Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 25 września 2013 r., I SA/Wa 511/13

wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 25 września 2013 r., I SA/Wa 511/13

Sentencja

1 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Joanna Skiba Sędziowie: sędzia WSA Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz sędzia WSA Dariusz Pirogowicz (spr.) Protokolant: starszy sekretarz sądowy Artur Dobrowolski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 września 2013 r. sprawy ze skargi Z. K. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] stycznia 2013 r. nr [...] w przedmiocie potwierdzenia prawa do rekompensaty oddala skargę.

Uzasadnienie

2 Minister Skarbu Państwa decyzją z [...] stycznia 2013 r. nr [...], po rozpatrzeniu odwołania Z. K., utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] listopada 2012 r. nr [...], o potwierdzeniu posiadania przez Z. K. w ½ części prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez M. K. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w miejscowości B., powiat [...], województwo [...] (obecnie [...]).

3 Powyższa decyzja Ministra Skarbu Państwa wydana została w następującym stanie faktycznym i prawnym.

4 Pismem z [...] września 1992 r. Z. K. wystąpił do Urzędu Rejonowego w T. z wnioskiem o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez jego ojca – M. K. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

5 M. K., zgodnie z zaświadczeniem Państwowego Archiwum Obwodu R. z [...] sierpnia 1992 r. nr [...] w roku 1938 był właścicielem nieruchomość położonej we wsi B., powiat [...], woj. [...], obejmującej łącznie [...] ha, w tym powierzchni użytkowej [...] ha, domu mieszkalnego oraz zabudowania niemieszkalnego. Wraz z rodziną, tj. żoną E., synami Z. i J. oraz córką Z., został on [...] lutego 1940 r. deportowany w głąb Związku Radzieckiego. Następnie wraz z synem – J. K. wstąpił do uformowanych na wschodzie Polskich Sił Zbrojnych (tzw. [...]). Natomiast pozostali członkowie jego rodziny, po ogłoszonej amnestii opuścili tereny Związku Radzieckiego i wyjechali do I. Po zakończeniu II wojny światowej rodzina K. przybyła do A. Do Polski w jej powojennych granicach M. K. wraz z żoną i synem – Z. repatriowali się [...] lutego 1948 r. Natomiast jego córka –Z. (nosząca obecnie nazwisko R.) wyemigrowała do K. i nigdy do Polski nie powróciła.

6 M. K. zmarł w 1961 r., a spadek po nim nabyli: E. K. oraz Z. K. i Z. R. (post. Sądu Rejonowego w D. z dnia [...] grudnia 1998 r. sygn. akt [...], sprostowane postanowieniem z dnia [...] grudnia 2009 r.). E. K. zmarła w 1974 r., a spadek po niej nabyli Z. K. i Z. R. (post. Sądu Rejonowego w P. z dnia [...] lutego 1999 r. sygn. akt [...]).

7 Zaświadczeniem z [...] listopada 1999 r. nr [...], wydanym w trybie art. 212 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 1998 r. Nr 9, poz. 32 ze zm.), Starosta [...] zaliczył Z. K. w całości wartość pozostawionego na kresach przez jego ojca mienia w kwocie [...] zł na poczet pokrycia ceny sprzedaży nieruchomości Skarbu Państwa lub opłaty za użytkowanie wieczyste.

8 W następstwie przeprowadzonego postępowania nadzorczego Wojewoda [...] decyzją z [...] stycznia 2011 r. nr [...] stwierdził nieważność powyższego zaświadczenia, w konsekwencji czego wniosek Z. K. podlegał ponownemu rozpoznaniu na gruncie przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.).

9 Mając na względzie miejsce ostatniego zamieszkania M. K. (D.), powyższy wniosek Wojewoda [...] przekazał do rozpatrzenia zgodnie z właściwością Wojewodzie [...].

10 Sprawa potwierdzenia prawa do rekompensaty za nieruchomości pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej przez M. K. była przez Wojewodę [...] rozpoznawana dwukrotnie. Przy pierwszym rozpoznaniu sprawy decyzją z [...] stycznia 2012 r. odmówił on potwierdzenia Z. K. prawa do rekompensaty. Decyzja ta jednak został uchylona decyzją Ministra Skarbu Państwa z [...] kwietnia 2012 r., a sprawa przekazana do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji, z uwagi na nienależyte wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy.

11 Po ponownym rozpoznaniu sprawy, postanowieniem z [...] sierpnia 2012 r. nr [...] Wojewoda [...] uznał, że w sprawie spełnione zostały wymogi, o których mowa w art. 2, art. 3 i art. 5 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. uprawniające Z.K. do uzyskania prawa do rekompensaty. Następnie działając na podstawie art. 5 ust. 3 w zw. z art. 8 ust. 1 powołanej ustawy, decyzją z [...] listopada 2012 r. nr [...] Wojewoda potwierdził posiadanie przez ww. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej przez M. K. nieruchomości, położonej w miejscowości B., powiat [...], województwo [...] w kwocie [...] złotych, która to kwota odpowiadała ½ części kwoty rekompensaty (stanowiącej z kolei 20% wartości pozostawionych nieruchomości) – stosownie do przypadającego mu udziału w spadku po zmarłym repatriancie. Organ stwierdził jednocześnie, że udział spadkowy Z.R. w wysokości ½ części wyliczonej kwoty rekompensaty pozostaje nie objęty na dzień wydania decyzji z uwagi na nieprzyłączenie się jej do prowadzonego postępowania.

12 Przy ustalaniu składników pozostawionego mienia Wojewoda miał na względzie treść zaświadczenia Państwowego Archiwum Obwodu R. z [...] sierpnia 1992 r., wyjaśnienia strony złożone [...] września 2011 r. przed Naczelnikiem Wydziału Gospodarki Nieruchomościami Urzędu Miasta w T. Gruntami – utrwalone w sporządzonym na tę okoliczności protokole przesłuchania strony. Wartość pozostawionych nieruchomości organ ustalił natomiast w oparciu o operat szacunkowy sporządzony [...] października 2012 r. przez rzeczoznawcę majątkowego E. S.

13 Odnosząc się natomiast do złożonego przez ubiegającego się o rekompensatę oświadczenia Z.R. z [...] marca 1998 r. - wedle którego należącą do niej z tytułu dziedziczenia posiadłość rodziców M. i E. K. "oddaje na dożywotnią własność" bratu Z. K., upoważniając go jednocześnie do decydowania w sprawach związanych z "nieruchomą własnością rodziców" - Wojewoda stwierdził, że nie spełnia ono przesłanek wynikających z art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., tj. nie zostało złożone z podpisem poświadczonym notarialnie lub przed organem administracji publicznej na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, ani w polskiej placówce konsularnej.

14 Od decyzji tej Z. K. wniósł odwołanie, kwestionując zasadność przyznania mu rekompensaty wyłącznie w ½ części. Zarzucił organowi naruszenie art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., podnosząc że jego siostra wprawdzie w dniu 1 września 1939 r. była obywatelem polskim, mieszkała na terytorium RP i to terytorium opuściła. Jednakże po zakończeniu działań wojennych do kraju już nie wróciła i obywatelstwa polskiego nie posiada. Nie jest ona zatem podmiotem uprawnionym do rekompensaty. Z tego względu zakaz zrzekania się uprawnień na rzecz innego spadkobiercy jej nie dotyczy. Tym samym to on jest jedyną osobą uprawnioną do potwierdzenia posiadania prawa do rekompensaty za całość pozostawionej nieruchomości.

15 Po następstwie rozpoznaniu powyższego odwołania Minister Skarbu Państwa decyzją z [...] stycznia 2013 r. nr [...] utrzymał rozstrzygnięcie Wojewody [...] w mocy.

16 Minister ocenił, że organ pierwszej instancji, potwierdzając Z.K. prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez M. K. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w wysokości 1/2 części (stosownie do przysługującego skarżącemu udziału spadkowemu po właścicielu pozostawionego mienia), podjął rozstrzygnięcie w zgodzie z prawidłowo ustalonym stanem faktycznym oraz prawnym sprawy.

17 Minister wywodził, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, iż Z. R. w chwili składnia oświadczenia z [...] marca 1998 r., a także obecnie nie posiada obywatelstwa polskiego. Wskazuje na te okoliczność zarówno pismo Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z [...] marca 2010 r. znak: [...], jak też pośrednio pisma placówek dyplomatycznych RP w [...]. Potwierdza to także treść pisma Prokuratora Prokuratury Okręgowej w [...] z [...] lipca 2010 r. znak: [...] oraz informacje podawane przez samego odwołującego się.

18 W świetle natomiast przepisów obowiązujących w chwili składania przez Z.R. oświadczenia w 1998 r., a także obecnie obowiązujących przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., osoba dokonująca wskazania w chwili jego dokonywania musi być obywatelem polskim. Organ odwołał się w tym względzie do treści art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. jak też poglądu wyrażonego w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 października 2011 r. sygn. akt I SA/Wa 959/11, gdzie sąd stwierdził, że wymóg posiadania obywatelstwa, wynikający z ww. przepisu, odnosi się do wszystkich spadkobierców – zarówno tych, którym ma być przyznane prawo do rekompensaty, jak i do tych, którzy wskazują komu spośród nich rekompensata ma przysługiwać. Prawo do rekompensaty jest bowiem wspólnym uprawnieniem spadkobierców. Ponadto, zdaniem Ministra, treść powyższego oświadczenia dowodzi, że Z. R. nie wskazała Z. K. jako osobę uprawnioną do rekompensaty za pozostawioną nieruchomość, ale przekazała mu jedynie w dożywotnią własność należącą do niej w spadku posiadłość rodziców. Tym samym oświadczenie to dotyczyło ewentualnych praw własnościowych do nieruchomości, a nie prawa do otrzymania rekompensaty z tytułu jej pozostawienia.

19 Na powyższą decyzję Ministra Skarbu Państwa Z. K. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, zarzucając naruszenie art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. polegające na bezpodstawnym uznaniu, iż przysługuje mu jedynie prawo do ½ części wysokości rekompensaty z w sytuacji, gdy spełnia on wszelkie przewidziane prawem warunki do uzyskanie tego uprawnienia w całości. Jednocześnie wniósł on o zmianę zaskarżonej decyzji poprzez przyznanie na jego rzecz całej kwoty ustalonej rekompensaty.

20 W uzasadnieniu skargi podnosił, że oświadczenie siostry Z. R. (z którą od kilku lat nie ma żadnego kontaktu i nawet nie wie czy ona żyje) dotyczy wprost prawa do rekompensaty, nie zaś pozostawionej po II wojnie, poza granicami Polski, nieruchomości. Jego zdaniem dokonując oceny tego oświadczenia organy nie uwzględniły okoliczności takich jak miejsce składania (K.) oraz tego kto je złożył i kto sporządzał. Trudno natomiast wymagać od osoby je składającej oraz osoby je przyjmującej znajomości zarówno przepisów polskiego prawa cywilnego oraz przepisów ustawy o realizacji prawa do rekompensaty za pozostawione mienie jak też używania przewidzianych w polskim prawie terminów. Jego zdaniem istotne znaczenie ma wyrażenie w tym oświadczeniu woli, a nie użyte sformułowania i ich bezkrytyczne cytowanie przez organ II instancji w całkowitym oderwaniu od realiów sprawy.

21 W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał argumentację wyrażoną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

22 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

23 skarga jest niezasadna.

24 Przedmiotem kontroli sądu jest decyzja Ministra Skarbu Państwa z [...] stycznia 2013 r. utrzymująca w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] listopada 2012 r. orzekającą o przyznaniu Z. K. prawa do rekompensaty, z tytułu pozostawienia przez jego poprzednika prawnego nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w związku z okolicznościami związanymi z II wojna światową, w wysokości odpowiadającej ½ części kwoty rekompensaty, stosownie do przypadającego mu udziału spadkowego.

25 Materialnoprawną podstawą rozstrzygnięcia sprawy stanowiły przepisy ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. - o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169 poz. 1418 ze zm.; powołana dalej jako: "ustawa zabużańska").

26 Stan faktyczny sprawy jest niesporny. Niekwestionowaną okolicznością jest, że skarżący spełnia formalne przesłanki uzyskania rekompensaty, określone w art. 3 ust. 2 w zw. z art. 2 oraz art. 5 ust. 1 ustawy zabużańskiej. Jest on bowiem jednym z następców prawnych osoby, będącej w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkującej w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej (B., powiat [...], woj. [...], obecnie [...]), opuszczonym następnie w związku z okolicznościami związanymi z wojną, co związane był z pozostawieniem w miejscu dawnego zamieszkania stanowiących jego własność nieruchomości. Skarżący posiada obywatelstwo polskie, a wniosek o przyznanie tego prawa złożył w przewidzianym przepisami terminie. Powyższe okoliczności znajdują oparcie w zgromadzonym w aktach sprawy materiale dowodowym i nie budzą wątpliwości Sądu.

27 Istotą sporu jest natomiast to, czy w stanie faktycznym rozpoznawanej sprawy kwota rekompensaty, niezależnie od przysługującego Z. K. udziału spadkowego w po zmarłym właścicielu nieruchomości w wymiarze ½ części (potwierdzonym znajdującymi się w aktach sprawy postanowieniami sądu spadku), obejmować powinna także tę część rekompensaty, do której uprawniony by był drugi ze spadkobierców repatrianta – Z. R. (o ile spełniałaby przesłanki ustawowe), a to wobec złożenia przez nią w dniu [...] marca 1998 r. oświadczenia o treści: "(...) należącą do mnie w spadku posiadłość moich rodziców M. i E. z domu K. oddaję na dożywotnią własność mojemu bratu imienia Z. K. (...) upoważniam mojego brata Z. K. jako mojego przedstawiciela z pełnym prawem decyzji w sprawie związaną nieruchomością moich rodziców".

28 W tym stanie rzeczy wyjaśnić w pierwszym rzędzie należy, że prawo do rekompensaty za nieruchomości pozostawione na tzw. kresach wschodnich II Rzeczypospolitej Polskiej – nie jest świadczeniem odszkodowawczym w rozumieniu art. 21 ust. 2 Konstytucji, lecz ma charakter sui generis publiczno-prawnej pomocy majątkowej dla obywateli polskich, którzy objęci zostali przemieszczeniem na terytorium państwa polskiego w jego powojennych granicach. Pozbawienie obywateli polskich mieszkających na kresach wschodnich własności w związku z ich przesiedleniem w obecne granice państwa nie zostało wszak dokonane z inicjatywy i na rzecz państwa polskiego, lecz było wynikiem "narzuconych" okoliczności geopolitycznych. Prawo do tego świadczenia jest więc prawem "pochodnym" względem utraconego prawa własności nieruchomości zabużańskich jedynie w tym sensie, że posiadanie takiego tytułu prawnego do pozostawionego mienia jest jednym z warunków otrzymania rekompensaty (por. wyroki TK: z dnia 15 grudnia 2004 r. sygn. akt K 2/04, z dnia 23 października 2012 r. sygn. akt SK 11/12). Zważyć przy tym należy, że począwszy od pierwszych wydanych w tym zakresie regulacji prawnych (opartych pierwotnie na prawie zaliczenia) - pomyślane było ono jako prawo niezbywalne. Tak też ukształtowane jest obecnie, co potwierdza art. 4 powołanej ustawy stanowiąc, iż "prawo do rekompensaty potwierdzone na podstawie niniejszej ustawy albo odrębnych przepisów jest niezbywalne". Powyższe prawo, co do zasady przysługuje zatem właścicielowi nieruchomości pozostawionej na dawnych kresach, w związku z okolicznościami związanymi z II wojną światową, spełniającemu określone w art. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. kryteria (dot. obywatelstwa i okoliczności opuszczenia kresów) W przypadku zaś jego śmierci przysługuje spadkobiercom właściciela albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli posiadają oni obywatelstwo polskie (art. 3 ust. 2 zd. pierwsze powołanej ustawy). Samo jednak przejście prawa do rekompensaty po śmierci osoby do niego uprawnionej (repatrianta) na osoby wymienione w art. 3 ust. 2 ustawy zabużańskiej (jego spadkobierców), nie następuje w wyniku dziedziczenia, ale z mocy ww. przepisu (por. uzasadnienie do uchwały SN z dnia 20 kwietnia 2006 r. III CZP 25/06 OSNC 2007/2/26). Co jest konsekwencję publicznoprawnego charakteru tego prawa. Z kolei z uwagi na to, że prawo spadkobierców do rekompensaty wywodzone jest z prawa nieżyjącego właściciela pozostawionego mienia, udziały poszczególnych spadkobierców w tym prawie uwarunkowane są wielkością przynależnych im udziałów spadkowych.

29 Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy nie sposób nie zauważyć, iż z uwagi na niezbywalny i niedziedzicznych charakter prawa do rekompensaty należnego M.K., nie wchodziło ono w skład masy spadkowej odziedziczonej po ww. przez Z. R. w ½ części. Nie mogło być więc przez nią przeniesione w drodze darowizny na Z. K. W tej sytuacji oświadczenie Z. R. z 1998 r. (złożone poza granicami kraju), mogło być co najwyżej rozpatrywane jako wskazanie przez jednego ze spadkobierców innego spadkobiercy jako uprawnionego do uzyskania pełnej kwoty rekompensaty, a więc wskazanie o którym stanowi art. 3 ust. 2 ustawy zabużańskiej. Warunkiem jednak skuteczności takiego wskazania jest z jednej strony spełnianie przez spadkobiercę, który tego dokonuje przesłanki z art. 2 pkt 2 powołanej ustawy, tj. legitymowanie się przez niego w dacie składania w tym względzie oświadczenia obywatelstwem polskim. Z drugiej zaś, dokonanie tej czynności w określonej w art. 3 ust. 2 zd. drugie ustawy zabużańskiej formie, a więc przez złożenie oświadczenia z podpisem poświadczonym notarialnie lub przed organem administracji publicznej albo przez złożenie oświadczenia w polskiej placówce konsularnej.

30 Tymczasem oświadczenie Z. R. ww. wymogów formalnych nie spełnia (nie zostało ono bowiem złożone w polskiej placówce konsularnej), a składająca je - co jest najistotniejsze w sprawie - obywatelstwa polskiego nie posiadała i nie posiada (okoliczność tę podkreślał sam skarżący w toku postępowania administracyjnego- vide protokół przesłuchania strony z [...] września 2011 r.– k.463-462, jak też pośrednio wynika ona ze stanowiska Prokuratora Prokuratury Okręgowej w [...] wyrażonego w piśmie z [...] lipca 2010 r. sygn. akt [...] – k.167). Oznacza to, że nie spełniała ona podstawowego wymogu, o którym stanowi art. 3 ust. 2 ustawy zabużańskiej, warunkującego skuteczność tej czynności (jak też w ogóle nabycie przez nią samą omawianego prawa). A skoro tak, to nie mogła być ona uznana za spadkobiercę uprawnionego do wskazania spośród grona spadkobierców repatrianta osoby, która może nabyć także przynależne jej z ustawy prawo.

31 W konsekwencji powyższego potwierdzenie skarżącemu prawa do rekompensaty z tytułu pozostawionych przez jego poprzednika prawnego na kresach wschodnich nieruchomości w związku z okolicznościami związanymi z II wojną światową obejmować mogło wyłącznie tę część rekompensaty, która odpowiadała wielkości przynależnego mu z tytułu dziedziczenia udziału spadkowego po zmarłym repatriancie (tj. 1/2 części), a wykluczało możliwość uzyskania części rekompensaty, odpowiadającej udziałowi spadkowemu Z. R. Takiej też treści wydane zostało przez Wojewodę [...] rozstrzygnięcie w niniejszej sprawie, utrzymane następnie w mocy zaskarżoną decyzją Ministra Skarbu Państwa. To zaś prowadzić musi do wniosku, że rozstrzygnięcia organów obydwu instancji ograniczające wielkość przyznanego skarżącemu prawa do tak ustalonej części kwoty rekompensaty odpowiada prawu, a formułowane w tym względzie w skardze zarzuty nie maja usprawiedliwionych podstaw.

32 Z powyższych względów Sąd, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270), orzekł jak w sentencji wyroku.