Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 9 stycznia 2024 r., II SA/Lu 967/23

wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 9 stycznia 2024 r., II SA/Lu 967/23

Sentencja

1 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk (sprawozdawca) Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Grymuza Asesor sądowy Brygida Myszyńska-Guziur po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 9 stycznia 2024 r. sprawy ze skargi Z. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia 14 września 2023 r., znak: SKO.41/5023/OS/2023 w przedmiocie usług opiekuńczych oddala skargę.

Uzasadnienie

2 Zaskarżoną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie decyzją z 14 września 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie (dalej także jako: Kolegium), po rozpoznaniu odwołania Z. W. (dalej także jako: skarżący), utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy Niemce (dalej jako: Wójt) z 3 sierpnia 2023 r. w przedmiocie przyznania usług opiekuńczych.

3 Decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

4 Wnioskiem z 3 lipca 2023 r. skarżący zwrócił się do Wójta m. in. o przyznanie usług opiekuńczych.

5 W toku postępowania pracownicy socjalni podjęli bezskuteczną próbę przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, po uprzednim zawiadomieniu skarżącego o terminie tej czynności.

6 Decyzją z 3 sierpnia 2023 r. organ I instancji odmówił przyznania skarżącemu usług opiekuńczych. W uzasadnieniu wskazał, że pomimo zawiadomienia o terminie

7 i miejscu przeprowadzenia czynności, wywiadu środowiskowego nie przeprowadzono, ponieważ we wskazanym miejscu i czasie skarżący, ani żaden inny domownik, nie wpuścił pracownika socjalnego do domu.

8 Organ ustalił, na podstawie posiadanej zgromadzonej dokumentacji, że skarżący samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, sam dysponuje swoim dochodem, żona klienta mieszka w tym samym domu, lecz prowadzi oddzielne gospodarstwo domowe. Skarżący zajmuje dwa pomieszczenia, pokój i kuchnię. Przedpokój, łazienka i ganek są wspólnie użytkowane. Strona pozostaje w separacji – na podstawie wyroku Sądu Okręgowego [...] z 6 lutego 2004 r. Skarżący legitymuje się orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z 20 kwietnia 2022 r., zgodnie z którym został uznany za niezdolnego do samodzielnej egzystencji na czas określony do 30 kwietnia 2023 r., oraz orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o stopniu niepełnosprawności [...] z 15 września 2022 r., którym ustalono niepełnosprawność w stopniu znacznym do 30 września 2027 r. Ponadto organ ustalił, że dochód skarżącego stanowi kwota 1 739,87 zł, na którą składa się emerytura netto w wysokości 1 445,48 zł, dodatek pielęgnacyjny w kwocie 294,29 zł miesięcznie (decyzja ZUS z marca 2023 r.). Dodatkowo wnioskodawca otrzymuje świadczenie uzupełniające w wysokości 500 zł miesięcznie. Emerytura jest pomniejszana o zajęcie komornicze, którego nie odlicza się od dochodu. Skarżący w marcu 2023 r. dysponował kwotą 1 919,65 zł. Organ wskazał, że aktualna wysokość otrzymywanej emerytury jest nieznana z uwagi na nieprzeprowadzenie aktualizacji wywiadu środowiskowego i niezłożenie przez stronę odpowiedniej dokumentacji. Organ podniósł, że skarżący nie ma poważniejszych problemów z poruszaniem się, komunikowaniem i funkcjonowaniem w środowisku. Wnioskodawca systematycznie widywany jest w środowisku robiąc wspólnie z żoną zakupy (nosi siatki) jeżdżąc do lekarza, załatwiając sprawy urzędowe (dla siebie i dla żony). Porusza się na rowerze lub samochodem, który prowadzi. Organ I instancji wskazał, że przyznanie usług opiekuńczych następuje po przedłożeniu zaświadczenia lekarskiego o potrzebie wykonywania usług i ustalenia zakresu czynności. W interesie wnioskodawcy leży dostarczenie zaświadczenia lekarskiego.

9 W odwołaniu od decyzji skarżący zarzucił organowi działania rażąco naruszające prawo.

10 Po rozpatrzeniu odwołania, wskazaną na wstępie decyzją z 14 września 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu

11 I instancji, podzielając ustalenia i wnioski organu I instancji. W uzasadnieniu Kolegium podkreśliło, że przyznanie usług opiekuńczych następuje po przedłożeniu zaświadczenia lekarskiego o potrzebie wykonania usług i ustalenia zakresu czynności. W interesie wnioskodawcy leży dostarczenie zaświadczenia lekarskiego, gdyż od prawidłowych i jak najpełniejszych ustaleń zależy nie tylko, czy pomoc zostanie przyznana, ale także zakres tej pomocy. Takiego obowiązku skarżący nie dopełnił. Podjęte przez organ czynności w celu aktualizacji wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania wnioskodawcy okazały się nieskuteczne, gdyż strona nie wpuściła pracowników socjalnych, nawet w obecności funkcjonariuszy Policji. W okolicznościach sprawy, przy takiej postawie skarżącego, organ zmuszony był oprzeć swoje rozstrzygnięcie w oparciu o wniosek, notatkę służbową, pisma wnioskodawcy złożone w toku sprawy, jak i wiedzę posiadaną z urzędu.

12 Z. W. wniósł skargę na powyższą decyzję. Nie sformułował konkretnych zarzutów do decyzji, lecz zakwestionował rozstrzygnięcie, wskazując na konieczność uwzględnienia jego wniosku. W uzasadnieniu skarżący wywodził, że przeprowadzenie wywiadu środowiskowego z udziałem drugiego pracownika socjalnego i z udziałem funkcjonariuszy Policji to "nękanie Policją i drugim socjalnym". Ponadto skarżący zarzucił, że organ nie ustalił prawidłowo jego stanu zdrowia, gdyż nie uwzględnił treści nowego orzeczenia ustalającego stopień niepełnosprawności skarżącego z 14 marca 2023 r.

13 Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2020 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634; dalej jako: p.p.s.a.).

14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje:

15 Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem.

16 W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że pomoc społeczna służy przezwyciężaniu trudnych sytuacji życiowych, nie może natomiast stanowić stałego źródła utrzymania – ma zatem charakter subsydiarny. Strona, znajdująca się w trudnej sytuacji życiowej, jest zobowiązana współpracować z organem w rozwiązywaniu swojej sytuacji życiowej. Zgodnie z art. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. 2023 r., poz. 901, dalej jako: u.p.s.) osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej są obowiązane do współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej. Obowiązki współdziałania strony z pracownikami socjalnymi wynikają także m. in. z art. 11 ust. 2 u.p.s. i art. 12 u.p.s.

17 Pismo skarżącego z 3 lipca 2023 r. zawierało między innymi wniosek o przyznanie usług opiekuńczych. Zgodnie z art. 50 ust. 1 u.p.s. osobie samotnej, która z powodu wieku, choroby lub innych przyczyn wymaga pomocy innych osób, a jest jej pozbawiona, przysługuje pomoc w formie usług opiekuńczych lub specjalistycznych usług opiekuńczych. W przypadku usług opiekuńczych ustawodawca wprowadził tzw. kryterium dochodowe, określone w art. 8 u.p.s. Z niespornych ustaleń organu wynika, że skarżący prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Prawo do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej, z zastrzeżeniem art. 40, art. 41, art. 53a i art. 91, przysługuje osobie samotnie gospodarującej, której dochód nie przekracza kwoty 776 zł (art. 8 ust. 1 pkt 1 u.p.s.). Jak wynika z art. 8 ust. 3 u.p.s. za dochód uważa się sumę miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku lub w przypadku utraty dochodu z miesiąca, w którym wniosek został złożony, bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, pomniejszoną o kwoty wskazane w pkt 1-3, do dochodu nie wlicza się także dochodu wskazanego w art. 8 ust. 4 u.p.s

18 Przepis art. 50 ust. 5 u.p.s. stanowi, że organ pomocy społecznej przyznając usługi opiekuńcze, ustala ich zakres, okres i miejsce świadczeń. Oznacza to, że w decyzji o przyznaniu usług opiekuńczych, w tym specjalistycznych usług opiekuńczych, obowiązkiem organu jest zawrzeć nie tylko ogólne rozstrzygnięcie o przyznaniu tychże świadczeń, ale zarazem precyzyjnie określić ich zakres, wskazać na jaki okres zostały udzielone i w jakim miejscu mają być świadczone. Niewątpliwie zatem aktualne zaświadczenie lekarskie stanowi istotny element wniosku o przyznanie wnioskowanych usług opiekuńczych, albowiem umożliwia organowi ustalenie zakresu tych usług, miejsca i okresu ich świadczenia.

19 Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy należy wskazać, że wniosek skarżącego pochodzi z lipca 2023 r., zatem jego sytuację majątkową należało ustalić w oparciu o dochód uzyskany w czerwcu 2023 r. W związku z ubieganiem się o przyznanie usług opiekuńczych nieodzowne było również ustalenie sytuacji życiowej skarżącego, a zwłaszcza stanu zdrowia, w tym w szczególności dołączenie do akt aktualnego zaświadczenia lekarskiego, z którego wynikają potrzeby strony.

20 W orzecznictwie trafnie wskazuje się, że aby organ w ogóle miał szansę rozpatrzyć pozytywnie wniosek o przyznanie pomocy społecznej, musi w tym celu dokonać stosownych ustaleń faktycznych. Osoba ubiegająca się o uzyskanie wsparcia w ramach pomocy społecznej jest zobowiązana współpracować z organem (np. art. 4 u.p.s., art. 11 u.p.s.), aby przezwyciężyć swoją trudną sytuację życiową, jednakże w pierwszej kolejności nieodzowne jest wykazanie, że taka sytuacja zachodzi. W tym zakresie nie można tracić z pola widzenia, iż to przede wszystkim strona powinna być zainteresowana wykazaniem, że istnieją okoliczności uzasadniające przyznanie pomocy społecznej. Dokonując ustaleń w zakresie sytuacji osobistej, rodzinnej, majątkowej i dochodowej skarżącego organy dysponują różnymi środkami prawnymi. Jednakże podstawowym dowodem pozwalającym na to jest obligatoryjny dowód w postaci wywiadu środowiskowego.

21 Zgodnie z art. 107 ust. 1 u.p.s. rodzinny wywiad środowiskowy przeprowadza się u osób i rodzin korzystających lub ubiegających się o świadczenia z pomocy społecznej w celu ustalenia ich sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej oraz u osób, o których mowa w art. 103. Obowiązek współpracy strony wnioskującej o pomoc społeczną z organem została wyrażona w art. 107 ust. 4a u.p.s., zgodnie z którym niewyrażenie zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego przez osoby lub rodziny ubiegające się o świadczenia z pomocy społecznej lub na jego aktualizację przez osoby lub rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej stanowi podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej.

22 Strona ma zatem obowiązek współpracować z organem w ustaleniu sytuacji faktycznej (osobistej, rodzinnej, dochodowej, majątkowej). Odmowa zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, obliguje organ do odmownego załatwienia wniosku, zgodnie z art. 107 ust. 4a u.p.s. (por. przykładowo: wyrok NSA z 29 maja 2020 r., I OSK 1966/19; wyrok WSA w Kielcach z 22 stycznia 2020 r.,

23 II SA/Ke 897/19). Ponadto, zgodnie z art. 107 ust. 5 u.p.s., pracownik socjalny przeprowadzający wywiad środowiskowy może domagać się od osoby wnioskującej o przyznanie pomocy, złożenia oświadczenia o dochodach i stanie majątkowym, a odmowa złożenia takiego oświadczenia również stanowi podstawę odmowy przyznania świadczenia. Należy także zwrócić uwagę, że sytuację osobistą, rodzinną, dochodową i majątkową osoby lub rodziny ustala się np. na podstawie decyzji właściwego organu w sprawie renty lub emerytury, orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Jednakże w przypadku gdy okoliczności sprawy, mające wpływ na prawo do świadczeń, wymagają potwierdzenia innym oświadczeniem lub dokumentem niż wymienionym w ust. 5b, można domagać się takiego oświadczenia lub dokumentu (art. 107 ust. 5d u.p.s.).

24 Sąd podziela pogląd przyjmowany w orzecznictwie, że występując o udzielenie wsparcia na zasadach określonych w ustawie o pomocy społecznej, skarżący musi akceptować zasady procedowania w tej materii. Oznacza to, że zobligowany jest on do współdziałania z pracownikiem socjalnym. Przejawem owej współpracy jest przedstawienie wszelkich informacji mających znaczenie dla rozpoznawanej sprawy (por. m. in. wyroki WSA w Gliwicach z 27 października 2022 r., II SA/Gl 1629/21 i II SA/Gl 1628/21; wyrok WSA w Warszawie z 30 sierpnia 2023 r., I SA/Wa 757/23). Środki pomocy społecznej nie powinny być kierowane do osób, które nie współpracują z organami w wyjaśnieniu swej sytuacji, a także zatajają swe dochody czy stan zdrowia i związane z nim potrzeby, uniemożliwiając rzetelne rozpatrzenie wniosku o pomoc społeczną.

25 Reasumując powyższe rozważania należy wskazać, że strona ubiegająca się o pomoc społeczną powinna współdziałać z organem już na etapie ustalania czy jej sytuacja spełnia ustawowe przesłanki do uzyskania wsparcia. W orzecznictwie przyjmuje się, że przez współdziałanie osoby ubiegającej się o pomoc należy rozumieć gotowość do podjęcia współpracy z pracownikiem socjalnym oraz skorzystanie z jego uzasadnionych i rozsądnych propozycji pomagających osobie przezwyciężyć trudne sytuacje życiowe. Jest zatem zobowiązana dążyć do osiągnięcia stanu, w którym pomoc społeczna nie będzie jej potrzebna – gdyż przy wsparciu organów poprawi swoją sytuację życiową. Bierna postawa strony, a szczególnie jej negatywne nastawienie do pracowników socjalnych, na etapie postępowania wyjaśniającego wskazuje, że również dalsza współpraca organu z taką osobą nie będzie możliwa.

26 Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy należy stwierdzić, że skarżący jest skrajnie negatywnie nastawiony do współpracy z organem pomocowym. Przyjął w postępowaniu postawę bierną, odmawiając przeprowadzenia wywiadu środowiskowego i wykazania swojej sytuacji. Ogranicza się do wskazywania swoich oczekiwań w zakresie przyznania pomocy społecznej.

27 W rozpoznawanej sprawie pismem z 4 lipca 2023 r. Wójt zawiadomił skarżącego, że 20 lipca 2023 r. w godzinach od 9.00 do 10.00 w miejscu jego zamieszkania zostanie przeprowadzony wywiad środowiskowy. W piśmie zawarto pouczenie, że gdyby ten termin skarżącemu nie odpowiadał, to powinien zawiadomić o tym organ telefonicznie lub listownie. Jednocześnie organ pouczył o treści art. 107 ust. 3a, art. 107 ust. 3b i art. 107 ust. 4a u.p.s.

28 W dniu 12 lipca 2023 r. do organu wpłynął wniosek skarżącego o wyłączenie dwóch pracowników od rozpoznania jego spraw. Wskazał w nim także na "nękanie mnie od 2023 r., by uzyskać dane z akt chorobowych zastrzeżonych, co stanowi przestępstwo". Z notatki służbowej z 20 lipca 2023 r. wynika, że wywiad środowiskowy nie został przeprowadzony, ponieważ skarżący nie przebywał w miejscu zamieszkania w wyznaczonym terminie tj. 20 lipca 2023 r. o godzinie 9.00. Pracownicy organu wraz z asystującymi im funkcjonariuszami Policji oczekiwali przez kilka minut na skarżącego. Do organu w dniu 24 lipca 2023 r. wpłynęło kolejne pismo, w którym skarżący nie odniósł się do terminu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Trzeba przy tym zauważyć, że w skardze do sądu skarżący wywodził, że nie ma podstaw do przeprowadzenia wywiadu środowiskowego.

29 W ocenie Sądu skarżący został prawidłowo zawiadomiony o terminie przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Mógł, o czym został pouczony, wskazać inną datę, jeżeli wyznaczona przez organ mu nie odpowiadała. Nie uczynił tego jednak na żadnym etapie postępowania. Skarżący bez problemu formułuje wnioski i wyraża swoje stanowisko w sprawie. Na podstawie akt sprawy należy stwierdzić, że strona nie ma żadnych problemów z komunikowaniem się z organem. Fakt, że nie został uzgodniony termin przeprowadzenia wywiadu środowiskowego wynika jedynie z postawy skarżącego. Niewątpliwie miał fizyczne możliwości, aby wskazać inny termin przeprowadzenia tej czynności, czego jednak zaniechał. Składał pisma po zawiadomieniu o terminie przeprowadzenia wywiadu środowiskowego – zarówno przed datą wyznaczonej czynności, jak i po niej. W tym miejscu należy podkreślić, że dla skarżącego nie jest także problemem dostarczenie do organu dokumentacji, gdyż osobiście składa wnioski i pisma lub nadaje je na poczcie.

30 W związku z powyższym należy stwierdzić, że w niniejszej sprawie nie ustalono aktualnego stanu rodzinnego, finansowego i zdrowotnego skarżącego wyłącznie z jego winy – gdyż w oczywisty sposób odmawia współpracy z organem. Z akt sprawy wynika, że skarżący nie zgadza się na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego i skutecznie uniemożliwia wykonanie tej czynności. Uznaje próby skontaktowania się z nim przez pracowników organu za "nękanie".

31 Odnosząc się do zastrzeżeń podnoszonych przez skarżącego należy wskazać, że ustawa o pomocy społecznej nie przewiduje obowiązku uprzedzenia strony, jaki konkretnie pracownik przeprowadzi wywiad środowiskowy. Warto przy tym zauważyć, że skarżący wnosił o wyłączenie określonych pracowników organu, a jego wnioski zostały rozpoznane. Ponadto, co wynika z art. 107 ust. 3 u.p.s., rodzinny wywiad środowiskowy przeprowadza pracownik socjalny po okazaniu legitymacji pracownika socjalnego. Skarżący poznałby zatem jego tożsamość w dniu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Niewątpliwie możliwe jest przeprowadzenie wywiadu środowiskowego przy udziale drugiego pracownika, jak i w asyście funkcjonariuszy Policji (art. 107 ust. 3a u.p.s.).

32 W związku z powyższym należy stwierdzić, że zastrzeżenia skarżącego co do trybu i sposobu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego nie są zasadne. Należy także podkreślić, że organ w toku postępowania wskazuje, jakie okoliczności i dokumenty mają istotne znaczenie dla sprawy i mogą wpłynąć na kształt rozstrzygnięcia. Skarżący oczywiście nie jest zobligowany do ujawniana informacji o swojej sytuacji życiowej, jednakże stawia się tym samym w gorszej sytuacji. Jeżeli organ nie ma możliwości ustalenia okoliczności istotnych dla sprawy z uwagi na bierną postawę strony, może z tego względu odmówić przyznania wnioskowanego świadczenia.

33 Mając na uwadze przedstawiony stan sprawy Sąd uznał, że zaskarżona decyzja, podobnie jak i utrzymana nią w mocy decyzja organu I pierwszej instancji, zostały wydane zgodnie z obowiązującymi przepisami, w wyniku prawidłowo przeprowadzonego postępowania, przez co nie nastąpiło naruszenie granic przysługującego organom uznania administracyjnego, ani też nie doszło do naruszenia zasad postępowania dowodowego określonych w art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.

34 W tym stanie rzeczy Sąd, nie znajdując podstaw do zakwestionowania zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, na podstawie art. 151 p.p.s.a. skargę oddalił.