Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 14 marca 2007 r., IV SA/Po 360/06

wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 14 marca 2007 r., IV SA/Po 360/06

Sentencja

1 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Paweł Miładowski (spr.) Sędziowie WSA Maciej Dybowski as. sąd. Izabela Kucznerowicz Protokolant sekr. sąd. Marta Kmieciak po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 28 lutego 2007 r. sprawy ze skargi H. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. nr [...] /-/ I. Kucznerowicz /-/ P. Miładowski /-/ M. Dybowski KP

Uzasadnienie

2 Wnioskiem z [...] października 2005r. H.K. zwrócił się o przyznanie świadczenia pieniężnego określonego w ustawie z 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. z 1996r., nr 87, poz. 395 ze zm., dalej: ustawa o świadczeniu pieniężnym). W uzasadnieniu wniosku skarżący podał, że jego rodzice - M. K. i P. F. zostali wywiezieni do pracy przymusowej do Niemiec, tam się poznali i z tego związku w dniu [...] 1943r. w H. urodził się skarżący. Do wniosku dołączono pozytywną opinię Zarządu Głównego Stowarzyszenia Urodzonych w Niewoli Niemieckiej z dnia [...] października 2005r.oraz kopię wyciągu z rejestru chrztów wraz z tłumaczeniem na język polski (k. 16 akt administracyjnych). Na wezwanie organu skarżący nadesłał także wyciąg aktu małżeństwa zawartego przez M. K. i B. F. w Urzędzie Stanu Cywilnego w T. [...] maja 1948r. (k. 31 akt administracyjnych). Ponadto do akt złożone zostały ankiety osobowe B. K. zd. F. i M. K. oraz karta osobowa M. K. i kwestionariusz B. K.

3 Decyzją nr [...] z [...] r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w oparciu o art. 2 pkt 2 lit. "a" i art. 4 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym, odmówił przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie organ wskazał, że zgodnie z przepisami ustawy, do świadczenia pieniężnego, uprawnione są osoby, które w okresie podlegania represjom były obywatelami polskimi. Przy czym przez represję rozumie się deportację do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939r. Organ podniósł, że matka skarżącego została deportowana do III Rzeszy z terytorium ZSRR i posiadała w tamtym okresie obywatelstwo ZSRR. Mając na uwadze powyższe organ uznając, że w niniejszej sprawie nie zachodzi przesłanka deportacji matki skarżącego do pracy przymusowej z terenu II Rzeczypospolitej, odmówił przyznania świadczenia pieniężnego.

4 Od powyższego rozstrzygnięcia skarżący wniósł w ustawowym terminie wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy, w którym podnosi że jego ojciec był polakiem i został deportowany z obszaru Polski sprzed 1 września 1939r. Dla skarżącego niezrozumiałe jest dlaczego organ odnosi się do kwestii obywatelstwa matki, pomijając obywatelstwo ojca.

5 Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją nr [...] z [...] r. utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję. W uzasadnieniu organ oprócz powołanych wcześniej argumentów, wskazał na art. 5 ustawy z 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz.U. R.P. nr7, poz. 44, dalej: ustawa o obywatelstwie Państwa Polskiego), który stanowi, że "przez urodzenie dzieci nieślubne nabywają obywatelstwo matki". Wobec brzmienia wskazanego przepisu i faktu, że matka skarżącego w chwili jego urodzenia miała obywatelstwo radzieckie i nie pozostawała z ojcem skarżącego w związku małżeńskim, skarżący w okresie podlegania represjom nie miał obywatelstwa polskiego, a co za tym idzie nie przysługują mu uprawnienia określone w ustawie o świadczeniu pieniężnym.

6 Na powyższą decyzję skarżący wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę, opierając ją na wcześniej podnoszonych argumentach.

7 Odpowiadając na skargę Kierownik Urzędu do Spraw kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, wskazując ponownie na tę kwestię, że obywatelstwo polskie, matka skarżącego nabyła dopiero w dacie zwarcia związku małżeńskiego [...] maja 1948r. Ponadto organ ponownie podniósł, że matka skarżącego wywieziona została na tereny III Rzeszy z terytorium ZSRR.

8 Na rozprawie dniu 28 lutego 2007r. Sąd postanowił zwrócić się do organu o nadesłanie odpisów rozstrzygnięć i następnie przeprowadzić dowód z decyzji nr [...] z [...] r. i nr [...] z [...] r. w sprawie uprawnienia do świadczenia pieniężnego Z.M.

9 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

10 Skarga jest zasadna.

11 Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2002 r., nr 153, poz. 1269, dalej: u.s.a.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności organów administracji publicznej. Jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, kontrola, o której mowa w art.1 §1 u.s.a., sprawowana jest pod względem zgodności z prawem - art. 1 § 2 u.s.a. Oznacza to, że badaniu w postępowaniu sądowoadministracyjnym podlega prawidłowość zastosowania przepisów prawa w odniesieniu do ustalonego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność wykładni tych przepisów.

12 Kwestią istotną w niniejszej sprawie jest zagadnienie obywatelstwa, jakie posiadał skarżący w okresie przebywania na terytorium III Rzeszy.

13 Ze zgromadzonego w aktach materiału dowodowego wynika - co też w sposób prawidłowy ustalił i przyjął organ - że matka skarżącego została wywieziona do III Rzeszy nie z terytorium Rzeczypospolitej w jej granicach sprzed 1 września 1939r., ale z obszaru ZSRR. Warunek deportacji określonej w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym spełniał natomiast ojciec skarżącego, był bowiem obywatelem polskim wywiezionym z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939r. Ponadto - co również jest prawidłowym ustaleniem organu, wynikającym wprost z dokumentów zgromadzonych w aktach - matka skarżącego w chwili jego narodzin miała obywatelstwo radzieckie i nie pozostawała w związku małżeńskim z ojcem skarżącego, który był obywatelstwa polskiego.

14 Na gruncie takich ustaleń faktycznych organ odwołał się poprzez przepis art. 1 ust. 1 o świadczeniu pieniężnym, który stanowi, że: "Świadczenie pieniężne, zwane dalej "świadczeniem", przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie oraz posiadają stałe miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej", do przepisów ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego. Uregulowania zawarte w art. 5 tej ustawy wskazywały, że przez urodzenie dzieci ślubne nabywają obywatelstwo ojca, dzieci nieślubne - obywatelstwo matki.

15 W tym miejscu rozważań Sąd uznał za konieczne odnieść się do stanowiska organu wyrażonego w decyzji nr [...] z [...] r., wydanej w oparciu o zbliżony stan faktyczny i prawny, w sprawie ze skargi Z. M. (zarejestrowanej przez tutejszy Sąd pod sygnaturą IV SA/Po 521/06). We wskazanej decyzji organ przyznał stronie skarżącej uprawnienie do świadczenia pieniężnego uznając, że skoro art. 63 § 1 dekretu z 22 stycznia 1946r. prawo rodzinne (Dz.U. z 1946r., nr 6, poz.52, dalej: prawo rodzinne) zrównywał status dzieci pozamałżeńskich ze statusem dzieci urodzonych z małżeństwa, to w efekcie nieślubne dziecko urodzone na deportacji winno być traktowane jak ślubne, nabywając tym samym obywatelstwo ojca zgodnie z art. 5 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego. Nadto organ wskazał, że możliwość nabycia obywatelstwa polskiego w drodze uznania przez ojca przewidywał art. 6 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego. We wskazanej sprawie, prowadzonej pod sygn. akt IV SA/po 521/06, organ powołał się także na orzeczenia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z 9 stycznia 2006r. sygn. alt II SA/Łd 1064/05 i z 18 kwietnia 2006r. sygn. akt II SA/Łd 156/06.

16 W tym miejscu zasadne jest powołanie wywodów Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, poczynionych w uzasadnieniu do wyroku sygn. akt II SA/Łd 156/06. Otóż słusznie zauważono, że przy restrykcyjnej wykładni językowej ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego, mogłoby się okazać, że skarżący w ogóle nie nabył obywatelstwa polskiego. Stąd też zasadne jest twierdzenie, że skarżący w myśl prawa rodzinnego i art. XXIII § 1 dekretu z dnia 22 stycznia 1946r. (przepisy wprowadzające prawo rodzinne, Dz.U. z 1946r., nr 6, poz. 53), który stanowił, że stanowisko prawne dzieci pozamałżeńskich, urodzonych przed dniem wejścia w życie prawa rodzinnego, ocenia się według przepisów tego prawa, miał obywatelstwo polskie w chwili urodzenia.

17 W ocenie Sądu, rozstrzygnięcia podjęte przez organ w niniejszej sprawie, stoją w wyraźnej sprzeczności ze stanowiskiem prezentowanym w sprawie sygn. akt IV SA/Po 521/06, które zostało powołane powyżej. Mimo zbieżności stanu faktycznego i prawnego rozpatrywanych przez organ spraw, zapady w nich odmienne decyzje. Takie postępowanie organu należy zakwalifikować jako naruszenie wyrażonych w art. 7 i 8 k.p.a. zasad; stania na straży praworządności i podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, przy uwzględnieniu interesu społecznego i słusznego interesu obywateli, jak również naruszenie zasady zobowiązującej organ administracji publicznej do prowadzenia postępowania w taki sposób aby pogłębiać zaufanie obywateli do organów Państwa. Rozbieżność podejmowanych decyzji, w sytuacji gdy organ nie wyjaśnia podstaw odmiennego rozstrzygania, a które nie wynikają z różnych stanów faktycznych czy prawnych, daje podstawę do wyeliminowania orzeczeń administracyjnych sprzecznych z dotychczasowymi zapatrywaniami wyrażanymi przez organ i orzecznictwo sądów administracyjnych.

18 Odnosząc się merytorycznie do problematyki obywatelstwa polskiego na tle przepisów ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego, Sąd stwierdza, że zawarte tam uregulowania różnicujące nabywanie przez dziecko obywatelstwa, w zależności od tego czy jest ślubne czy nie, należy interpretować możliwie najmniej restrykcyjnie. Wskazane przepisy obowiązywały w chwili narodzin skarżącego, jednak należy zwrócić uwagę, że ustawodawca uchwalając te normy prawne nie mógł przewidzieć, że będą one miały zastosowanie w ekstremalnych warunkach jakie panowały podczas wojny, a wynikały z ideologii nazistowskiej i polityki wynaradawiania. Siłą rzeczy, wyjątkowe okoliczności spowodowane okresem wojennym, zostały uwzględnione przez ustawodawcę dopiero w aktach prawnych wydanych po 1945 r. i dopiero one odzwierciedlają wolę ustawodawcy w przedmiocie uregulowania sytuacji prawnej osób urodzonych w latach wojny.

19 Przykładem takim jest art. 63 § 1 dekretu z 22 stycznia 1946r. prawo rodzinne, który zrównywał status dzieci pozamałżeńskich ze statusem dzieci urodzonych z małżeństwa, to w efekcie nieślubne dziecko urodzone na deportacji winno być traktowane jak ślubne. Powołany przepis stanowi przejaw dążenia do harmonizacji oraz ujednolicenia i zrównania praw i obowiązków, osób które ze względu na politykę władz III Rzeszy, w czasie przebywania na robotach przymusowych zabraniano zawierać związków małżeńskich.

20 Niezależnie od powołanego powyżej przepisu, Sąd zwraca uwagę na art. 6 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego, który przewidywał nabycie przez dziecko obywatelstwa ojca lub matki, w drodze uprawnienia, uznania lub przysposobienia. W świetle tego zapisu, mając na uwadze że obowiązywał on w wyjątkowych, nieprzewidzianych przez ustawodawcę okolicznościach, Sąd wyraża pogląd, że fakt wpisania M. K. - obywatela polskiego - w dokumencie chrztu skarżącego, jako jego ojca, można potraktować jako uznanie dziecka. Wydaje się, że taka forma oświadczenia woli i wiedzy, wystarczy by przyjąć, że doszło do uznania dziecka w rozumieniu art. 6 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego, wskutek czego nabyło ono obywatelstwo ojca od chwili urodzin.

21 Reasumując wywody dotyczące obywatelstwa, Sąd uznał za konieczne podkreślenie dwóch kwestii istotnych z punktu widzenia wykładni przepisów ustawy o świadczeniu pieniężnym.

22 Po pierwsze organ dekodując normę prawną zawartą w przepisach art. 1ust. 1 wskazanej ustawy nie może opierać się bezpośrednio jedynie na językowej wykładni przepisów ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego. Należy zwrócić uwagę, że różnicowanie uprawnień dzieci ślubnych i nieślubnych aktualne na gruncie tamtej ustawy, straciło rację bytu ze względu na konsekwentne zmiany ustawodawstwa zrównujące uprawnienia dzieci pochodzących z małżeństwa i pozamałżeńskich. Ustawa o świadczeniu pieniężnym uchwalona 31 maja 1996r. funkcjonuje w systemie norm prawnych tak odmiennym od sytemu, w którym obowiązywała ustawa o obywatelstwie Państwa Polskiego, że nie sposób sprzęgać w sposób bezpośredni tych dwóch ustaw do oceny uprawnień osób ubiegających o przyznanie świadczenia pieniężnego.

23 Drugą kwestią, która jest istotna dla wykładni przepisów zarówno ustawy o świadczeniu pieniężnym, jak i ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego, jest fakt uchwalenia i obowiązywania Konstytucji RP z 12 kwietnia 1997r. oraz przyjęcie z chwilą wstąpienia do Unii Europejskiej, całego dorobku prawa wspólnotowego. W ocenie składu orzekającego zasady wynikające ze wskazanych uregulowań, wykluczają wykładnię prowadzącą do różnicowania statusu obywatelstwa dziecka ze względu na fakt urodzenia w związku małżeńskim lub poza nim.

24 Obok powyższych rozważań dotyczących obywatelstwa skarżącego, od chwili jego narodzin, Sąd uznał za konieczne odniesienie się do kwestii deportacji, jako warunku przyznania świadczenia pieniężnego.

25 Zarówno w zaskarżonej decyzji, jak i odpowiedzi na skargę organ podnosi, że w przypadku skarżącego nie można mówić o deportacji albowiem jego matka była obywatelką radziecką wywiezioną z terytorium ZSRR, a nie Rzeczypospolitej Polskiej w granicach sprzed 1 września 1939r. Na poparcie swojego stanowiska organ powołał wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z 13 kwietnia 2005r. sygn. akt II SA/Łd 730/04, twierdząc że stronę można uznać za osobę represjonowaną o ile deportacja matki nastąpiła z terytorium państwa w jego granicach sprzed 1 września 1939r.

26 Należy stwierdzić, że takie stanowisko jest nieuzasadnione, w świetle utrwalonego już orzecznictwa sądów administracyjnych, w tym Naczelnego Sądu Administracyjnego (vide: wyrok NSA z 19 sierpnia 2004r., sygn. akt OSK 135/04, publ.: ONSAiWSA 2005/1/15). W uzasadnieniu powołanego orzeczenia Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że o deportacji, w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy o świadczeniu pieniężnym, można mówić w stosunku do dziecka zarówno wtedy, gdy zostało ono wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe, jak i gdy wywieziona na roboty przymusowe kobieta urodziła dziecko w miejscu wykonywania tych robót.

27 Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela ten pogląd i uznaje, że skoro chociaż jedno z rodziców skarżącego zostało wywiezione z terytorium Rzeczypospolitej w granicach sprzed 1 września 1939r., a skarżący urodził w miejscu wykonywania robót przymusowych, to brak jest przesłanek aby uznać go za nieuprawnionego do świadczenia w rozumieniu ustawy o świadczeniu pieniężnym.

28 Na marginesie Sąd uznał za konieczne wskazać organowi, że powołane przez niego stanowisko sądu wyrażone w uzasadnieniu wyroku wydanego w sprawie sygn. akt II SA/Łd 730/04, nie przesądza o wyłączeniu z kręgu uprawnionych do świadczenia, dzieci których ojciec był deportowanym w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy o świadczeniu pieniężnym.

29 Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, że wydając zaskarżoną decyzję, oraz poprzedzającą ją decyzję nr [...] z [...] r. organ naruszył przepisy prawa materialnego - art. 1 ust. 1 i art. 2 pkt 2 lit "a" ustawy o świadczeniu pieniężnym, jak również przepisy postępowania, wobec czego w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" w zw. z art. 135 ustawy z 30 sierpnia 2002r. prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2002r., nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej: p.p.s.a.) orzekł jak w sentencji.

30 /-/ I. Kucznerowicz /-/ P. Miładowski /-/ M. Dybowski

31 KP