługuje uprawnienie do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionych za granicą na pokrycie wskazanych należności jest kręgiem zamkniętym, ograniczonym do wskazanych w tych przepisach osób. Takie stanowisko wyrażone przez Sąd Najwyższy w uchwale 7 sędziów z dnia 22 czerwca 1989 r. (III CZP 32/89, OSNC 1989/12/187) wydanej w oparciu o analogiczne w omawianym względzie przepisy ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. Nr 32, poz. 99 ze zm.) i powołanej w decyzji pierwszoinstancyjnej pozostaje nadal aktualne, podobnie wypowiedział się w omawianej kwestii Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 27 marca 2001 r. (N III CZP 3/01, OSNC 2001/11/159).
24 Nie można natomiast zgodzić się z przedstawioną wcześniej interpretacją rozważanej regulacji ustawowej, zawartą w kwestionowanych przez skarżącego decyzjach. Użycie przez ustawodawcę w ust. 5 art. 212 określenia "jego spadkobierców" nie daje bowiem dostatecznych podstaw by uznać, że w ten sposób wyłączona została
25 I SA 2368/02
26 możliwość dziedziczenia omawianego uprawnienia przez osoby dziedziczące spadek po bezpośrednim spadkobiercy właściciela nieruchomości i że z chwilą jego śmierci uprawnienie to wygasa. Powołany przepis nie oznacza, że prawo zaliczenia wartości utraconej nieruchomości zostało wyłączone spod działania przepisów księgi IV kodeksu cywilnego dotyczącej spadków i poddane pozakodeksowej regulacji. Jak wcześnie zaznaczono prawo to jest prawem majątkowym i podlega ogólnym zasadom dziedziczenia.
27 Dodać należy, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 19 grudnia 2002 r., K 33/02, OTK-A 2002/7/97 stwierdził, że prawo zaliczania jest szczególnym prawem majątkowym o charakterze publicznoprawnym, zostało ono ukształtowane jako dziedziczne zgodnie z ust. 5 art. 212 ustawy o gospodarce nieruchomościami, korzysta ono z konstytucyjnie gwarantowanej ochrony praw majątkowych (ar. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji RP).
28 Na marginesie treści odpowiedzi na skargę zauważyć trzeba, że wskazany w tym piśmie wyrok nie dotyczył sprawy niniejszej, skład orzekający – z podanych wyżej względów - nie podziela wyrażonego tam poglądu dotyczącego ograniczenia kręgu osób uprawnionych do ekwiwalentu. Opinii zaś wymienionych w odpowiedzi na skargę profesorów: A.J., L.F. i H.I. nie zawierają akta administracyjne, ich treść znana jest jedynie organowi, nie były one rozważane w postępowaniu administracyjnym zakończonym zaskarżoną decyzją, stąd też nie mogły być przedmiotem rozważań Sądu.
29 Z podniesionych względów na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit.a, art. 152 i art. 200 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono jak w sentencji.