Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 22 czerwca 2023 r., IV SA/Po 309/23

wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 22 czerwca 2023 r., IV SA/Po 309/23

Sentencja

1 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Izabela Bąk-Marciniak (spr.) Sędzia WSA Maciej Busz Sędzia WSA Monika Świerczak po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 22 czerwca 2023 r. sprawy ze skargi E. T.-H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 02 lutego 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza T. z dnia 2 grudnia 2022 r. nr [...]; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącej E. T.–H. kwotę 480 zł (czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.

Uzasadnienie

2 Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z 2 lutego 2023 roku, znak: [...], po rozpatrzeniu odwołania E. T.-H. od decyzji wydanej przez Burmistrza T. z 2 grudnia 2022 r. nr [...] o "odmowie przyznania E. T.-H. świadczenia w formie: 1. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na podstawie art. 17 ust.1 pkt 1, wnioskowanego w związku ze sprawowaniem opieki nad legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności synem W. D.", na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

3 W uzasadnieniu Kolegium podniosło, że W. D. jest osobą uprawnioną do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej o ile konieczność opieki nad synem jest powodem rezygnacji z zatrudnienia lub uniemożliwia jej podjęcie pracy. Natomiast sporną pozostaje kwestia związku rezygnacji z zatrudnienia, ewentualnie jego niepodejmowania, ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym synem. Organ odwoławczy podał, że w celu uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego należy wykazać, że osoba ubiegająca się o nie stale i osobiście opiekuje się bliską osobą niepełnosprawną. Fundamentalną jest tu kwestia, czy taka opieka stanowi przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a tym samym musi zachodzić bezpośredni związek pomiędzy rezygnacją, czy niepodejmowaniem zatrudnienia, a sprawowaną opieką.

4 Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że W. D. został zaliczony do pierwszej grupy inwalidzkiej od urodzenia i na stałe. Jego stan zdrowia powoduje niezdolność do samodzielnej egzystencji i kwalifikuje go do pierwszej grupy inwalidzkiej. Wymaga on opieki drugiej osoby. Wnioskodawczyni nie pracuje, ostatnie zatrudnienie zakończyła przed 1999r. Ponadto legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności. Jej opieka nad synem polega (jak wynika z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego) na sprzątaniu, gotowaniu i podawaniu posiłków, robieniu zakupów, wykonywaniu czynności higienicznych, robieniu toalety, przygotowywaniu i zakładaniu ubrań, podawaniu leków, wychodzeniu z synem i psem na spacer, jeżdżeniu z synem do lekarza psychiatry. W ocenie organów nie są to czynności uniemożliwiające podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia. Ponadto każdy z 4 osobowej rodziny wnioskodawczyni (syn W. oraz jeszcze dwóch innych synów A. T. i S. W.) posiada orzeczenie o niepełnosprawności, otrzymuje rentę z tego tytułu z ZUS (rentę chorobową lub rentę socjalną) oraz nie pracuje. Nadto syn W. D. ma [...] lata, jest uczestnikiem Środowiskowego Domu Samopomocy w T., przebywa tam w godzinach: od 9.30 do 16.00. Do placówki dowożony jest busem, na którego odprowadza go na zmianę matkę lub sąsiadka. Z busa odbierany jest również na zmianę przez matkę lub sąsiadkę. Bus zatrzymuje się pod domem.

5 W tych okolicznościach, zdaniem Kolegium, uzasadnione jest stanowisko o braku bezpośredniego związku między koniecznością stałej opieki nad synem a tym, że odwołująca nie podejmuje jakiegokolwiek zatrudnienia, nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy. Ponadto czynności domowe, wykonywane przez stronę w postaci gotowania czy sprzątania stanowią normalne prace, wykonywane również przez osoby czynne zawodowo.

6 Reasumując Kolegium uznało, że sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym synem nie jest bezpośrednią ani wyłączną przyczyną niepodejmowania przez odwołującą zatrudnienia. Poza tym z treści art.17 ust.1 u.ś.r. wynika, że aby można było mówić o opiece w rozumieniu ustawy, musi ona być stała lub długoterminowa. Nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez małą część doby. W. D. jest uczestnikiem Środowiskowego Domu Samopomocy w T. i to tam przebywa większą część dnia, a do placówki tej dowożony jest busem. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samąopiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodzin, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania.

7 W skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skardze na powyższą decyzję, domagając się jej uchylenia oraz uchylenia decyzji organu I instancji i zasądzenia kosztów postępowania, E. T. – H. reprezentowana przez pełnomocnika zarzuciła naruszenie:

8 art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez błędną wykładnię określenia opieki stałej lub długotrwałej i wynikające z powyższego błędne przyjęcie, że art. 17 ust. 1 stawia przed opiekunem konieczność wykazania ciągłego przebywania z osobą wymagającą opieki.

9 W uzasadnieniu skarżąca podniosła, że organ odwoławczy dokonał błędnej interpretacji ustawowego określenia stała lub długoterminowa opieka. Zaznaczył, że zarówno wyrażenie "stała", jak i "długoterminowa" odnoszą się do czasu sprawowania opieki. Samo rozróżnienie przez ustawodawcę opieki stałej i opieki długoterminowej wskazuje, że nie wymaga ona przebywania osoby sprawującej opiekę w pobliżu osoby tej opieki wymagającej bez jakichkolwiek przerw w ciągu dnia. Byłby to zresztą wymóg nierealny i irracjonalny.

10 Zdaniem skarżącej przesłanka warunkująca uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego zostanie spełniona, jeżeli opiekun pozostaje w ciągłej dyspozycji swego podopiecznego. Istotne jest więc nie tylko samo sprawowanie opieki, ale i wykazywanie gotowości niesienia pomocy w ciągu doby. Taki stopień zaangażowania uniemożliwia opiekunowi podjęcie jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Nie należy więc utożsamiać opieki stałej lub długoterminowej z wykonywaniem czynności opiekuńczych bez przerwy przez 24 godziny na dobę.

11 W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalanie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

12 Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

13 Skarga zasługuje na uwzględnienie, gdyż organy obu instancji naruszyły przepisy postępowania w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

14 Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity Dz.U. 2023.390 ze zm.), dalej ustawa o świadczeniach rodzinnych lub ustawa. Stosownie do art. 17 ust. 1 ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

15 1) matce albo ojcu,

16 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

17 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

18 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

19 - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

20 Powodem utrzymania w mocy decyzji organu pierwszej instancji było niespełnienie przesłanki opisanej w art. 17 ust. 1 ustawy: nie podejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Organy zważyły, iż syn W. (wymagający opieki) jest uczestnikiem Środowiskowego Domu Samopomocy w T., i przebywa tam w godzinach od 9:30 do 16:00. Do ww. palcówki dowożony jest busem. W ocenie organów opieka skarżącej nad synem ogranicza się do wykonywania czynności higienicznych, podawania leków i przygotowywania posiłków. Ostatnie zatrudnienie skarżąca miała przed 1999 r.

21 W ocenie Sadu wątpliwości budzi, czy przebywanie syna skarżącej w Środowiskowym Domu Samopomocy w T. stanowi wystarczającą przesłankę do odmowy przyznania świadczenia.

22 Zgodnie z przepisem art. 17 ust. 5 pkt 2b powołanej ustawy prawo do świadczenia pielęgnacyjnego nie przysługuje opiekunowi, gdy osoba wymagająca opieki; po pierwsze została umieszczona w placówce zapewniającej całodobową opiekę, po drugie osoba wymagająca opieki korzysta z tej opieki całodobowej przez więcej niż 5 dni w tygodniu.

23 Z akt sprawy nie wynika, czy syn skarżącej przebywa w Środowiskowym Domu Samopomocy w T. codziennie. Nie zbadano jednak okoliczności, czy syn skarżącej przebywa w Ośrodku w soboty i niedziele, ale także w dni wolne od pracy jak święta, oraz w czasie choroby.

24 Poza tym organy nie zauważyły, że skarżąca podczas przebywania syna w Środowiskowym Domu Samopomocy może wykonywać czynności związane pośrednio z opieką nad synem, jak pranie, sprzątanie, zakupy itd., których nie może wykonać podczas jego obecności.

25 Organy nie wzięły też pod uwagę, iż skarżąca ma pod opieką jeszcze dwóch synów z niepełnosprawnością, którymi opiekuje się sama, bowiem mąż skarżącej przebywa w zakładzie karnym.

26 Ocena intensywności i długotrwałości sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną oraz jej wpływ na możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego powinna oceniana być przez pryzmat regulacji znajdującej się w art. 17 ust. pkt 2 lit. b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Z przepisu tego wynika bowiem, że przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wyklucza między innymi umieszczenie osoby wymagającej opieki w placówce zapewniającej całodobową opiekę, z której korzysta przez więcej niż 5 dni w tygodniu. Oznacza to a contrario, że mniej intensywna opieka w takiej placówce nie wyklucza przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, o ile oczywiście spełnione byłyby pozostałe warunki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

27 Pobyt osoby niepełnosprawnej, wymagającej stałej opieki w zakładzie leczniczym nie wyłącza prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, zasiłku dla opiekuna czy specjalnego zasiłku opiekuńczego, o ile nie ma charakteru stałego i nie przeważają w tym pobycie funkcje opiekuńcze i wówczas tylko, gdy pobyt ten nie ma wpływu na możliwość podjęcia pracy to jest nie niweczy niemożności podjęcia pracy przez osobę dotychczas sprawującą opiekę (tak wyrok WSA w Łodzi z dnia 30 sierpnia 2016 r., sygn. akt II SA/Łd 473/16).

28 W ocenie Sądu na podstawie takich niekompletnych ustaleń organów nie sposób stwierdzić, czy skarżąca, z powodu konieczności sprawowania opieki nad synem, nie może podjąć zatrudnienia.

29 Jednoznaczne i wiarygodne ustalenie wskazanych wyżej okoliczności zostało pominięte przez organy obu instancji, przez co nie doszło do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego z uwzględnieniem słusznego interesu obywateli, w tym w szczególności interesu trwale niepełnosprawnego w stopniu znacznym i wymagającego stałej opieki matki, który ma stwierdzoną pierwszą grupę inwalidzką od urodzenia i na stałe.

30 Wskazane naruszenia przepisów postępowania mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a przez to, stosownie do treści art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. musiały doprowadzić do uchylenia zaskarżonej decyzji, a w związku z treścią art. 135 p.p.s.a. również do uchylenia decyzji organu I instancji. O kosztach orzeczono w myśl art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a., w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 265 z późn. zm.), obejmujących zwrot od organu na rzecz skarżącej wynagrodzenie pełnomocnika w kwoce 480 zł.

31 Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy, kierując się zawartą w niniejszym wyroku oceną prawną, organ I instancji powinien ustalić przy wykorzystaniu przewidzianych w Kodeksie postępowania administracyjnego środków dowodowych, jaki jest charakter, sposób wykonywania i harmonogram funkcjonowania niepełnosprawnego W. D. w Środowiskowym Domu Samopomocy w T., czy korzysta on będąc w tym Domu z jakiejkolwiek opieki, w szczególności dostosowanej do jego stanu zdrowia, oraz czy jego matka E. T.- S. przy uwzględnieniu jej sytuacji zdrowotnej i jej wyuczonego zawodu, jest w stanie podjąć pracę zarobkową. Dopiero po ustaleniu takich okoliczności organ rozstrzygnie wniosek strony o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego uwzględniając przedstawione powyżej uwagi i eliminując popełnione naruszenia prawa.