Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 21 czerwca 2007 r., IV SA/Po 352/07

wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 21 czerwca 2007 r., IV SA/Po 352/07

Sentencja

1 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Bożena Popowska (spr.) Sędziowie NSA Paweł Miładowski As.sąd. Izabela Kucznerowicz Protokolant sekr. sąd. Marta Kmieciak po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 21 czerwca 2007 r. sprawy ze skargi U.S. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pieniężnego 1.uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], nr [...] 2.zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz adw. T.K. zwrot kosztów postępowania sądowego w kwocie [...] zł (słownie [...]) /-/ I. Kucznerowicz /-/ B. Popowska /-/ P. Miładowski

Uzasadnienie

2 Wnioskiem z dnia [...] grudnia 2004 r. U.S. zwróciła się

3 o przyznanie świadczenia pieniężnego określonego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r.

4 o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. z 1996 r., nr 87, poz. 395 ze zm., dalej jako: ustawa o świadczeniu pieniężnym).

5 Decyzją nr [...] z dnia [...] maja 2005 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych (dalej jako: KUdSKiOR) w oparciu o art. 1

6 ust. 1, art. 2 i art. 4 ust. 1 i 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, odmówił przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie organ wskazał, że z zebranego materiału dowodowego wynika, iż Strona doznała,

7 we wnioskowanym okresie, prześladowań nie objętych przepisami ustawy

8 o świadczeniu pieniężnym.

9 Od powyższego rozstrzygnięcia U.S. wniosła w ustawowym terminie wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy, w którym podniosła, że urodziła się

10 w dniu [...] sierpnia 1943 r. na terenie Niemiec, jako córka deportowanych na terytorium

11 III Rzeszy do prac przymusowych, a od urodzenia jest obywatelką polską. Strona powołała się także na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie

12 z dnia 19 sierpnia 2004 r., OSK 135/04 (ONSAiWSA 2005/1/15), gdzie Sąd wskazał,

13 iż "o deportacji, w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a/ ustawy o świadczeniu pieniężnym, można mówić w stosunku do dziecka zarówno wtedy, gdy zostało ono wywiezione

14 wraz z rodzicami na roboty przymusowe, jak i gdy wywieziona na roboty przymusowe kobieta urodziła dziecko w miejscu wykonywania tych robót". Dodatkowo Strona zarzuciła KUdSKiOR, iż uzasadnienie wydanej w sprawie decyzji jest niepełne,

15 gdyż nie wyjaśnia przyczyn, dla których KUdSKiOR uznał, iż Strona nie spełnia wymogów przepisanych ustawą.

16 Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, KUdSKiOR decyzją

17 nr [...] z dnia [...] listopada 2005 r. utrzymał w mocy

18 swoją poprzednią decyzję. W uzasadnieniu, organ oprócz powołanych wcześniej argumentów, wskazał na art. 5 ustawy z 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz. U. R.P. z 1920 r., nr 7, poz. 44, dalej jako: ustawa o obywatelstwie Państwa Polskiego), który stanowi, że "przez urodzenie dzieci nieślubne nabywają obywatelstwo matki". Organ uznał, iż wobec brzmienia wskazanego przepisu i faktu,

19 że matka Strony w chwili Jej urodzenia miała obywatelstwo radzieckie i nie pozostawała z ojcem Strony w związku małżeńskim, Strona w okresie podlegania represjom

20 nie miała obywatelstwa polskiego, a co za tym idzie, nie przysługują Jej uprawnienia określone w ustawie o świadczeniu pieniężnym.

21 Na powyższą decyzję U.S. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę, opierając ją na wcześniej podnoszonych argumentach, a ponadto zarzucając organowi naruszenie art. 10 § 1 kpa.

22 W szczególności, Skarżąca podniosła, iż w trakcie trwania związku rodziców Skarżącej, w dacie jej urodzenia, zawarcie związku małżeńskiego było niemożliwe ze względu

23 na trwającą wojnę i warunki deportacji. Strona skarżąca dodała, iż niesłuszne jest stanowisko, iż świadczenie nie przysługuje dziecku pozamałżeńskiemu. Strona skarżąca stwierdziła, iż nie sposób zaakceptować skutku w postaci różnicowania prawa do świadczenia zależnie od tego, które z rodziców – ojciec czy matka – posiadało obywatelstwo polskie w dacie urodzenia dziecka.

24 Odpowiadając na skargę, KUdSKiOR wniósł o jej oddalenie, wskazując ponownie na tę kwestię, że obywatelstwo polskie matka Skarżącej nabyła dopiero

25 w dacie zawarcia związku małżeńskiego po wojnie – w dniu [...] września 1945 r. Ponadto organ ponownie podniósł, że matka Skarżącej wywieziona została na tereny III Rzeszy z terytorium ZSRR.

26 Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

27 Skarga jest zasadna.

28 Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2002 r., nr 153, poz. 1269, dalej jako: usa) i art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. prawo o postępowaniu

29 przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r., nr 153, poz. 1270 ze zm. – dalej jako: ppsa), Sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności organów administracji publicznej. Jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem – art. 1 § 2 usa. Oznacza to, że badaniu w postępowaniu sądowoadministracyjnym podlega prawidłowość zastosowania przepisów prawa w odniesieniu do ustalonego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność wykładni tych przepisów.

30 Kwestią istotną w niniejszej sprawie jest zagadnienie obywatelstwa,

31 jakie posiadała Skarżąca w okresie przebywania na terytorium III Rzeszy.

32 Ze zgromadzonego w aktach materiału dowodowego wynika – co też w sposób prawidłowy ustalił i przyjął organ – że matka Skarżącej została wywieziona

33 do III Rzeszy nie z terytorium Rzeczypospolitej w jej granicach sprzed [...] września

34 1939 r., ale z obszaru ZSRR. Warunek deportacji określonej w art. 2 pkt 2 ustawy

35 o świadczeniu pieniężnym spełniał natomiast ojciec Skarżącej, był bowiem obywatelem polskim wywiezionym z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed dnia

36 1 września 1939 r. Ponadto – co również jest prawidłowym ustaleniem organu, wynikającym wprost z dokumentów zgromadzonych w aktach – matka Skarżącej

37 w chwili jego narodzin miała obywatelstwo radzieckie i nie pozostawała w związku małżeńskim z ojcem Skarżącej, który był obywatelstwa polskiego.

38 Na gruncie takich ustaleń faktycznych organ odwołał się poprzez przepis art. 1 ust. 1 o świadczeniu pieniężnym, który stanowi, że: "świadczenie pieniężne, zwane dalej "świadczeniem", przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie oraz posiadają stałe miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej", do przepisów ustawy

39 o obywatelstwie Państwa Polskiego. Uregulowania zawarte w art. 5 tej ustawy wskazywały, że przez urodzenie dzieci ślubne nabywają obywatelstwo ojca, dzieci nieślubne - obywatelstwo matki.

40 W tym miejscu rozważań Sąd uznał za konieczne odwołać się do stanowiska organu wyrażonego w decyzji nr [...] z [...] czerwca 2006 r., wydanej w oparciu o zbliżony stan faktyczny i prawny, w sprawie ze skargi Z.M. (zarejestrowanej przez tutejszy Sąd pod sygnaturą IV SA/Po 521/06).

41 We wskazanej decyzji organ przyznał Stronie skarżącej uprawnienie do świadczenia pieniężnego uznając, że skoro art. 63 § 1 dekretu z 22 stycznia 1946 r. prawo rodzinne (Dz. U. z 1946 r., nr 6, poz. 52, dalej jako: prawo rodzinne) zrównywał status dzieci pozamałżeńskich ze statusem dzieci urodzonych z małżeństwa, to w efekcie nieślubne dziecko urodzone na deportacji winno być traktowane jak ślubne, nabywając

42 tym samym obywatelstwo ojca zgodnie z art. 5 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego. We wskazanej sprawie, prowadzonej pod sygn. akt IV SA/Po 521/06, organ powołał się także na orzeczenia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi

43 z dnia 9 stycznia 2006 r., sygn. akt II SA/Łd 1064/05 i z dnia 18 kwietnia 2006 r.,

44 sygn. akt II SA/Łd 156/06.

45 Zasadne jest zwłaszcza powołanie wywodów Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, poczynionych w uzasadnieniu do wyroku sygn. akt II SA/Łd 156/06. Otóż słusznie zauważono, że przy restrykcyjnej wykładni językowej ustawy

46 o obywatelstwie Państwa Polskiego, mogłoby się okazać, że Skarżąca w ogóle

47 nie nabyła obywatelstwa polskiego. Stąd też zasadne jest twierdzenie, że Skarżąca

48 w myśl prawa rodzinnego i art. XXIII § 1 dekretu z dnia 22 stycznia 1946 r. (przepisy wprowadzające prawo rodzinne, Dz. U. z 1946 r., nr 6, poz. 53), który stanowił,

49 że stanowisko prawne dzieci pozamałżeńskich, urodzonych przed dniem wejścia

50 w życie prawa rodzinnego, ocenia się według przepisów tego prawa, miała obywatelstwo polskie w chwili urodzenia.

51 W ocenie Sądu, rozstrzygnięcia podjęte przez organ w niniejszej sprawie,

52 stoją w wyraźnej sprzeczności ze stanowiskiem prezentowanym w sprawie sygn. akt IV SA/Po 521/06, które zostało powołane powyżej. Mimo zbieżności stanu faktycznego

53 i prawnego rozpatrywanych przez organ spraw, zapadły w nich odmienne decyzje. Takie postępowanie organu należy zakwalifikować jako naruszenie wyrażonych w art. 7 i 8 kpa zasad - zasady praworządności i podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy, przy uwzględnieniu interesu społecznego i słusznego interesu obywateli,

54 jak również naruszenie zasady zobowiązującej organ administracji publicznej

55 do prowadzenia postępowania w taki sposób, aby pogłębiać zaufanie obywateli

56 do organów Państwa. Rozbieżność podejmowanych decyzji, w sytuacji, gdy organ

57 nie wyjaśnia podstaw odmiennego rozstrzygania, a które nie wynikają z różnych stanów faktycznych czy prawnych, daje podstawę do wyeliminowania orzeczeń administracyjnych sprzecznych z dotychczasowymi zapatrywaniami wyrażanymi

58 przez organ i orzecznictwo sądów administracyjnych.

59 Odnosząc się merytorycznie do problematyki obywatelstwa polskiego na tle przepisów ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego, Sąd stwierdza, że zawarte tam uregulowania różnicujące nabywanie przez dziecko obywatelstwa, w zależności od tego czy jest ślubne czy nie, należy interpretować możliwie najmniej restrykcyjnie. Wskazane przepisy obowiązywały w chwili narodzin Skarżącej, jednak należy zwrócić uwagę,

60 że ustawodawca, uchwalając te normy prawne, nie mógł przewidzieć, że będą one miały zastosowanie w ekstremalnych warunkach, jakie panowały podczas wojny,

61 a wynikały z ideologii nazistowskiej i polityki wynaradawiania. Należy mieć na uwadze, że niemiecki aparat administracyjny szeregiem metod zmierzał do zmniejszenia stanu liczebnego narodu polskiego, w tym przez zabronienie udzielania ślubu kościelnego Polakom, utrudnień a następnie uniemożliwiania Polakom zawierania cywilnych związków małżeńskich ( fakty powszechnie znane – art. 77 par. 4 kpa; art. 106 par. 3 i 4 ppsa; Czesław Łuczak; "Polscy robotnicy przymusowi w Trzeciej Rzeszy podczas II wojny światowej", Wyd. Poznańskie 1974, str. 161 – 167). Siłą rzeczy, wyjątkowe okoliczności spowodowane okresem wojennym, zostały uwzględnione przez ustawodawcę dopiero w aktach prawnych wydanych po 1945 r. i dopiero one odzwierciedlają wolę ustawodawcy w przedmiocie uregulowania sytuacji prawnej osób urodzonych w latach wojny.

62 Przykładem takim jest art. 63 § 1 dekretu z 22 stycznia 1946 r. prawo rodzinne, który zrównywał status dzieci pozamałżeńskich ze statusem dzieci urodzonych

63 z małżeństwa, i w efekcie wskazywał, iż nieślubne dziecko urodzone

64 na deportacji winno być traktowane jak ślubne. Powołany przepis stanowi przejaw dążenia do harmonizacji oraz ujednolicenia i zrównania praw i obowiązków osób,

65 które ze względu na politykę władz III Rzeszy, w czasie przebywania na robotach przymusowych zabraniano zawierać związków małżeńskich.

66 Reasumując wywody dotyczące obywatelstwa, Sąd uznał za konieczne podkreślenie dwóch kwestii istotnych z punktu widzenia wykładni przepisów ustawy

67 o świadczeniu pieniężnym.

68 Po pierwsze, organ dekodując normę prawną zawartą w przepisach art. 1 ust. 1 wskazanej ustawy nie może opierać się bezpośrednio jedynie na językowej wykładni przepisów ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego. Należy zwrócić uwagę,

69 że różnicowanie uprawnień dzieci ślubnych i nieślubnych aktualne na gruncie

70 tamtej ustawy, straciło rację bytu ze względu na konsekwentne zmiany ustawodawstwa zrównujące uprawnienia dzieci pochodzących z małżeństwa i pozamałżeńskich. Ustawa o świadczeniu pieniężnym uchwalona w dniu 31 maja 1996 r. funkcjonuje w systemie norm prawnych tak odmiennym od sytemu, w którym obowiązywała ustawa

71 o obywatelstwie Państwa Polskiego, że nie sposób sprzęgać w sposób bezpośredni tych dwóch ustaw do oceny uprawnień osób ubiegających o przyznanie świadczenia pieniężnego.

72 Drugą kwestią, która jest istotna dla wykładni przepisów zarówno ustawy

73 o świadczeniu pieniężnym, jak i ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego, jest fakt uchwalenia i obowiązywania Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej z dnia 12 kwietnia 1997 r. oraz przyjęcie z chwilą wstąpienia do Unii Europejskiej, całego dorobku prawa wspólnotowego. W ocenie składu orzekającego zasady wynikające ze wskazanych uregulowań, wykluczają wykładnię prowadzącą do różnicowania statusu obywatelstwa dziecka ze względu na fakt urodzenia w związku małżeńskim lub poza nim.

74 Obok powyższych rozważań dotyczących obywatelstwa Skarżącej, od chwili

75 Jej narodzin, Sąd uznał za konieczne odniesienie się do kwestii deportacji,

76 jako warunku przyznania świadczenia pieniężnego.

77 Zarówno w zaskarżonej decyzji, jak i odpowiedzi na skargę organ podnosi,

78 że w przypadku Skarżącej nie można mówić o deportacji albowiem Jej matka była obywatelką radziecką wywiezioną z terytorium ZSRR, a nie Rzeczypospolitej Polskiej

79 w granicach sprzed [...] września 1939 r. Na poparcie swojego stanowiska organ powołał wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 13 kwietnia 2005 r., sygn. akt II SA/Łd 730/04, twierdząc, że Stronę można uznać za osobę represjonowaną, o ile deportacja matki nastąpiła z terytorium państwa w jego granicach sprzed dnia [...] września 1939 r.

80 Należy stwierdzić, że takie stanowisko jest nieuzasadnione, w świetle utrwalonego już orzecznictwa sądów administracyjnych, w tym Naczelnego Sądu Administracyjnego (vide: wyrok NSA z 19 sierpnia 2004 r., sygn. akt OSK 135/04, ONSAiWSA 2005/1/15). W uzasadnieniu powołanego orzeczenia Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że o deportacji, w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a/ ustawy

81 o świadczeniu pieniężnym, można mówić w stosunku do dziecka zarówno wtedy,

82 gdy zostało ono wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe,

83 jak i gdy wywieziona na roboty przymusowe kobieta urodziła dziecko w miejscu wykonywania tych robót. Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela ten pogląd

84 i uznaje, że skoro chociaż jedno z rodziców Skarżącej zostało wywiezione z terytorium Rzeczypospolitej w granicach sprzed [...] września 1939 r., a Skarżąca urodziła się

85 w miejscu wykonywania robót przymusowych, to brak jest przesłanek aby uznać Ją

86 za nieuprawnioną do świadczenia w rozumieniu ustawy o świadczeniu pieniężnym.

87 Przedstawione powyżej stanowiska w obu kwestiach były wcześniej przyjmowane także przez inne składy orzekające WSA Poznaniu, min. w wyroku z 14 marca 2007 r. (sygn, akt IV SA/Po 360/06).

88 Zdaniem Sądu, zasadny był także zarzut naruszenia przez organ art. 10 kpa, gdyż nie dochował on zasady czynnego udziału Strony w postępowaniu, bowiem

89 nie zapewnił odpowiednich warunków realizacji przez Stronę jej uprawnień

90 do podejmowania czynności procesowych, szczególnie na gruncie prowadzonego postępowania wyjaśniającego. Skarżąca nie miała możliwości wypowiadać się na temat przeprowadzanych dowodów i nie została nawet wezwana do zapoznania się

91 z materiałami sprawy.

92 Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, że wydając zaskarżoną decyzję

93 oraz poprzedzającą ją decyzję nr [...] z dnia [...] maja 2005 r. KUdSKiOR naruszył przepisy prawa materialnego - art. 1 ust. 1 i art. 2 pkt 2 lit a/ ustawy

94 o świadczeniu pieniężnym, jak również przepisy postępowania, wobec czego w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i c/ w zw. z art. 135 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. prawo

95 o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r., nr 153, poz. 1270

96 ze zm., dalej jako: ppsa) orzekł jak w sentencji. O kosztach Sąd orzekł na podstawie

97 art. 200 ppsa.

98 /-/ P. Miładowski /-/ B. Popowska /-/ I. Kucznerowicz

99 M.K./