Postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 12 kwietnia 2016 r., IV SA/Wa 72/16
postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 12 kwietnia 2016 r., IV SA/Wa 72/16
Sentencja
1 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Golat, , po rozpoznaniu w dniu 12 kwietnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu S. H. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 17 lutego 2016 r., sygn. akt IV SA/Wa 72/16, odmawiającego przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi E. W., M. W., M. H., S. H., W. E. na postanowienie Głównego Geodety Kraju z dnia [...] listopada 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie referendarza sądowego z dnia 17 lutego 2016 r.
Uzasadnienie
2 S. H. (dalej zwany "skarżącym") wraz ze skargą na postanowienie Głównego Geodety Kraju z [...] listopada 2015 r. w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego.
3 Z uzasadnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z żoną i trójką dzieci. Ich miesięczny dochód netto wynosi 6.420 zł, na który składa się dochód uzyskiwany z gospodarstwa rolnego w wysokości 3.200 zł oraz wynagrodzenie żony i syna odpowiednio: 1.620 zł i ok. 1.600 zł. W skład majątku skarżącego wchodzi dom o pow. 176 m2, grunty rolne o pow. 24 ha, grunty leśne - 12 ha, sześć budynków gospodarczych, sprzęt rolniczy (dwa ciągniki, kombajn), samochód osobowy oraz inwentarz żywy (115 sztuk owiec). Skarżąc oświadczył, że miesięczne wydatki związane z utrzymaniem rodziny wynoszą 4.811 zł, natomiast wydatki związane z prowadzenie gospodarstwa rolnego ok. 3000 zł. Ponadto 1.000 zł przeznaczają na studia córki. Wskazał również, iż posiada dwa kredyty do spłaty, na które przeznacza 180 zł miesięcznie.
4 Postanowieniem z dnia 17 lutego 2016 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym z uwagi na posiadany majątek.
5 Od powyższego postanowienia w ustawowym terminie skarżący złożył sprzeciw wnosząc o jego uchylenie i przyznanie prawa pomocy w całości. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił:
6 - błąd w ustaleniach faktycznych polegający na przyjęciu, że skarżący dysponuje środkami finansowymi na pokrycie kosztów sądowych, w sytuacji gdy są one niezbędne do należytego utrzymania całej rodziny,
7 - naruszenie art. 246 § 1 P.p.s.a. przez jego błędną interpretację i zastosowanie polegające na przyjęciu, iż nie zachodzą okoliczności uzasadniające zwolnienie od kosztów sądowych.
8 Zdaniem skarżącego zaskarżone postanowienie pomija fakt, iż jest rolnikiem prowadzącym gospodarstwo rolne, które stanowi główne źródło utrzymania, co determinuje wydatki na jego utrzymanie i odnawianie środków produkcji. Skarżący wskazał, że gromadzone oszczędności w całości są przeznaczane na potrzeby gospodarstwa. Ponadto wyjaśnił, że wynagrodzenie żony przeznaczane jest na bieżące opłaty, bowiem dochód z gospodarstwa jest sezonowy. Wskazał również, iż pensja syna jest przeznaczana na jego potrzeby.
9 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
10 W myśl art. 260 § 1 i § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., zwanej dalej "P.p.s.a.") - w brzmieniu znajdującym zastosowanie do spraw, w których skargi wniesiono po dniu 14 sierpnia 2015 r. - rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a wojewódzki sąd administracyjny orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu.
11 Stosownie do art. 245 § 1 i 2 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego.
12 Przyznanie prawa pomocy uzależnione jest jednak od spełnienia przesłanek określonych w art. 246 P.p.s.a. Zgodnie z § 1 pkt 1 tego artykułu osoba fizyczna może domagać się przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z konstrukcji tego przepisu wynika, iż to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy.
13 Przyjętą regułą jest, iż obowiązkiem stron jest ponoszenie kosztów związanych z udziałem w postępowaniu. Przyznanie wnioskodawcy prawa pomocy należy traktować, jako odstępstwo od powołanej zasady, powodujące uszczuplenie dochodów państwa. Przysługujące sądowi prawo do zwalniania od kosztów sądowych nie ma charakteru pełnego, swobodnego uznania, lecz podlega określonym regułom, których należy bezwzględnie przestrzegać przy każdorazowym rozpatrywaniu takiego wniosku. W szczególności, do obowiązków sądu należy ocena złożonego przez wnioskodawcę oświadczenia i ewentualna jego weryfikacja, w celu wyważenia interesu ogółu (Skarbu Państwa) i słusznego interesu jednostki (obywatela). Rozpoznając wniosek należy uwzględnić sytuację majątkową strony skarżącej oraz jej zdolności płatnicze na tle wysokości wymagalnych kosztów sądowych.
14 Z wniosku przedstawionego przez skarżącego wynika, że utrzymują się on wraz z rodziną z dochodu uzyskiwanego z gospodarstwa rolnego w wysokości 3.200 zł oraz wynagrodzenia żony i syna wynoszącego łącznie ok. 3.220 zł. Majątek skarżącego obejmuje dom, grunty rolne o pow. 24 ha, grunty leśne - 12 ha oraz budynki, maszyny i urządzenia rolnicze, a także inwentarz żywy o znacznej wartości.
15 Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, iż referendarz sądowy prawidłowo ocenił, że skarżąc nie wykazał, aby jego sytuacja materialna uzasadniała przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym. Przy ocenie czy sytuacja finansowa strony kwalifikuje ją do przyznania prawa pomocy Sąd bierze pod uwagę nie tylko wysokość uzyskiwanych dochodów, ale również jej stan majątkowy.
16 Należy podkreślić, że treść przepisów P.p.s.a., pozwala na przyznanie prawa pomocy wyłącznie w sytuacjach wyjątkowych, w których skarżący ponad wszelką wątpliwość udowodni, że nie jest i nie będzie w stanie w przyszłości wygospodarować środków na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Nadesłane do Sądu dokumenty oraz złożone oświadczenia, nie potwierdzają, aby tego rodzaju szczególna sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie.
17 Sąd podziela pogląd zaprezentowany przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z 24 lipca 1980 r. o sygn. akt I CZ 99/1980 (publ. LEX nr 8257), że dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla utrzymania. Przyznanie przez sąd prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć bowiem charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Udzielenie bowiem prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z 4 kwietnia 2011 r., sygn. akt II FZ 103/11, z 25 lutego 2011 r., sygn. akt I FZ 26/11). Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. W doktrynie oraz orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jego celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia.
18 Miesięczne dochody gospodarstwa domowego prowadzonego przez skarżącego wraz z rodziną nie dają podstaw do uznania, iż skarżący nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Niewątpliwie miesięczny dochód osiągany przez gospodarstwo domowe skarżącego nie jest może znaczny w przeliczeniu na osobę, to jednak skarżący jest posiadaczem domu o pow. 176 m² oraz gospodarstwa rolnego, na które składają się grunty rolne o pow. 24 ha oraz znaczny inwentarz żywy. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości o znacznej wartości, wyklucza możliwość uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych, z uwagi na to, że stan majątkowy to nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym (por. postanowienia NSA z 20 października 2004 r., sygn. akt FZ 454/04, z 11 maja 2012 r., sygn. akt II FZ 390/12 i z 10 marca 2011 r., sygn. akt I OZ 144/11 oraz z 9 lipca 2015 r., sygn. akt I OZ 740/15). Z powyższego wynika, że podmiot inicjujący postępowanie sądowe powinien liczyć się z ewentualnymi kosztami takiego postępowania i poprzez swoje działanie zapewnić sobie na ten cel niezbędne środki.
19 Wskazać również należy, że złej sytuacji majątkowej nie może potwierdzać konieczność spłaty kredytów. Jak zwraca się uwagę w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego zaciągnięcie kredytów bądź innych zobowiązań, a co za tym idzie w konsekwencji obowiązek ich późniejszego zwrotu i spłaty, nie przesądzają automatycznie o zaistnieniu przesłanek przyznania prawa pomocy. Tym samym, występując na drogę postępowania sądowoadministracyjnego, skarżący powinien liczyć się z koniecznością przeznaczenia środków finansowych na koszty postępowania w zainicjowanej przez siebie sprawie i traktować je na równi z innymi należnościami wynikającymi z zaciągniętych zobowiązań prywatnoprawnych (zob. np. postanowienia NSA z 25 sierpnia 2015 r., sygn. akt II GZ 387/15 i z 30 marca 2016 r., sygn. akt I GZ 164/16). Zobowiązania prywatne nie mogą być bowiem uprzywilejowane w stosunku do zobowiązań publicznoprawnych (por. np. postanowienia NSA z 26 maja 2011 r., sygn. akt I FZ 130/11; z 18 lutego 2010 r., sygn. akt I FZ 447/09 oraz z 6 listopada 2009 r., sygn. akt II OZ 971/09).
20 Za chybiony należało uznać również zarzut dotyczący nieuwzględnienia wysokich kosztów związanych z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Wskazać należy, że fakt ten jest związany z istotą prowadzenia gospodarstwa rolnego i nie ma podstaw do przerzucania konieczności ponoszenia kosztów sądowych na Skarb Państwa tylko z tego powodu, że koszty tej działalności są wysokie, w szczególności mając na uwadze ciągłe prowadzenie gospodarstwa rolnego przynoszącego dochody. Wskazać trzeba, że również środki przeznaczone na działalność rolniczą nie mogą mieć pierwszeństwa przed obowiązkiem uiszczania danin publicznoprawnych, w tym ponoszeniem kosztów postępowania sądowoadministracyjnego.
21 Podkreślić należy, iż dochody uzyskiwane przez skarżącego są na tyle wysokie, że pozwalają na poniesienie kosztów postępowania w niniejszej sprawie, które na obecnym etapie obejmują jedynie wpis od skargi w wysokości 100 zł.
22 W ocenie Sądu zaskarżone postanowienie nie narusza zatem art. 246 § 1 P.p.s.a., bowiem skarżący nie wykazał, jak wymaga tego art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania.
23 W tym stanie rzeczy, Sąd na podstawie art. 260 § 1 i 3, art. 245 § 2 oraz art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., postanowił, jak w sentencji.