Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 27 sierpnia 2020 r., II SA/Po 255/20

wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 27 sierpnia 2020 r., II SA/Po 255/20

Sentencja

1 Dnia 27 sierpnia 2020 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wiesława Batorowicz (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Danuta Rzyminiak - Owczarczak Asesor WSA Jan Szuma po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 27 sierpnia 2020 roku sprawy ze skargi K. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] stycznia 2020 r. nr SKO. [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy G. z dnia [...] września 2019 r. nr [...]

Uzasadnienie

2 Zaskarżoną decyzją z [...] stycznia 2020 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze po rozpatrzeniu odwołania K. K. od decyzji Wójta Gminy [...] z [...] września 2019 r. nr [...] odmawiającej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad babcią W. G., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

3 Decyzję tę wydano w następujących okolicznościach.

4 Kierownik Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] działający z upoważnienia Wójta Gminy [...] ww. decyzją z [...] września 2019 r. odmówił przyznania K. K. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad swą babcią W. G.. Organ jako powód odmowy podał okoliczność określoną w art. 17 ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 2220 ze zm. – u.ś.r.) tj. fakt, iż obowiązek alimentacyjny synów W. G. wyprzedza obowiązek alimentacyjny wnuczki, co powoduje, że tej nie można przyznać uprawnienia do wnioskowanego świadczenia.

5 W odwołaniu od powyższej decyzji K. K. powołała wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. uznający art. 17 ust. 1b u.ś.r. za niezgodny z Konstytucją RP w zakresie w jakim różnicuje sytuację opiekunów osób niepełnosprawnych w zależności od wieku powstania niepełnosprawności. Co do przeszkody wynikającej z art. 17 ust. 1a u.ś.r. odwołująca nie wypowiedziała się.

6 Utrzymując w mocy zaskarżoną decyzję SKO w [...] przywołało treść art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r. i stwierdziło, że przeszkodą przyznania K. K. świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną w znacznym stopniu babcią jest okoliczność określona w art. 17 ust. 1a u.ś.r., a więc to, że W. G. ma trzech synów – A. G., L. G. i M. G., a akta sprawy nie wskazują, by byli oni osobami niepełnosprawnymi w stopniu znacznym. Kolegium wskazało, że innym osobom zobowiązanym do alimentacji, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., które nie są spokrewnione z osobą niepełnosprawną w pierwszym stopniu przysługuje świadczenie pielęgnacyjne tylko gdy są łącznie spełnione warunki wskazane w art. 17 ust. 1a u.ś.r. Te zaś nie zostały spełnione w niniejszej sprawie, bowiem W. G. ma trzech synów, a ich obowiązek i uprawnienie wyprzedza obowiązek i uprawnienie wnuczki. Dzieci są bowiem zobowiązane do alimentacji w pierwszej kolejności, wnuczka zaś w drugiej. K. K. miałaby prawo do tego świadczenia tylko w sytuacji, gdyby W. G. nie posiadała dzieci albo jej synowie byli osobami niepełnosprawnymi w znacznym stopniu.

7 Jednocześnie organ II instancji wyjaśnił, że w orzeczeniu o znacznym stopniu niepełnosprawności W. G. (orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z [...].07.2019 r.) nie wskazano, od kiedy istnieje jej niepełnosprawność, co nie ma jednak znaczenia z uwagi na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r . sygn. K 38/13, uznający art. 17 ust. 1b u.ś.r. za niezgodny z Konstytucją w zakresie w jakim różnicuje sytuację opiekunów osób niepełnosprawnych w zależności od wieku powstania niepełnosprawności.

8 W skardze wniesionej do tutejszego Sądu K. K. zarzuciła Kolegium naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez błędne uznanie, że skarżąca jako wnuczka niepełnosprawnej W. G. nie jest uprawniona do świadczenia pielęgnacyjnego. Skarżąca podniosła, że w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że zasadne jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego również wnuczce opiekującej się niepełnosprawną babcią.

9 W odpowiedzi SKO w [...] wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko przyjęte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

10 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

11 Skarga okazała się zasadna.

12 Istotą sporu pomiędzy rozstrzygającymi sprawę organami a skarżącą jest zagadnienie, czy można było w świetle przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych przyznać świadczenia pielęgnacyjnego wnuczce (skarżąca) z tytułu rezygnacji z pracy w związku z opieką nad niepełnosprawną w znacznym stopniu babcią, w sytuacji, gdy w kręgu osób zobowiązanych do opieki ze względu na obowiązek alimentacyjny są osoby bliższe – trzech synów niepełnosprawnej.

13 Sąd pragnie przypomnieć, że zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Przepis art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. określa, że osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

14 Jak już wielokrotnie wskazywano w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, powyższe regulacje należy odczytywać przez pryzmat zasad i wartości wyrażonych w Konstytucji RP, z uwzględnieniem celu tych unormowań, którym jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi i wymagającymi takiego wsparcia (por. wyrok NSA z 5 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1062/14, z 13 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1286/14, z 12 maja 2017 r., sygn. akt I OSK 328/16 – dostępne j.w.). W art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Nie można zatem pominąć treści art. 132 k.r.o., zgodnie z którym obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. W tym kontekście wybranie przez ustawodawcę z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wyłącznie osób spokrewnionych w pierwszym stopniu i umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji wyłącznie w sytuacji, gdy rodzice nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu narusza konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP) [por. wyrok WSA w Poznaniu z 16 października 2019 r., sygn. II SA/Po 657/19, dostępny na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

15 W świetle powyższego zważyć należy, że po złożeniu przez skarżąca wniosku z [...] sierpnia 2019 r. o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej celem opieki nad niepełnosprawną w znacznym stopniu babcią, organ I instancji, a następnie w postępowaniu odwoławczym organ II instancji, nie ustaliły, czy w gronie osób spokrewnionych z niepełnosprawną W. G., są osoby zdolne do sprawowania nad nią opieki, a które rezygnują z pracy lub innej pracy zarobkowej. Innymi słowy organy orzekające nie zbadały, czy synowie W. G. - A. G., L. G. albo M. G. posiadają orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, względnie, czy – jak przyjmuje się aktualnie w orzecznictwie sądów administracyjnych – pomimo braku orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności obiektywnie nie są w stanie podjąć się opieki nad niepełnosprawną matką.

16 Organ I instancji ograniczył się do ustalenia w trakcie rodzinnego wywiadu środowiskowego, że W. G. posiada trzech ww. synów i na tym poprzestał. Tylko ta okoliczność stała się podstawą do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wnuczce niepełnosprawnej. Podobnie uczyniło Kolegium, podtrzymując stanowisko organu I instancji.

17 Tymczasem stosownie do zasady prawdy obiektywnej wyrażonej w art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 2096 ze zm., dalej: k.p.a.) organ administracji publicznej z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Winny przy tym należycie i wyczerpującą informować strony o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Powinny czuwać nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek (art. 9 k.p.a.). Co za tym idzie w ramach postępowania wyjaśniającego, stosownie do przepisu art. 79a k.p.a. w postępowaniu wszczętym na żądanie strony, informując o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, organ administracji publicznej jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. Przepisy art. 10 § 2 i 3 stosuje się. W terminie wyznaczonym na wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, strona może przedłożyć dodatkowe dowody celem wykazania spełnienia przesłanek, o których mowa w § 1 (art. 79a § 2 k.p.a.). Dopiero zaś na podstawie całokształtu materiału dowodowego organ ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.). Ponadto, w świetle zasady dwuinstancyjności opisanej w art. 15 k.p.a., organ odwoławczy również może z urzędu przeprowadzić dodatkowe postępowanie w celu uzupełnienia dowodów i materiałów w sprawie albo zlecić przeprowadzenie tego postępowania organowi, który wydał decyzję (art. 136 § 1 k.p.a.).

18 W zakończonym negatywnymi dla skarżącej decyzjami administracyjnymi zabrakło – w ocenie Sądu - prawidłowego zastosowania powyższych przepisów postępowania i pouczenie K. K. jako wnioskodawczyni o możliwości wykazania, w tym przedłożenia dowodów na okoliczność, iż trzej synowie W. G., a więc ojciec skarżącej i jej dwóch wujów, nie są w stanie sprawować opieki nad swa niepełnoprawną w stopniu znacznym matką. Organy obu instancji zdawały sobie sprawę przed wydaniem decyzji, że postępowanie administracyjne zmierza do wydania decyzji niezgodnych z żądaniem strony (wnioskodawczyni), a pomimo to nie zadbały o to, by ta mogła przedstawić stosowne dowody przemawiające za wydaniem jej decyzji pozytywnej.

19 Sąd pragnie podkreślić, że ewentualny brak orzeczenia o stopniu niepełnosprawności A. G., L. G. albo M. G. nie stanowi przeszkody do tego, by organy orzekające zobowiązały stronę do wykazania, czy faktycznie dzieci niepełnosprawnej W. G. nie są w stanie sprawować nad nią stałej lub długotrwałej opieki. Zaniechanie wyjaśnień co do stanu zdrowia spokrewnionych w I stopniu z niepełnosprawną W. G. - w kontekście przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a pkt 2 u.ś.r. - zdaniem Sądu oznacza naruszenie wyżej powołanych przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Gdyby bowiem doszło do ustalenia na podstawie zebranego materiału dowodowego, że zstępni I stopnia nie są w stanie sprawować długotrwałej lub stałej opieki nad niepełnosprawną istniałyby podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej.

20 Dodać należy, że choć nie da się na podstawie orzeczenia o niepełnosprawności ustalić, od kiedy datuje się niepełnosprawność W. G., a przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. określił, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

21 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub

22 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, to wyrok zakresowy Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. sygn. K 38/13 uznał go za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Oznacza to, że nie można aktualnie uzależniać prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od tego, czy niepełnosprawność osoby, z powodu której członek rodziny rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, powstała przed uzyskaniem pełnoletności (względnie przed 25. rokiem życia).

23 W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm. – p.p.s.a.) uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.

24 Ponownie rozpoznając sprawę organ I instancji na mocy art. 153 p.p.s.a. zobowiązany będzie zastosować się oceny prawnej i wytycznych zawartych w niniejszym wyroku.