Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 5 grudnia 2012 r., II SA/Po 881/12

wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 5 grudnia 2012 r., II SA/Po 881/12

Sentencja

1 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jolanta Szaniecka Sędziowie Sędzia WSA Barbara Drzazga (spr.) Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Protokolant st.sekr.sąd. Mariola Kaczmarek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 05 grudnia 2012 r. sprawy ze skargi B. A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] 2012 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego; I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy D. z dnia [...] 2012 r. nr [...] (znak: [...]), II. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana.

Uzasadnienie

2 W dniu 2 kwietnia 2012 r. B. A. zwróciła się do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w D. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad mężem S. A..

3 Wójt Gminy D. decyzją z dnia [...] 2012 r. nr [...] odmówił B. A. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad mężem S. A.. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, iż zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.) świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

4 1) matce lub ojcu,

5 2) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.) ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności,

6 3) opiekunowi faktycznemu dziecka,

7 jeżeli nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z kolei przepis art. 17 ust. 1a tej ustawy określa, że osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki, o której mowa w ust. 1. Organ powołał też przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych (dalej: u.ś.r.), w myśl którego świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z uwagi na ostatni z powołanych przepisów Wójt uznał, że świadczenie pielęgnacyjne B. A. nie przysługuje na jej męża.

8 B. A. wniosła odwołanie od tej decyzji. Wskazała, iż jest jedyną osobą, która może opiekować się jej mężem.

9 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. decyzją dnia [...] 2012 r. nr [...] na podstawie art. 127 § 2, art. 138 § 1 pkt 3 i art. 105 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. nr 98, poz. 1071 ze zm.), dalej: k.p.a., umorzyło postępowanie odwoławcze. W motywach rozstrzygnięcia organ odwoławczy wskazał, iż w dniu 30 lipca 2012 r. powziął informację o zgonie męża wnioskodawczyni S. A.. W związku z tym, mając na względzie, że postępowanie stało się bezprzedmiotowe ze względu na śmierć S. A., umorzyło postępowanie w oparciu o przepis art. 105 § 1 k.p.a.

10 B. A. wniosła skargę na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. Podniosła, iż fakt, że Kolegium rozpoznało odwołanie z opóźnieniem po śmierci męża skarżącej, a nie w terminie przed jego śmiercią, nie dało podstaw do uznania, że postępowanie stało się bezprzedmiotowe. Skarżąca wskazała, że jej mąż od 8 grudnia 2011 r. posiadał orzeczenie o niepełnosprawności i od tego dnia do dnia śmierci, czyli do 23 lipca 2012 r. należałoby przyznać świadczenie pielęgnacyjne związane z opieką nad nim w tym czasie.

11 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. w odpowiedzi wniosło o oddalenie skargi. Organ odwoławczy podzielił stanowisko organu I instancji, nadto wskazał, że gdyby decyzja Kolegium została wydana przed śmiercią męża skarżącej wówczas organ utrzymałby w mocy zaskarżoną decyzję. Jednakże ze względu na jego śmierć Kolegium nie mogło, zgodnie z obowiązującymi przepisami, wydać innego rozstrzygnięcia niż w trybie art. 138 § 1 pkt 3 k.p.a.

12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

13 Skarga jest zasadna.

14 Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo

15 o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), dalej: p.p.s.a., wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną ( art. 134 § 1 p.p.s.a.).

16 Dokonując tak rozumianej kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia Sąd dopatrzył się naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. ) oraz naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. ).

17 Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

18 1) matce albo ojcu,

19 2) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, z późn. zm.) ciąży obowiązek alimentacyjny,

20 - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Według natomiast art. 24 ust. 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych, jeżeli w okresie trzech miesięcy, licząc od dnia wydania orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, zostanie złożony wniosek o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego lub świadczenia pielęgnacyjnego, prawo to ustala się począwszy od miesiąca, w którym złożono wniosek o ustalenie niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności. Z tym, że zgodnie z art. 24 ust. 1 u.ś.r. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie ustala się na okres zasiłkowy, lecz – jak stanowi art. 24 ust. 4 u.ś.r. na czas nieokreślony, chyba że orzeczenie o niepełnosprawności lub orzeczenie o stopniu niepełnosprawności zostało wydane na czas określony. W przypadku zaś wydania orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności na czas określony prawo do świadczenia pielęgnacyjnego ustala się do ostatniego dnia miesiąca, w którym upływa termin ważności orzeczenia.

21 Z powołanych przepisów wynika, że prawo do zasiłku pielęgnacyjnego przyznawane jest nie "na osobę" wymagającą wychowania, utrzymania lub opieki, lecz samej osobie niepodejmującej lub rezygnującej z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki. O dacie, od której przysługuje to świadczenie, w przypadku złożenia wniosku o jego przyznanie w okresie 3 miesięcy od dnia wydania orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, decyduje data złożenia wniosku o ustalenie stopnia niepełnosprawności. Wynika stąd, że przedmiotem postępowania o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jest przyznanie tego świadczenia za okres poprzedzający wydanie decyzji - od miesiąca, w którym złożony został wniosek nie o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, lecz również za okres wcześniejszy – od miesiąca, w którym złożono wniosek o ustalenie stopnia niepełnosprawności, na czas nieokreślony.

22 W ocenie Sądu organ odwoławczy rację miał jedynie w tym, że w razie śmierci osoby, której miała dotyczyć opieka osoby wnioskującej o świadczenie pielęgnacyjne, bezprzedmiotowe staje się rozstrzyganie o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego za okres od daty śmierci tej osoby. Z uwagi bowiem na takie zdarzenie prawne, opieka o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie może już być sprawowana. Nie może więc być też mowy o spełnieniu przez kogokolwiek przesłanek warunkujących możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W tej części postępowanie o przyznanie takiego świadczenia istotnie staje się bezprzedmiotowe. Nie staje się ono jednak bezprzedmiotowe w części dotyczącej okresu rozpoczynającego się od miesiąca, w którym wpłynął wniosek o ustalenie stopnia niepełnosprawności (art. 24 ust. 2a u.ś.r.), do daty śmierci osoby, nad którą opieka była sprawowana. Jeżeli bowiem w tym czasie opieka ta była już sprawowana, to przy spełnieniu wszystkich ustawowych przesłanek, konieczne będzie przyznanie wnioskowanego świadczenia. W razie przeciwnych ustaleń powinno dojść do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W żadnym razie nie może jednak dojść do umorzenia postępowania w tej części. Jego przedmiot bowiem ciągle istnieje.

23 Wskazać należy, iż z orzeczenia Powiatowego Zespołu ds. Niepełnosprawności w S. z dnia [...] 2012 r. wynika, że S. A. złożył wniosek o wydanie orzeczenia o stopniu niepełnosprawności w dniu [...] 2011 r. i od tej daty uznano, że jest on niepełnosprawny w stopniu znacznym. Dodać należy, że skarżąca B. A. dochowała terminu do złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego określonego w przytoczonym wyżej art. 24 ust. 2a u.ś.r., składając ów wniosek w dniu 2 kwietnia 2012 r.

24 Uznanie zatem przez organ II instancji, że postępowanie w całości stało się bezprzedmiotowe z powodu śmierci S. A., było wadliwe ze względu na naruszenie prawa materialnego, tj. art. 24 ust. 2a oraz 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Naruszenie to miało wpływ na wynik sprawy, gdyż prawidłowa wykładnia i zastosowanie wskazanych przepisów nakazywały merytoryczne rozstrzygnięcie wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego za okres od miesiąca, w którym złożony został wniosek o ustalenie stopnia niepełnosprawności, tj. od grudnia 2011 r. do daty śmierci S. A., tj. do dnia 23 lipca 2012 r.

25 Sąd uznając, że w granicach sprawy rozumianych zgodnie z art. 134 i art. 135 p.p.s.a. mieści się również decyzja organu I instancji z dnia [...] 2012 r. stwierdził, że konieczne jest wyeliminowanie jej z obrotu prawnego.

26 Wójt Gminy D. przyjął, że art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. wyłącza możliwość otrzymania przez skarżącą świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad mężem, tylko z tego powodu, że o świadczenie ubiega się małżonek osoby wymagającej opieki.

27 Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. uprawnioną do świadczenia pielęgnacyjnego jest w niniejszej sprawie skarżąca, która zrezygnowała z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w znacznym stopniu mężem ("świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje..."), a zarazem na której "ciąży obowiązek alimentacyjny" (pkt 2 ust. 1). Nie jest ona ponadto niepełnosprawna w stopniu znacznym, czyli nie dotyczy jej wyjątek, o jakim mowa w pkt 2 ust. 1 art. 17 u.ś.r. W doktrynie i orzecznictwie nie jest też sporne, że wyrażony w art. 27 k.r.o. obowiązek przyczyniania się do zaspokojenia potrzeb rodziny ma charakter alimentacyjny i wchodzi w zakres szerzej nakreślonych, wynikających z treści art. 23 k.r.o., obowiązków wzajemnej pomocy oraz współdziałania dla dobra rodziny (zob. uzasadnienie uchwały SN z dnia 5 października 1982 r. II CZP 38/82, OSNCP 1983, nr 2-3, poz. 31; wytyczne SN z dnia 16 grudnia 1987 r., OSNCP 1988, Nr 4, poz. 42).

28 Przesłanka negatywna, ujęta w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., nie dotyczy zatem małżonka osoby wymagającej opieki, spełniającego wymogi do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, określone w art. 17 ust. 1 u.ś.r., ale odnosi się do krewnych osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności, którzy ubiegaliby się o świadczenie pielęgnacyjne (lub już je otrzymują) w sytuacji, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Ma to uzasadnienie w przekonaniu ustawodawcy, że zobowiązanym do opieki nad osobą tego wymagającą powinien być w pierwszej kolejności jej małżonek (zob. druk sejmowy nr 3393/IV kadencja, s. 16), chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym (co ustawodawca skorygował wspomnianą przez organ nowelizacją z dnia 19 sierpnia 2011 r. będącą wynikiem sygnalizacji Trybunału Konstytucyjnego - postanowienie S 1/10, OTK-A 2010/5/54).

29 Wykluczenie małżonka osoby wymagającej opieki z kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, obciążonego - jak wyżej wyjaśniono - obowiązkiem alimentacyjnym oraz zdolnego do pracy, a niezatrudnionego ze względu na konieczność sprawowania opieki nad członkiem rodziny, byłoby naruszeniem art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, co jednoznacznie przesądził już Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 18 lipca 2008 r., P 27/07 (OTK-A 2008/6/107). Zatem wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. przyjęta przez organ I instancji prowadzi wprost do naruszenia Konstytucji, co nie może być przez Sąd akceptowane.

30 Ponownie rozpoznając sprawę obowiązkiem organów wynikającym z art. 153 p.p.s.a. będzie zastosowanie się do oceny prawnej wyrażonej w niniejszym wyroku.

31 Mając powyższe na uwadze, w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 p.p.s.a. Sąd orzekł jak w punkcie I wyroku.

32 O wykonalności zaskarżonej decyzji orzeczono na podstawie art. 152 p.p.s.a.