Postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 listopada 2016 r., III SA/Wa 887/16

postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 listopada 2016 r., III SA/Wa 887/16

Sentencja

1 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Barbara Kołodziejczak - Osetek, po rozpoznaniu w dniu 24 listopada 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu B. P. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 12 września 2016 r. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych sprawy ze skargi B. P. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia [...] grudnia 2015. nr [...] w przedmiocie określenia zobowiązania w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2009 r. postanawia utrzymać zaskarżone postanowienie w mocy

Uzasadnienie

2 W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od zażalenia w wysokości 100 zł, Skarżąca – B.P. wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wskazała na trudną sytuację finansową i rodzinną związaną z zajęciem wszystkich rachunków bakowych przez komornika. Podniosła również, że zarówno ona jak i jej mąż są osobami bezrobotnymi. Wskazała również na konieczność spłacania kredytów. Oświadczała, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem i córką (ur. w [...] r.). Do swojego majątku zaliczyła 3% domu jednorodzinnego o pow. 250 m² i wartości 860.000 zł – obciążony hipoteką. Wskazała ponadto, że zajęcia komornicze wynoszą ponad 4 mln zł. Obecnie rodzina Skarżącej żyje z kredytu gotówkowego. Miesięczne wydatki rodziny to spłata kredytu hipotecznego 2.100 zł, spłata kredytu gotówkowego 1.600 zł, opłaty za media 1.500 zł, alimenty męża 400 zł.

3 Na podstawie zarządzenia z 28 lipca 2016 r. wezwano Skarżącą do nadesłania zeznań podatkowych Skarżącej oraz osób, z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe za 2014 i 2015 r., wszystkich źródeł utrzymania Skarżącej oraz osób prowadzących ze Skarżącą wspólne gospodarstwo domowe, przesłania kopii wyciągów z rachunków bankowych za ostatnie trzy miesiące, oświadczenia w przedmiocie korzystania z pomocy społecznej oraz dokumentów świadczących o posiadanych zobowiązaniach Skarżącej oraz osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym.

4 W odpowiedzi Skarżąca przesłała zaświadczenia z urzędu pracy o zarejestrowaniu jako osoby bezrobotne dotyczące jej oraz męża, łączne wyciągi z rachunków bankowych, zeznania podatkowe za 2014 i 2015 r. oraz informację o zaleganiu ze spłatą 1.685,70 zł raty kredytu udzielonego przez [...] .

5 Postanowieniem z dnia 12 września 2016 r. Referendarz Sądowy odmówił Skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.

6 Pismem z 27 września 2016 r. Skarżąca złożyła sprzeciw od ww. postanowienia referendarza sądowego. W uzasadnieniu podniosła, iż nie posiada wystarczających środków na pokrycie opłaty sądowej. Skarżąca przedłożyła i wskazała swoje dochody oraz wydatki, a także oświadczyła, iż nie posiada żadnego majątku, a tym bardziej takiego, który mógłby spieniężyć. Dodatkowo podniosła, iż na podstawie zaskarżonych decyzji dokonane zostały zajęcia przez organ egzekucyjny - Naczelnika Urzędu Skarbowego W. . W sytuacji finansowej w której znajduje się Skarżąca oraz w świetle zajęć egzekucyjnych w postępowaniu administracyjnym wszczętych przez Naczelnika Urzędu Skarbowego W. uzasadnionym jest wystąpienie z wnioskiem o całkowite zwolnienie Skarżącej od kosztów sądowych. Nieuwzględnienie niniejszego wniosku skutkować będzie brakiem możliwości skutecznej obrony przed skutkami zaskarżonej decyzji, co spowoduje to dla skarżącej nieodwracalne skutki. Skarżąca wskazując na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 listopada 2008 roku (V CSK 271/08), podniosła, iż sąd polski jest związany wykładnią art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, który zapewnia prawo do sądu. Zdaniem Skarżącej Sąd oddalając wniosek o zwolnienie z kosztów jednocześnie ograniczył dostęp do sądu.

7 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

8 W myśl art. 260 § 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. 2016 poz. 718 ze zm.), dalej: "P.p.s.a.", w brzmieniu znajdującym zastosowanie do spraw, w których skargi wniesiono po dniu 14 sierpnia 2015 r., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a Wojewódzki Sąd Administracyjny orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu.

9 Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a., stronie może być przyznane prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Stosownie do art. 245 § 2 P.p.s.a. prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmuje w myśl art. 245 § 3 P.p.s.a zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego.

10 W odniesieniu do meritum sprawy Sąd zauważa, że zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. osoba fizyczna może domagać się przyznania pomocy w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z przepisu tego wynika, iż na takiej osobie ciąży obowiązek udowodnienia, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy (zob. J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi – komentarz, wydawnictwo LexisNexis, Warszawa 2004, str. 319). Wykładnia systemowa prowadzi ponadto do wniosku, że osoba fizyczna powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli posiada jakiekolwiek środki majątkowe (zob. J.P. Tarno, Prawo..., str. 320). Stosownie do art. 199 P.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Przyznanie prawa pomocy, jako odstępstwo od tej zasady, stanowiące przerzucenie kosztów na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 P.p.s.a. Jak się podkreśla w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. postanowienie z dnia 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04, nie publ.) ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie skarżącej.

11 Skarżąca ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie wpisu od zażalenia w kwocie 100 zł. W myśl zatem art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. jej obowiązkiem było wykazanie, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

12 Okoliczności przedstawione przez Skarżącą we wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak również wynikające z akt nie pozwalają uznać, że Skarżąca spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy w zakresie pełnego zwolnienia od kosztów sadowych

13 Przy tej ocenie Sąd uwzględnił mianowicie to, że z informacji przedstawionych we wniosku w niniejszej sprawie, a także w sprawie III SA/Wa 1370/16 (gdzie również Skarżąca wnosiła o przyznanie prawa pomocy) wynika, że od 1 czerwca 2016 r. rodzina Skarżącej nie uzyskuje dochodów. Skarżąca i jej mąż pozostają bez pracy. Skarżąca (przy sprawie III SA/Wa 1370/16) nadesłała świadectwa pracy, z którego wynika, że do 31 maja 2016 r. była zatrudniona w T. Sp. z o.o. najpierw na stanowisku [...] a następnie – [...] . Z kolei mąż Skarżącej zatrudniony był również do 31 maja 2015 r., w tej samej spółce, na stanowisku [...] . Miesięczne niezbędne wydatki rodziny Skarżąca określiła na kwotę 5.600 zł: kredyt hipoteczny 2.100. kredyt gotówkowy 1.600 zł, opłaty za media 1.500 zł, alimenty męża 400 zł (nie uwzględniając w tych wydatkach chociażby kosztów wyżywienia, nauki dziecka, zakupu odzieży, leczenia i innych niezbędnych). Skarżąca podtrzymuje, że aktualnie jej rodzina utrzymuje się jedynie z kredytu gotówkowego. Przedstawiła też zaświadczenie z urzędu pracy (swoje i męża) o zarejestrowaniu jako osoby bezrobotne.

14 W ocenie Sadu Referendarz sądowy zasadnie uznał, iż powyższe okoliczności budzą poważne wątpliwości, zważywszy chociażby na określone przez Skarżącą miesięczne koszty utrzymania rodziny i spłatę ciążących na niej zobowiązań.

15 Sąd zauważa, iż z nadesłanych dokumentów i złożonych przez Skarżącą oświadczeń wynika, iż poza dochodem ze stosunku pracy, który małżonkowie uzyskiwali do 31 maja 2016 r. rodzina Skarżącej dysponuje również innym dochodem, którego nie wskazała. Z zeznań podatkowych (PIT-37) wynika, że za 2015 r. zarówno Skarżąca jak i jej mąż uzyskali przychody ze stosunku pracy po 21.000 zł., co daje łącznie roczny przychód w wysokości 42.000 zł. Tym samym w 2015 r. miesięczny przychód trzyosobowej rodziny wynosił 3.500 zł.

16 W ocenie Sądu referendarz sądowy zasadnie przyjął, iż skoro w 2016 r. Skarżąca i jej mąż kontynuowali pracę w tej samej spółce i na tych samych stanowiskach, co w roku 2015, to przychód w poszczególnych miesiącach 2016 r. był zbliżony do przychodów uzyskiwanych przez Skarżącą i jej męża w roku ubiegłym tj. wynosił ok. 3.500 zł brutto miesięcznie.

17 Powyższe zrodziło wątpliwości z jakich źródeł dochodów rodzina Skarżącej pokrywała i pokrywa brakującą kwotę bieżących wydatków i zobowiązań w wysokości przekraczającej 2.000 zł. Powyższe wątpliwości potwierdza również analiza nadesłanych wyciągów z rachunków bankowych (przy sprawie III SA/Wa 1370/16), które dokumentują wpłaty własne na rachunek, dokonywane przez męża Skarżącej (nie wiadomo z jakiego źródła), przykładowo: 6 kwietnia 2016 r. – 4.000 zł, 27 kwietnia 2016 r. – 2.000 zł, 24 marca 2016 r. – 1.100 zł, 19 lutego 2016 r. – 2.500 zł. Ponadto w niniejszej sprawie Skarżąca przesłała już tylko wyciąg łączny z rachunków bankowych swoich i męża, z których nie wynika jakie transakcje na przestrzeni ostatnich trzech miesięcy Skarżąca i jej mąż dokonywali. Wynika jednak, że Skarżąca posiada oszczędności w kwocie 667,33 zł.

18 Mając przy tym na uwadze udokumentowane na wyciągach z kart kredytowych wydatki jakie Skarżąca ponosi rodzina Skarżącej – już po wniesieniu skargi, a więc mając pełną świadomość ciążących na Skarżącej kosztów sądowych – np. na rzecz C. , R. r, R. , E. , G. (por. wyciąg z karty kredytowej przy sprawie III SA/Wa 1370/16) nie ma podstaw do przyjęcia, że Skarżąca nie jest w stanie uiścić wpisu sądowego w wysokości 100 zł, który na obecnym etapie postępowania jest jedynym kosztem sądowym.

19 Należy wspomnieć, iż zasadą wynikającą z art. 199 P.p.s.a. jest ponoszenie przez strony kosztów postępowania, natomiast instytucja prawa pomocy w zakresie częściowym ma charakter incydentalny i powinna być stosowana wyłącznie, gdy strona postępowania wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, co w rozpatrywanej sprawie nie ma miejsca.

20 Należy również wskazać, iż w pojęciu utrzymania koniecznego nie mieszczą się wydatki, związane wprawdzie z utrzymaniem rodziny na pewnym standardzie (wyższym od minimalnego), ale nieposiadające cechy nieodzowności, nieuchronności. Zachowanie proporcji między prawem strony do sądu a interesem państwa powoduje bowiem konieczność poczynienia przez stronę oszczędności na koszty sądowe poprzez czasową rezygnację z niektórych wydatków, których poniesienie nie jest niezbędne." (zob. postanowienie z dnia 25 sierpnia 2008 r., sygn. akt. II FZ 345/08, http://orzeczenia.nsa.gov.pl/).

21 W odniesieniu do zarzutu Skarżącej, iż odmowa przyznania jej prawa pomocy stanowi naruszenie prawa do sądu Sąd zauważa, iż Konstytucyjne prawo dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów sądowych nie stanowi ograniczenia prawa do sądu. Art. 84 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 1997 r. Nr 78. poz.483 z późń. zm.) stanowi, iż każdy jest obowiązany do ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych, w tym podatków, określonych w ustawie. Dlatego tylko w sytuacjach wyjątkowych dopuszczalne jest przerzucanie ciężaru ponoszenia opłat sądowych na budżet państwa. Celem występującej w postępowaniu sądowoadministracyjnym instytucji prawa pomocy jest bowiem zapewnienie realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu stronie, która ze względu na dochody, stan majątkowy i rodzinny nie może ponieść kosztów związanych ze swym udziałem w sprawie.

22 Podkreślić trzeba, że obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy.

23 W świetle powyższego starszy referendarz sądowy słusznie przyjął, że zaistniałe, w trakcie badania złożonych oświadczeń, wątpliwości, które nie pozwoliły na rzetelną weryfikację sytuacji finansowej Skarżącej, uniemożliwiły mu pełną ocenę, czy w przypadku Skarżącej wystąpiły przesłanki do przyznania prawa pomocy. Już tylko te okoliczności uzasadniały stanowisko, że Skarżąca nie wykazała, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, co z kolei musiało skutkować odmową przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Znamienne, że także na obecnym etapie Skarżąca nie przedstawiła brakujących dokumentów, które przemawiałyby za uznaniem jej twierdzeń. W konsekwencji nie zostały załączone dokumenty, które bezsprzecznie mogłyby przemawiać na rzecz jej oświadczeń.

24 Powyższego zapatrywania nie zmieniają w ocenie Sądu okoliczności podane w złożonym sprzeciwie. W szczególności nie jest trafna zawarta tam argumentacja, że Skarżąca udowodniła niemożność wyasygnowania kwoty na zapłacenie opłaty sądowej w niniejszej sprawie, gdyż przedłożyła i wskazała swoje dochody oraz wydatki, a także oświadczyła, iż nie posiada żadnego majątku, a tym bardziej takiego, który mogłaby spieniężyć.

25 Zdaniem Sądu obowiązek wynikający z art. 255 P.p.s.a. dotyczy wszelkich dokumentów, które mają wyjaśnić stan majątkowy i dochody strony. Podnieść przy tym trzeba, że wezwanie starszego referendarza sądowego obejmowało dokumenty, których zdobycie nie wiąże się z nadmierną trudnością. Przy dołożeniu więc minimum staranności wezwanie można było wykonać co do przedstawienia wszystkich okoliczności dotyczących sytuacji życiowej i majątkowej Skarżącej.

26 W ocenie Sądu okoliczności, na których Skarżąca oparła swój wniosek o przyznanie prawa pomocy zostały jedynie opisane, a nie wykazane. Wiąże się to z tym, że Skarżąca nie dostarczyła dokumentów i wyjaśnień uzupełniających wniosek, o które była wzywana i które przyczyniłyby się do przedstawienia jej faktycznej sytuacji finansowej. W tym stanie rzeczy nastąpił brak możliwości porównania wysokości obciążeń finansowych z jakimi zainteresowany powinien się liczyć w postępowaniu sądowym z jej rzeczywistymi możliwościami płatniczymi. W konsekwencji, brak ten wykluczył dokonanie oceny czy zaistniały przesłanki uprawniające do udzielenia Skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Jak to już zostało wskazane wyżej strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy powinna przekonać sąd administracyjny o swojej sytuacji majątkowej i finansowej i ją odpowiednio uwiarygodnić, sąd zaś ma dokonać jedynie oceny przedstawionej sytuacji. Niewątpliwie im bardziej strona zobrazuje, udokumentuje tę sytuację, tym większe możliwości wnikliwej oceny ma sąd administracyjny. W przeciwnym razie strona musi się liczyć z negatywnymi dla siebie konsekwencjami braku wykazania przesłanek z art. 246 P.p.s.a.

27 Konkludując, należy przyjąć, że referendarz sądowy zasadnie przyjął w zaskarżonym postanowieniu, że nieprzedłożenie wymaganych dokumentów, bądź też złożenie niepełnych czy też niejasnych danych, uniemożliwiło niepozostawiające wątpliwości rozstrzygnięcie w kwestii oceny kondycji finansowej i rzeczywistych możliwości płatniczych Skarżącej. W takiej sytuacji referendarz nie miał możliwości prowadzenia dochodzenia rzeczywistej sytuacji Skarżącej, na której w istocie spoczywa obowiązek wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. Zgodnie zaś z art. 243 P.p.s.a. sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony, zatem to w jej interesie jest przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających ten wniosek. To strona ma zatem przekonać sąd o tym, że jej sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. W gestii sądu pozostaje zaś ocena przedstawionych okoliczności.

28 W świetle powyższych uwag strona ma więc obowiązek współdziałania w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnienia wszystkich okoliczności w celu ustalenia rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Nieuczynienie zadość temu obowiązkowi pociąga zatem za sobą negatywne konsekwencje w postaci niemożliwości uwzględnienia wniosku.

29 Mając na względzie powyższe, Sąd działając na podstawie art. 260 P.p.s.a. postanowił, jak w sentencji.