Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 lipca 2019 r., II SA/Wa 516/19

wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 lipca 2019 r., II SA/Wa 516/19

Sentencja

1 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Kube (spr.), Sędzia WSA Iwona Maciejuk, Asesor WSA Joanna Kruszewska-Grońska, Protokolant referent Monika Duma-Szymczak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 lipca 2019 r. sprawy ze skargi małoletnich M. K. i L. K. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego A. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję poprzedzającą z dnia [...] listopada 2018 r. nr [...]

Uzasadnienie

2 Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] stycznia 2019 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r. poz. 1257, z poźn. zm.), dalej k.p.a., po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy A. K. – przedstawicielki ustawowej małoletnich dzieci: M. K.(1) i L. K., od decyzji z dnia [...] listopada 2018 r. nr [...] o odmowie przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu M. K.(2) na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018 r. poz. 1270, z poźn. zm.), dalej ustawa o emeryturach i rentach z FUS, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

3 W uzasadnieniu organ powołał art. 83 ust. 1 ww. ustawy wskazując, że wymienione w nim przesłanki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia.

4 Organ wskazał, iż renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie przesłanek zawartych w ww. przepisie przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej.

5 Organ stwierdził, iż z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że na przestrzeni 23 lat życia ojca dziecka udokumentowano tylko 10 miesięcy i 8 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych, zamiast wymaganych ustawą 3 lat.

6 Z posiadanej dokumentacji wynika, że ojciec dzieci od [...] kwietnia 2013 r. do [...] stycznia 2015 r. oraz od [...] marca 2015 r. do [...] marca 2017 r. nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. We wskazanych okresach nie była wobec ojca dzieci orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec.

7 Organ stwierdził zatem, iż w ustalonym stanie faktycznym brak jest podstaw do przyznania małoletnim dzieciom renty rodzinnej w drodze wyjątku, ponieważ w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności, które były powodem niespełnienia warunków na zasadach ogólnych.

8 Prezes ZUS wskazał, że przy rozpatrywaniu uprawnień do ww. świadczenia ocenie podlegała również sytuacja materialna małoletnich dzieci, jednak nie stanowi ona wyłącznego kryterium przesądzającego o przyznaniu tego świadczenia.

9 Pismem z dnia [...] lutego 2019 r. A. K. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] stycznia 2019 r. znak sprawy [...]. Wskazała, że jest matką samotnie wychowującą dwoje małych dzieci: syna M. - 2 lata i 9 miesięcy oraz córki L. - 11 miesięcy. Jej zmarły mąż – M. K.(2) był jedynym żywicielem rodziny i po jego śmierci [...] grudnia 2017 r. utrzymuje się ze świadczeń wypłacanych przez MGOPS, tzn. zasiłku rodzinnego, dodatku do zasiłku rodzinnego dla matki samotnie wychowującej dziecko i świadczenia rodzicielskiego.

10 Mąż w chwili śmierci miał zaledwie 23 lata. Po ukończeniu gimnazjum w P. w 2010 r., kontynuował naukę w trzyletnim Liceum Ogólnokształcącym w P. (2010-2013), następnie w 2016 r.ukończył dwuletnie studium policealne w P. Od [...] października 2005 r. do [...] września 2008 r. był uprawiony do zaliczki alimentacyjnej, a w okresie od [...] stycznia 2008 r. do [...] marca 2016 r. do funduszu alimentacyjnego w M-GOPS w P. W dniu [...] kwietnia 2016 r. zawarli związek małżeński i zaczęli żyć na własny rachunek. Oboje z mężem pochodzą z rodzin wielodzietnych. Podała, że spłaca aktualnie kredyty, które zaciągnęli z mężem na wyposażenie mieszkania. W marcu 2017 r. jej mąż podjął pierwszą pracę zarobkową, z którą wiązał swoją przyszłość. Z początkiem 2018 r. miał podpisać z firmą [...] umowę na stałe. Stwierdziła, że gdyby dożył 25 lat miałby 3 lata pracy i zostałby spełniony warunek do przyznania renty rodzinnej.

11 W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o oddalenie skargi podtrzymując stanowisko jak w zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do argumentów skarżącej stwierdził, iż fakt, że mąż skarżącej, jako osoba w pełni dorosła, po 18 roku życia nadal korzystał z prawa do alimentów nie stanowił wbrew przekonaniu skarżącej żadnej realnej przeszkody w podejmowaniu zatrudnienia. Fakt, że jak skarżąca podnosiła, mąż pracował "na czarno", potwierdza tezę, ze nie istniała żadna realna, godna wzięcia pod uwagę przeszkoda w podejmowaniu przez niego normalnej aktywności zawodowej. Unikanie legalnej pracy by nie utracić prawa do zaliczki alimentacyjnej nie jest żadną okolicznością niezależną od osoby zainteresowanej i nie usprawiedliwia jej działań. Skoro mąż skarżącej przedłożył możliwość pobierania alimentów nad zabezpieczenie rentowe dla siebie i swej rodziny, to jest on jedynym "sprawcą" tej decyzji i z oczywistych powodów osobą ponosząca jej konsekwencje. Kontynuowanie nauki w trybie niestacjonarnym także nie stanowi przeszkody w podejmowaniu pracy.

12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

13 Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 2107, z późn. zm.) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.), dalej: "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej.

14 W myśl art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności (§ 2).

15 W ocenie Sądu skarga zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] stycznia 2019 r. i poprzedzająca ją decyzja z dnia [...] listopada 2018 r. została wydana z naruszeniem prawa.

16 Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

17 Świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, jest finansowane z budżetu państwa, a jego przyznanie następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego. Możliwość orzekania według uznania administracyjnego nie oznacza pozostawienia Prezesowi ZUS całkowitej swobody w tym zakresie. Z przepisu art. 83 ust. 1 ww. ustawy wynikają przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego, przy czym dopiero łączne spełnienie wszystkich przesłanek może stanowić podstawę przyznania przedmiotowego świadczenia.

18 Zgodnie z art. 124 ww. ustawy o emeryturach i rentach z FUS, w postępowaniach w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku Prezes ZUS ma obowiązek stosować przepisy k.p.a., chyba że ustawa stanowi inaczej. Zatem podejmując decyzję organ jest związany rygorami procedury administracyjnej w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Oznacza to, że podstawowym obowiązkiem organu jest dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy. Ustalenie okoliczności faktycznych jest bowiem zawsze zagadnieniem kluczowym i pierwszoplanowym, a także niezbędnym elementem zastosowania normy prawa materialnego.

19 Prowadząc postępowanie administracyjne organ winien zatem realizować zasadę czynnego udziału strony w postępowaniu (art. 10 § 1 k.p.a.) oraz zasadę dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), a związku z tym winien wyczerpująco zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały zgromadzony w sprawie materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz starannie uzasadnić podjęte rozstrzygnięcie - zgodnie z wymaganiami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a. Podkreślić należy, że uzasadnienie decyzji wydanej w oparciu o uznanie administracyjne, ma istotne znaczenie z punktu widzenia zasady przekonywania wyrażonej w art. 11 k.p.a. Zasada ta stanowi, iż organy administracji publicznej powinny wyjaśnić stronom zasadność przesłanek, jakimi kierują się przy załatwianiu sprawy.

20 W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie Prezes ZUS uchybił wskazanym powyżej obowiązkom procesowym, bowiem nie rozpatrzył w sposób pełny i wnikliwy materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie w świetle przesłanki "szczególnych okoliczności" w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zaskarżona decyzja została więc wydana z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a., bez należytego rozważenia okoliczności, które mogły mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy.

21 Podstawę odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku małoletnim dzieciom zmarłego M. K.(2), Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oparł na stwierdzeniu, że z akt sprawy nie wynikają szczególne okoliczności na skutek, których ojciec dzieci nie nabył uprawnień do świadczenia ustawowego

22 Przy stosowaniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS ocenie podlega nie sam fakt, lecz przyczyny powstania przerw w zatrudnieniu. Organ w toku prowadzonego postępowania nie wyjaśnił okoliczności powoływanych przez skarżącą we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, że ojciec dzieci w wykazanych przerwach pobierał naukę w szkołach typu dziennego: trzyletnim Liceum Ogólnokształcącym w P. (2010-2013) a następnie do 2016 r. dwuletnim studium policealnym w P.

23 Organ wskazał, że ojciec małoletnich dzieci podejmował prace dorywcze bez ubezpieczenia, jednak nie dotyczy to całego okresu, w którym nie podlegał on ubezpieczeniu. Należy bowiem zwrócić, że wnioskująca podała, że ojciec dziecka cały czas pracował dorywczo, aby zapewnić byt ich rodzinie. Ze zgromadzonej w sprawie dokumentacji wynika, że M. K.(2) Liceum Ogólnokształcące ukończył [...] kwietnia 2013 r., szkołę policealną [...] czerwca 2016 r., zaś dyplom potwierdzający kwalifikacje zawodowe uzyskał [...] sierpnia 2016 r. Związek małżeński zawarł [...] kwietnia 2016 r. Syn M. urodził się [...] czerwca 2016 r. Pracę podlegającą ubezpieczeniom emerytalno-rentowym natomiast podjął w dniu [...] marca 2017 r., którą kontynuował do śmierci [...] grudnia 2017 r. Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności, organ nie mógł z góry przesądzić, że podejmowanie prac dorywczych w okresie trwania małżeństwa bez odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne, w sytuacji braku stałej pracy i konieczności zapewnienia rodzinie środków do życia, dyskwalifikuje ten okres, jako dający się usprawiedliwić szczególnymi okolicznościami, o których mowa w art. 83 powołanej ustawy (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 czerwca 2006 r., sygn. akt I OSK 144/06 - dostępny pod adresem: https://cbois.nsa.gov.pl).

24 Należy podkreślić, że w dacie zgonu, tj. w dniu [...] grudnia 2017 r., ojciec dziecka pozostawał w ubezpieczeniu. Fakt ten nie został w ogóle przez organ oceniony przy badaniu spełnienia przesłanki "szczególnych okoliczności". Okoliczność, że śmierć, a co za tym idzie całkowita niezdolność do pracy powstała u ojca dziecka w trakcie pozostawania w ubezpieczeniu, może stanowić - w ocenie Sądu - okoliczność szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Można bowiem założyć, że gdyby ojciec małoletnich dzieci nie zmarł w tej dacie, nadal wykonywałaby pracę i miałby możliwość wypracowania okresu niezbędnego do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych.

25 Za nieuprawnione należy ponadto uznać stanowisko organu przyjmujące, iż zmarły ojciec dziecka ur. [...] czerwca 1994 r., pobierając do końca marca 2016 r. (do 22 roku życia) świadczenie z funduszu alimentacyjnego i unikając legalnej pracy, przedłożył możliwość pobierania alimentów nad zabezpieczenie rentowe dla siebie i swojej rodziny. Zdaniem Sądu, nie można uczniowi szkoły ponadgimnazjalnej i policealnej, który uzyskał pełnoletniość robić zarzutu z tego, że nie podejmuje pracy zawodowej podlegającej ubezpieczeniu społecznemu i rentowemu a korzysta ze świadczenia z funduszu alimentacyjnego przyznanego na warunkach określonych w ustawie z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2019 r. poz.670), ponieważ prawo do tego świadczenia wywozi się pierwotnie z art. 133 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, według którego, pełnoletnie dziecko (pracujące i uczące się) ma prawo do alimentów ze strony rodziców, gdy nie jest w stanie utrzymać się samodzielnie. W sytuacji niewywiązywania się przez rodziców z nałożonych przez prawo zobowiązań dostarczania środków utrzymania i wychowania uprawniony ma prawo do ubiegania się o uzyskanie pomocy państwa w zaspokojeniu potrzeb życiowych w formie świadczenia z funduszu alimentacyjnego.

26 Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy organ dokona właściwej oceny przesłanki "szczególnych okoliczności", o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, z uwzględnieniem oceny prawnej zawartej w niniejszym wyroku i wyrażonej w art. 153 p.p.s.a. zasady związania oceną prawną i wskazaniami, co do dalszego postępowania.

27 Mając na względzie wszystko powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.