Postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 6 maja 2015 r., II SA/Ol 579/13
postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 6 maja 2015 r., II SA/Ol 579/13
Sentencja
1 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tadeusz Lipiński po rozpoznaniu w dniu 6 maja 2015 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu W. W. od postanowienia Referendarza Sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie z dnia 13 stycznia 2015 r. sygn. akt II SA/Ol 579/13 w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skargi W. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie skierowania na badania lekarskie postanawia odmówić zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych. WSA/pos.1- sentencja postanowienia
Uzasadnienie
2 Wyrokiem z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt II SA/Ol 579/13) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie oddalił skargę wniesioną przez W.W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. z dnia "[...]", nr "[...]", w przedmiocie skierowania na badania lekarskie.
3 Pismem z dnia 6 listopada 2014 r. skarżący złożył wniosek o sporządzenie uzasadnienia wskazanego wyżej wyroku, wnosząc jednocześnie o przywrócenie terminu do jego złożenia. W uzasadnieniu skarżący podniósł, iż nie był w stanie złożyć wniosku o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku w terminie, ponieważ musiał sprawować całodobową opiekę nad swoim ojcem. Wskazał, iż wprawdzie stałym opiekunem ojca jest matka skarżącego, jednak w dniu 25 października 2014 r. wyjechała ona do rodziny na Litwę w celu odwiedzenia grobów zmarłych i wróciła dopiero w dniu 3 listopada 2014 r.
4 Postanowieniem z dnia 1 grudnia 2014 r. (sygn. akt II SA/Ol 579/13) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił przywrócenia terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku. W uzasadnieniu wskazano, iż skarżący nie wykazał, aby niezachowanie terminu nastąpiło bez jego winy, bowiem okoliczność, na którą powołuje się strona nie stanowi w ocenie Sądu przeszkody, której strona nie mogła usunąć.
5 Na powyższe postanowienie skarżący złożył zażalenie, wnosząc jednocześnie o zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu podniósł, iż jest osobą bezrobotną, bez żadnych źródeł dochodu. Nie posiada też żadnego majątku ruchomego ani nieruchomego. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że skarżący sam prowadzi gospodarstwo domowe. Wnioskodawca zaznaczył, iż pieniądze na wpis od skargi w kwocie 200 zł pożyczył, jednak nadal nie oddał tych pieniędzy i nie ma skąd pożyczyć ani nie posiada środków na kolejny wpis. Do wniosku dołączono kopię zaświadczenia z urzędu pracy.
6 Postanowieniem z dnia 13 stycznia 2015 r., sygn. akt II SA/Ol 579/13, referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych. W uzasadnieniu podniesiono, iż rozpoznawany obecnie wniosek jest kolejnym wnioskiem skarżącego o przyznanie prawa pomocy złożonym w niniejszej sprawie. Wskazano, że postanowieniem z dnia 28 kwietnia 2014 r. Sąd odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, gdyż ponownie nie odpowiedział on na wezwanie do podania przeciętnej miesięcznej wysokości poszczególnych wydatków i źródła pokrywania każdego z nich, wysokości wszelkich dochodów uzyskanych od maja 2013 r., w tym pomocy pieniężnej/rzeczowej ośrodka pomocy społecznej bądź jakichkolwiek innych instytucji lub osób, ze wskazaniem jej źródła, rodzaju oraz daty otrzymania, a także tytułu prawnego do lokalu stanowiącego miejsce zamieszkania, a ponadto przedłożenia wyciągów z posiadanych rachunków bankowych z okresu ostatnich trzech miesięcy lub oświadczenia o ich nieposiadaniu i kopii dowodów opłacenia należności związanych z mieszkaniem. Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 12 sierpnia 2014 r. (sygn. akt I OZ 683/14) oddalił zażalenie skarżącego na powyższe rozstrzygnięcie, przyznając rację Sądowi I instancji, że skarżący nie wykazał istnienia przesłanek uzasadniających przyznanie mu prawa pomocy. Pomimo wskazań zawartych w powołanych postanowieniach skarżący, występując z kolejnym wnioskiem, poza zawężeniem jego zakresu, nie odniósł się w żaden sposób do stanowiska co do zaniechania dostarczenia określonych danych odnoszących się do jego sytuacji. W ocenie referendarza wyjaśnienie w tychże postanowieniach, jak istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy ma poparcie go stosownymi informacjami, usprawiedliwia zaniechanie ponownego wzywania skarżącego do uzupełnienia materiału dowodowego przy rozpatrywaniu obecnego jego wniosku i stwierdzenie, że nie wykazał on, że spełniona została przesłanka, uzasadniająca jego uwzględnienie. Nie dysponując wiedzą na temat źródeł utrzymania skarżącego, jego sytuacji materialnej, nie można bowiem stwierdzić, że tym razem skarżący wykazał, iż sytuacja ta uzasadnia przyznanie mu prawa pomocy w żądanym zakresie. W konsekwencji brak jest podstaw do uznania, że od czasu postanowień Sądu nastąpiła w tym względzie zmiana okoliczności sprawy.
7 Skarżący złożył sprzeciw od powyższego postanowienia, wnosząc o zwolnienie od kosztów sądowych, gdyż jego stan materialny nie pozwala na ich poniesienie bez uszczerbku utrzymania. W uzasadnieniu skarżący podniósł, iż w żaden sposób nie został poinformowany o tym, że musi złożyć dodatkowe dokumenty, tylko od razu zostało wydane niekorzystne dla niego postanowienie referendarza. Zaznaczył przy tym, iż co prawda Sąd wezwał go do przedstawienia wyciągów za ostatnie 3 miesiące, ale dotyczyło to innej sprawy, a mianowicie skargi na decyzję o skierowaniu na badania. Natomiast obecny wniosek dotyczy zażalenia na odmowę przywrócenia terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku. Ponadto skarżący podniósł, iż jego sytuacja uległa znacznej zmianie, bowiem w tamtym okresie posiadał stypendium szkoleniowe i małe oszczędności, zaś obecnie nie posiada żadnych oszczędności a dodatkowo musiał pożyczyć 200 zł na wpis sądowy. Podał również, że nie posiada żadnego prawa do lokalu, mieszka i żywi się u rodziców, jednak nie prowadzi z nimi wspólnego gospodarstwa domowego, gdyż rodzice oświadczyli, że ze względu na małe oszczędności nie są w stanie pomóc mu finansowo. Jednocześnie skarżący dołączył do sprzeciwu wyciąg z posiadanego rachunku bankowego i dodał, iż w każdym momencie jest gotów przedstawić dodatkowe zaświadczenia na wezwanie Sądu.
8 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje:
9 Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 14 marca 2012r., poz. 270 ze zm.), zwanej w dalszej części p.p.s.a, w razie skutecznego wniesienia sprzeciwu postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. W związku z tym, iż sprzeciw został wniesiony z zachowaniem ustawowego terminu, wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy podlega ponownemu rozpatrzeniu.
10 Stosownie do treści art. 245 § 2 w związku z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie dla niej profesjonalnego pełnomocnika następuje wówczas, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, następuje przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, które obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika ( art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).
11 Z treści przytoczonych wyżej przepisów wynika zatem, że spełnienie przesłanek określonych w tych unormowaniach obliguje sąd do przyznania prawa pomocy w określonym zakresie. Jednak obowiązek udzielenia przez sąd prawa pomocy powstaje w sytuacji, w której wnioskodawca uprawdopodobni brak środków na poniesienie jakichkolwiek, czy też pełnych kosztów postępowania. Tym samym to na stronie postępowania spoczywa ciężar wykazania, że w sprawie występują przesłanki uzasadniające uwzględnienie jej wniosku i przyznanie prawa pomocy. Składając formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy, strona powinna zatem prawidłowo go wypełnić i uzasadnić, podając precyzyjne informacje odpowiadające prawdzie, które umożliwią ustalenie możliwości finansowych wnioskodawcy. W sytuacji zaś, gdy zawarte w nim oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach okaże się, w ocenie Sądu, niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości (art. 255 p.p.s.a.), strona zobowiązana jest przedłożyć dodatkowe oświadczenia i dokumenty źródłowe pozwalające na zweryfikowanie złożonego przez nią oświadczenia i dokonanie oceny jej rzeczywistej sytuacji materialnej. Niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. J.P. Tarno Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. 2 LexisNexis, Warszawa 2006, str. 527). W konsekwencji do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wystarczy ogólnikowe twierdzenie o trudnej sytuacji finansowej skarżącej strony. Wnioskodawca musi udzielić wyczerpujących informacji, które umożliwią ocenę jego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz uprawdopodobnią jego trudną sytuację materialną.
12 Należy przy tym podkreślić, iż przyznanie prawa pomocy stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów sądowych przez strony postępowania, a w związku z tym nie może być stosowane powszechnie. Jak stwierdził bowiem Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005r. (sygn. akt FZ 478/04, niepublik.) opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Z tego względu przesłanki zastosowania instytucji prawa pomocy winny być interpretowane w sposób ścisły, a udzielenie prawa pomocy powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (postanowienie NSA z dnia 11 stycznia 2012 r., sygn. akt I OZ 1099/11).
13 W niniejszej sprawie skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, polegającym na zwolnieniu od kosztów sądowych. W tej sytuacji wnioskodawca, stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a, winien zatem wykazać, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
14 Jak wynika z urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący jest osobą bezrobotną, bez żadnych źródeł dochodu, bez prawa do emerytury, czy też renty. Skarżący podał, że nie posiada żadnych nieruchomości ani żadnych wartościowych przedmiotów. Ponadto z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że sam prowadzi gospodarstwo domowe. Skarżący zaznaczył również, iż w związku z niemożnością skompletowania wszystkich dokumentów, zmuszony był opłacić wpis sądowy od wniesionej skargi, jednakże pieniądze na ten cel (200 zł) pożyczył i nadal nie oddał. Aktualnie nie ma od kogo pożyczyć pieniędzy ani też nie posiada własnych środków na uiszczenie wpisu od zażalenia. Z treści zaświadczenia wystawionego przez Miejski Urząd Pracy w O. w dniu 25 czerwca 2014 r. wynika, że skarżący jest zarejestrowany w tut. Urzędzie jako osoba bezrobotna od dnia 2 grudnia 2013 r. bez prawa do zasiłku (k.152). Ponadto z załączonego do sprzeciwu wyciągu z posiadanego przez skarżącego rachunku bankowego – za okres od dnia 1 października 2014 r. do dnia 31 grudnia 2014 r. wynika, że saldo początkowe, jak i saldo końcowe tego konta wynosiło 0 zł (k. 169). Skarżący dołączył również pismo, w którym rodzice skarżącego oświadczyli, iż wymieniony mieszka z nimi i korzysta ze wspólnego wyżywienia, jednakże nie są w stanie pomóc mu finansowo, w tym opłacić jego kosztów sądowych (k. 170).
15 W ocenie Sądu rozpoznającego niniejszy wniosek powyższe dane, zawarte w formularzu PPF oraz okoliczności przedstawione przez skarżącego w złożonych pismach nie pozwalają na stwierdzenie, iż skarżący spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy. Należy bowiem zauważyć, iż wspólne zamieszkiwanie z rodzicami, którzy ponoszą również koszty wyżywienia faktycznie oznacza prowadzenie wspólnego gospodarstwa domowego. W związku z tym, iż skarżący jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, emerytury lub renty i według oświadczenia nie uzyskuje żadnych dochodów, należy przyjąć, iż rodzice skarżącego ponoszą także inne koszty utrzymania syna, jak ubrania, telefon komórkowy, czy też środki higieny osobistej. Wspólne prowadzenie gospodarstwa domowego pozwala zaś na poczynienie odpowiednich oszczędności w celu zgromadzenia środków niezbędnych na prowadzenie spraw sądowych przez członka rodziny. Ponadto, wszczynając postępowanie sądowe czy administracyjne skarżący powinien był liczyć się z faktem, że wiążą się one z koniecznością ponoszenia określonych kosztów i zabezpieczyć środki na ten cel. Przyjęcie odmiennej interpretacji oznaczałoby przerzucenie na Skarb Państwa całości kosztów ponoszonych przez skarżącego w związku z uczestnictwem we wszczętych z jego inicjatywy postępowaniach sądowych i administracyjnych.
16 Należy również zauważyć, iż przedłożony przez skarżącego wyciąg z konta bankowego dotyczy okresu od dnia 1 października 2014 r. do dnia 31 grudnia 2014 r., a więc okresu sprzed prawie sześciu miesięcy. Tymczasem Sąd musi dysponować precyzyjnymi, aktualnymi danymi dowodzącymi istnienia ustawowych przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy. Jak podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 16 września 2014 r., sygn. akt I FZ 281/14, postępowanie w przedmiocie prawa pomocy jest postępowaniem wnioskowym, podejmowanym na wniosek osoby, w której interesie jest wypełnienie przesłanek przyznania prawa pomocy. Im bardziej wnioskodawca zobrazuje, udokumentuje tę sytuację, tym większe możliwości wnikliwej oceny ma sąd administracyjny. W przeciwnym razie strona musi się liczyć z negatywnymi dla siebie konsekwencjami braku wykazania przesłanek z art. 246 § 2 p.p.s.a. Zgodnie bowiem z tym przepisem ciężar dowodu spoczywa na stronie, która wnosi o przyznanie prawa pomocy. Jednocześnie należy wskazać, iż prowadzenie dodatkowego postępowania dowodowego w przedmiocie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie ma charakteru obligatoryjnego, a jego przeprowadzenie zależy od uznania sądu rozpoznającego wniosek, czy dane w nim zawarte oraz złożone dokumenty są wystarczające dla pełnej oceny występowania przesłanek warunkujących możliwość przyznania prawa pomocy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 listopada 2014 r., sygn. akt II FZ 1761/14, LEX nr 1541914).
17 Należy przy tym zwrócić uwagę na fakt, iż obecnie rozpoznawany wniosek jest kolejnym wnioskiem skarżącego o przyznanie prawa pomocy złożonym w niniejszej sprawie. Postanowieniem z dnia 28 kwietnia 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, a Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 12 sierpnia 2014 r. (sygn. akt I OZ 683/14) oddalił zażalenie skarżącego na powyższe rozstrzygnięcie, przyznając rację Sądowi I instancji, że skarżący nie wykazał istnienia przesłanek uzasadniających przyznanie mu prawa pomocy. Jednakże pomimo wskazań zawartych w powołanych postanowieniach skarżący, występując z kolejnym wnioskiem, poza zawężeniem jego zakresu, nie odniósł się w żaden sposób do stanowiska co do zaniechania dostarczenia określonych danych odnoszących się do jego sytuacji. Wyjaśnienie w tych postanowieniach, jak istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy ma poparcie go stosownymi informacjami, usprawiedliwia zaniechanie ponownego wzywania skarżącego do uzupełnienia materiału dowodowego przy rozpatrywaniu obecnego jego wniosku i stwierdzenie, że nie wykazał on, że spełniona została przesłanka, uzasadniająca jego uwzględnienie.
18 Skoro zatem skarżący nie przedstawił informacji, które wskazywałyby w sposób nie budzący wątpliwości na jego faktyczną sytuację materialną i zdolności finansowe, to jego wniosek nie mógł zostać uwzględniony.
19 Dodatkowo należy wskazać, że prawo do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. Natomiast, jeżeli dostęp jednostki do sądu może być ograniczony, czy to przez działanie prawa, czy też w sposób faktyczny, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z przepisami z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.), jeśli ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, a więc jeśli zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki będą zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, powinien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, publ. Lex nr 75481). Oznacza to, że skoro skarżący nie wykazał, że jest osobą, której sytuacja majątkowa nie pozwala na poniesienie pełnych kosztów postępowania, a w konsekwencji następuje odmowa przyznania stronie prawa pomocy, to nie można w takiej sytuacji mówić o naruszeniu prawa do sądu.
20 Biorąc powyższe pod uwagę, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., Sąd postanowił jak w sentencji postanowienia.