Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 24 listopada 2020 r., III SA/Łd 676/20

wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 24 listopada 2020 r., III SA/Łd 676/20

Sentencja

1 Dnia 24 listopada 2020 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, Wydział III w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Monika Krzyżaniak Sędziowie Sędzia WSA Krzysztof Szczygielski Asesor WSA Małgorzata Kowalska (spr.) po rozpoznaniu w dniu 24 listopada 2020 roku na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi E.K. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...].

Uzasadnienie

2 Zaskarżoną decyzją z [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy własną decyzję z [...] w przedmiocie odmowy umorzenia E. K. należności z tytułu składek.

3 Z akt sprawy wynika, że wnioskiem z 20 grudnia 2019 r. E. K. zwróciła się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o umorzenie należności z tytułu składek, powołując się na przedawnienie należności z tytułu składek za okres od 2006 do 2010 roku. Zdaniem wnioskodawczyni przedmiotowe składki uległy przedawnieniu co najmniej od 1 stycznia 2017 r., a ostatnie działanie organu co do tych składek miało miejsce 29 listopada 2019 r.

4 W dniu 9 stycznia 2020 r. wnioskodawczyni złożyła w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej, z którego wynikało, że jest stanu wolnego, nie pracuje zarobkowo, pobiera świadczenie emerytalne w miesięcznej wysokości 2.655,39 zł brutto, tj. 2.214,40 zł netto, nie posiada dochodów z innych źródeł, nie pobiera zasiłku lub świadczeń z Urzędu Pracy, nie pobiera zasiłku z pomocy społecznej i nie korzysta z innych form pomocy. Ponadto ze wskazanego oświadczenia wynikało, że E. K. prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe i ponosi stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem: z tytułu czynszu w kwocie 100 zł, opłat eksploatacyjnych w wysokości 200 zł, kosztów leczenia w kwocie 400 zł. W oświadczeniu wnioskodawczyni wskazała również, że posiada zobowiązania pieniężne wobec Spółdzielni Mieszkaniowej, które są przez komornika sądowego ze świadczenia emerytalnego w kwocie 663,84 zł, nie posiada natomiast majątku nieruchomego, ruchomego i innych praw majątkowych.

5 Decyzją z [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił stronie umorzenia należności z tytułu składek za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez płatnika składek oraz osobę prowadzącą działalność gospodarczą w łącznej kwocie 26.325,72 zł, w tym na ubezpieczenia społeczne w łącznej kwocie 16.075,26 zł, ubezpieczenia zdrowotne w łącznej 8.896,63 zł, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych w łącznej kwocie 1.353,83 zł (pkt 1); umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek na ubezpieczenie zdrowotne w łącznej kwocie 7.779, 63 zł (pkt 2). Organ uznał, że nie wystąpiła w sposób bezsporny żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne w myśl art. 28 ust. 2 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 266 ze zm.) - dalej "u.s.u.s.", jak również nie wystąpiły uzasadnione przypadki umożliwiające umorzenie składek pomimo braku ich całkowitej nieściągalności określone w wydanym na podstawie art. 28 ust. 3b u.s.u.s rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek (Dz. U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365) - dalej "rozporządzenie".

6 20 marca 2020 r. E. K. zwróciła się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy. W piśmie z 22 czerwca 2020 r. oświadczyła, że jedynym źródłem jej utrzymania jest świadczenie emerytalne. Wskazała, że aktualny stan zdrowia i przyznanie grupy inwalidzkiej uniemożliwia podjęcie dodatkowego zatrudnienia. Wyjaśniła, że operacja częściowego usunięcia guza mózgu spowodowała trwałe uszkodzenie nerwów twarzy i nerwów odpowiedzialnych za wzrok, co jest powodem utraty wzroku w lewym oku, ograniczenia w poruszaniu się oraz zakazu dźwigania. Dodała, że ograniczenia w funkcjonowaniu wynikają również z niewydolności kory nadnerczy, bólów kręgosłupa i prawego kolana. Wnioskodawczyni zaznaczyła, że ze względu na ograniczone środki finansowe nie przyjmuje żadnych leków. Podniosła, że nowe dolegliwości zdrowotne zmusiły ją do wynajęcia samodzielnego mieszkania, ponieważ dotychczas korzystała z pokoju w mieszkaniu swojej 87-letniej mamy. Miesięczny koszt wynajmu lokalu mieszkalnego wynosi 950 zł, a opłaty stałe wynoszą 350 zł. E. K. wskazała, że aktualna wysokość emerytury wynosi 1.600 zł netto i na życie pozostaje jej 300 zł. Zaznaczyła, że w czasie, gdy była aktywna zawodowo płaciła wszelkie zobowiązania.

7 Decyzją z [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy własną decyzję z [...] odmawiającą wnioskodawczyni umorzenia należności z tytułu składek. Uzasadniając rozstrzygnięcie wskazał, że zgodnie z PIT-40A za 2018 r. E. K. osiągnęła dochód w wysokości 12.907,80 zł. Wnioskodawczyni pobiera świadczenie emerytalne w miesięcznej wysokości 2.749,92 zł brutto, ze świadczenia dokonywane są potrącenia na rzecz ZUS w kwocie 687,48 zł; zatem do wypłaty pozostaje 1.603,95 zł, od 28 lutego 1994 r. E. K. jest rozwiedziona; nie posiada nieruchomości. W Centralnej Ewidencji Pojazdów figuruje jako właściciel samochodu ciężarowo - osobowego FSO Warszawa Truck z 1998 r., samochodu ciężarowego Daewoo Motor Polonez Truck Plus z 1998 r. (rynkowa wartość została oszacowana na kwotę 500 zł) oraz samochodu ciężarowego FSO Warszawa Truck z 1994 r. (rynkowa wartość została oszacowana na kwotę 500 zł), przy czym ZUS przyjął oświadczenie strony, że nie jest już właścicielem wymienionych pojazdów.

8 Odnosząc się do kwestii przedawnienia organ wyjaśnił, że tytuły wykonawcze obejmujące należności z tytułu składek na: ubezpieczenia społeczne za okres: 1/2006, 12/2006, 1-2/2007, 4/2007, 7-8/2008, 10-12/2008, 1-3/2009, 5-10/2009, ubezpieczenie zdrowotne za okres: 12/2006-1/2007, 6-12/2009, 1-9/2010, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres: 7/2006, 12/2006, 6/2008, 9/2008, 11-12/2008, 3/2009, 6-8/2009 zostały wystawione 23 września 2011 r. W ramach prowadzonego postępowania egzekucyjnego zastosowano środek w postaci zajęcia rachunku bankowego w A S.A. Odpisy tytułów wykonawczych o nr: [...] dłużnik zajętej wierzytelności, tj. bank odebrał w dniu 7 października 2011 r. Natomiast przesyłka skierowana do E. K. zawierająca powyższe tytuły została uznana za doręczoną w trybie art. 44 § 4 k.p.a. W związku z ustaleniem nowego składnika majątku w dniu 29 listopada 2019 r. organ egzekucyjny dokonał na podstawie powyższych tytułów wykonawczych zajęcia świadczenia emerytalnego strony. Zawiadomienia o zajęciu zostały doręczone matce wnioskodawczyni M. M. 9 grudnia 2019 r. W ocenie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wszczęcie postępowania egzekucyjnego na podstawie doręczonych tytułów wykonawczych o nr [...] spowodowało zawieszenie biegu terminu przedawnienia należności do czasu zakończenia postępowania egzekucyjnego, a zatem zadłużenie E. K. jest aktualne i wymagalne.

9 Oceniając wystąpienie w sprawie przesłanek całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek, organ stwierdził, że przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. - nie wystąpiła z przyczyn oczywistych. Przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4 i 4b u.s.u.s. nie zachodzą, ponieważ nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowania upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 oraz art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy - Prawo upadłościowe; nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, jak również nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym. W ocenie organu nie zachodzi również przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s., ponieważ wnioskodawczyni uzyskuje dochód z tytułu świadczenia emerytalnego w wysokości 2.749,92 zł brutto oraz nie zostało spełnione kryterium braku następców prawnych. Poza tym przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. także nie ma zastosowania w sprawie, ponieważ wysokość nieopłaconych składek, o których umorzenie wnosi strona przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. Ponieważ komornik sądowy bądź naczelnik urzędu skarbowego nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję nie zachodzi również przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. Ponadto nie można stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, ponieważ ze świadczenia emerytalnego wnioskodawczyni prowadzone jest skuteczne postępowanie egzekucyjne, a zatem nie została spełniona przesłanka opisana w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s.

10 W ocenie organu w sprawie nie wystąpiły również przesłanki umorzenia określone w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej. Powstanie zadłużenia nie było wynikiem klęski żywiołowej bądź szczególnego zdarzenia lecz nieopłacania w ustawowym terminie płatności składek w czasie prowadzonej działalności gospodarczej przez stronę. Podejmując się wykonywania działalności gospodarczej wnioskodawczyni wzięła na siebie obowiązek zapoznania się z przepisami prawa i ich respektowania ich. Powinna być świadoma, że z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej zobowiązuje się do opłacenia należnych składek za każdy miesiąc kalendarzowy w ustawowo określonych terminach. Organ podkreślił, że za ryzyko związane z prowadzoną działalnością, jak również negatywnymi skutkami oraz za wszelkie rozliczenia odpowiada podmiot prowadzący działalność.

11 Odnosząc się do przesłanki określonej w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia organ podkreślił, że w toku postępowania wnioskodawczyni powoływała się na swoje problemy zdrowotne, w tym częściowy paraliż twarzy i utratę wzroku w lewym oku, i przedłożyła stosowną dokumentację, potwierdzającą powoływane schorzenia. Jednak w przedstawionym przez stronę orzeczeniu o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności z 9 października 2019 r stwierdzono, że E. K. nie wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W ocenie organu wskazane problemy zdrowotne mogą być dodatkowym utrudnieniem w codziennej egzystencji wnioskodawczyni, lecz nie stanowią wystarczającej podstawy do umorzenia należności z tytułu składek. Organ podkreślił również, że nie posiada informacji o konieczności sprawowania przez wnioskodawczynię ewentualnej opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny. Ponadto strona pobiera świadczenie emerytalne, które jest stałym źródłem dochodu i którego wysokość nie jest uzależniona od jej stanu zdrowia.

12 W dalszej kolejności organ wskazał, że przesłanka umorzenia należności, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia związana z trudną sytuacją materialną uniemożliwiająca spłatę długów musi zostać udowodniona i mieć charakter trwały, a więc występować w dłuższym okresie czasu. Zakład Ubezpieczeń Społecznych podkreślił, że nie może umarzać należności każdej osobie, która ponosi koszty związane z utrzymaniem a wydatki wskazane przez wnioskodawczynię są wydatkami ponoszonymi przez ogół społeczeństwa. Ponadto zobowiązania wobec innych wierzycieli również nie mogą być argumentem przemawiającym za umorzeniem należności z tytułu składek. Organ zauważył, że dochody wnioskodawczyni po potrąceniach na rzecz ZUS przewyższają kwotę minimum socjalnego za IV kwartał 2019 r. ustalonego 30 marca 2020 r. przez Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych, dla jednoosobowego gospodarstwa emeryckiego na 1.194,75 zł netto. Kwota ta nie wskazuje na stan ubóstwa i konieczność sięgania po pomoc z opieki społecznej. Ponadto brak jest informacji, aby wnioskodawczyni korzystała z instytucji wsparcia skierowanych do osób znajdujących się w niedostatku, co pozwala stwierdzić, że jest w stanie zaspokajać swoje potrzeby materialne bez pomocy państwa. ZUS zwrócił uwagę, że przesłanka trudnej sytuacji materialnej oznacza obiektywną, wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny. W ocenie organu podjęcie decyzji o umorzeniu należności z tytułu składek w niniejszej sprawie z uwagi na trudną sytuację materialną strony byłoby przedwczesne i nieuzasadnione. Organ wskazał ponadto, że przy ocenie sytuacji materialnej dłużnika wziął również pod uwagę możliwość odzyskania należności w toku postępowania egzekucyjnego i możliwość udzielenia ulgi w spłacie w postaci układu ratalnego, zawartego na dogodnych warunkach. Podkreślił, że skarżąca świadomie od wielu lat nie regulowała zobowiązań z tytułu składek, naruszając przepisy prawa a akceptowanie stanu, w którym dopuszcza się niewywiązywanie z obowiązku opłacania składek godzi w prawa innych opłacających składki osób i narusza określoną w art. 2a ust. 1 i 2 pkt 2 u.s.u.s. zasadę równego traktowania ubezpieczonych.

13 E. K. wystąpiła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi ze skargą na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie do ponownego rozpatrzenia sprawy zadłużenia w opłacaniu składek ze szczególnym uwzględnieniem faktycznej ich wysokości i ewentualnego przedawnienia roszczenia.

14 W uzasadnieniu skargi podniosła, że decyzja ZUS nie powinna zostać wydana przed wszechstronnym zbadaniem wszelkich okoliczności jej zadłużenia, w tym faktycznej i realnej wysokości salda oraz ewentualnego jego przedawnienia. W posiadanych przez nią notatkach znajdują się adnotacje o terminach wystawienia i odbioru zaświadczeń ZUS o niezaleganiu z opłaceniem składek w terminach: 2006-02-24, 2006-09-11, 2007-03-22, 2007-11-19, 2008-03-12, 2008-06-11, 2008-11-14, 2009-02-26. W ocenie skarżącej takie zaświadczenia jednoznacznie potwierdzają brak należności na dzień ich wystawienia i nie powinny być w późniejszym okresie kwestionowane. Z tego powodu wszelkie zaległości, wykazane w wydruku ZUS z 1 września 2018 r. a dotyczące okresów od stycznia 2006 r. do co najmniej deklaracji z lutego 2009 r. winny zostać uznane za wątpliwe. E. K. wskazał również, że nie otrzymała przesyłki zawierającej tytuły wykonawcze wystawione 23 września 2011 r. obejmujące należności z tytułu składek, przesłanej na adres Ł., ul. B 25, bowiem w 2011 r. nie przebywała pod tym adresem.

15 Wnosząca skargę podkreśliła ponadto, że w okresie od października 1994 r. do 31 grudnia 2010 r., kiedy to rozwiązano z nią umowę o pracę opłacała wszystkie należne składki wynikające z umowy o pracę. Mimo ograniczeń zdrowotnych stara się codziennie pomagać swojej 87-letniej matce. Ograniczenia zdrowotne skarżącej oraz sprawowanie opieki nad przewlekle chorą mamą pozbawiają ją możliwości uzyskania jakiegokolwiek dodatkowego dochodu, umożliwiającego opłacenie należności.

16 W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

17 Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

18 Skarga jest zasadna bowiem zaskarżona decyzja narusza prawo w stopniu uzasadniającym jej wyeliminowanie z obrotu prawnego.

19 W pierwszej kolejności wskazać należy, że niniejsza sprawa skierowana była do rozpoznania na rozprawie jednak w związku z ogłoszeniem siedziby sądu i terenu całego kraju czerwoną strefą zagrożenia epidemiologicznego wynikającego z wirusa SARS-CoV-2, sprawa została skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym. Zgodnie z art.15zzs ze znaczkiem "4" ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (tekst jednolity Dz. U poz. 1842) przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów. Stosowne zarządzenie Przewodniczącego Wydziału III Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi zostało wydane 28 października 2020 r. i doręczone stronom. Z uwagi na sytuację epidemiczną - zaliczenie całego kraju do tzw. czerwonej strefy - przeprowadzenie rozprawy stanowiłoby nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących, a Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi nie ma możliwości przeprowadzenia rozprawy na odległości z powodów technicznych, dlatego sąd rozpoznał sprawę na posiedzeniu niejawnym.

20 Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r. poz. 2167) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę administracji publicznej. Kontrola, o której mowa w § 1 sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (§ 2 art. 1 tej ustawy). W myśl art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.) – dalej "p.p.s.a" sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Z wymienionych przepisów wynika, że sąd bada legalność zaskarżonego aktu, czy jest on zgodny z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Sąd może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach, prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.).

21 Wskazać również należy, że zgodnie z art. 133 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje wyrok na podstawie akt sprawy. Orzekanie "na podstawie akt sprawy" oznacza, iż sąd przy ocenie legalności decyzji bierze pod uwagą okoliczności, które z akt tych wynikają i które legły u podstaw zaskarżonego aktu. Podstawą orzekania przez sąd administracyjny jest zatem materiał dowodowy zgromadzony przez organ administracji publicznej w toku postępowania, na podstawie stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dniu wydania zaskarżonego rozstrzygnięcia. Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę w pełni podziela pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego, że "skoro wyrok wydawany jest na podstawie akt sprawy, to tym samym badając legalność zaskarżonej decyzji Sąd ocenia jej zgodność z prawem materialnym i procesowym w aspekcie całości zgromadzonego w postępowaniu administracyjnym materiału dowodowego" (wyrok NSA z 9 lipca 2008 r., sygn. II OSK 795/07, LEX nr 483232).

22 Zdaniem sądu zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 2 marca 2020 r. naruszają przepisy postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, co skutkuje koniecznością ich uchylenia.

23 W niniejszej sprawie kluczową kwestią dla oceny prawidłowości rozstrzygnięć organów obu instancji jest przedawnienie należności z tytułu składek, podnoszone konsekwentnie przez skarżącą w toku postępowania.

24 Jak podkreśla się w orzecznictwie sądowoadministracyjnym wniosek strony o umorzenie zaległości nie rozstrzyga ani o istnieniu zaległości, ani o ich wysokości – organ powinien samodzielnie zweryfikować w toku postępowania w przedmiocie umorzenia, czy zaległości w należnych wpłatach w ogóle istnieją. Jeżeli w jakiejś części zaległości nie istnieją – zostały zapłacone, nie powstały lub uległy przedawnieniu – postępowanie w tej części jest bezprzedmiotowe i powinno zostać umorzone na zasadzie art. 105 § 1 k.p.a. (por. wyroki: WSA w Gliwicach z 15 lipca 2009 r. sygn. akt III SA/Gl 442/09; WSA w Krakowie z 28 maja 2014 r. sygn. akt I SA/Kr 129/14; WSA w Gliwicach z 12 listopada 2014 r. sygn. akt I SA/Gl 485/14, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, https://orzeczenia.nsa.gov.pl - dalej "CBOSA").

25 Wygasanie zobowiązań podatkowych na skutek przedawnienia oznacza, że pomimo niezaspokojenia wierzyciela stosunek zobowiązaniowy przestaje istnieć z mocy prawa (art. 59 § 1 pkt 9 Ordynacji podatkowej). Dotyczy to nie tylko należności głównej, lecz wszelkich roszczeń pieniężnych wierzyciela, a więc także tych, które powstały jako odsetki za zwłokę. Wraz z upływem terminu przedawnienia stosunek prawny zobowiązania podatkowego wygasa bez względu na to, czy dłużnik podatkowy powołał się na tę okoliczność. Przedawnienie uwzględniane jest bowiem z urzędu, na każdym etapie postępowania. Powyższe uwagi dotyczą wprawdzie zobowiązań podatkowych, lecz uwagi te można i należy odnosić również do zobowiązań z tytułu składek na obowiązkowe ubezpieczenie społeczne, zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, bowiem zgodnie z art. 31 u.s.u.s, art. 59 § 1 pkt 9 Ordynacji podatkowej, traktujący o wygaśnięciu zobowiązań na skutek ich przedawnienia, znajduje odpowiednie zastosowanie do zobowiązań z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 9 maja 2014 r. sygn. akt III AUa 697/13 LEX nr 1477376).

26 Zaległości w zobowiązaniach z tytułu składek, które wygasły wskutek przedawnienia i w związku z tym już nie istnieją nie mogą być zatem przedmiotem decyzji w sprawie udzielenia stronie ulgi w spłacie tych zobowiązań, polegającej na ich umorzeniu. Wobec powyższego niedopuszczalne jest objęcie postępowaniem należności, które nie istniały bądź wygasły na skutek przedawnienia. W każdym przypadku przy rozpatrzeniu wniosku o umorzenie zaległych należności z tytułu składek niezbędne jest więc ustalenie ich wymagalności na dzień wydania decyzji. Warunkiem prawidłowości decyzji w przedmiocie umorzenia zaległości składkowych jest z ustalenie wysokości zobowiązań faktycznie ciążących na wnioskodawcy, bowiem podstawy umorzenia odnoszące się do nieściągalności lub sytuacji majątkowej dłużnika i jego zdolności do zapłaty zaległości muszą być analizowane z uwzględnieniem kwoty rzeczywiście ciążących na dłużniku zobowiązań. Ustalenia takie powinny być dokonane w pierwszej kolejności, jeszcze przed analizą wystąpienia przesłanek warunkujących dopuszczalność umorzenia zaległych należności. Stwierdzenie przedawnienia należności uniemożliwia bowiem prowadzenie postępowania w sprawie z wniosku o ich umorzenie i powoduje konieczność umorzenia postępowania z uwagi na bezprzedmiotowość na podstawie art. 105 k.p.a. Tylko wobec faktycznie istniejących należności można wydać rozstrzygnięcie merytoryczne, załatwiające sprawę co do istoty.

27 Zatem podstawowym obowiązkiem organu w sprawie dotyczącej umorzenia należności składkowych z których najstarsze dotyczą stycznia 2006 roku ostatnie zaś września 2010 roku było wykazanie, że niezapłacone przez stronę postępowania składki objęte decyzją nie uległy przedawnieniu. W tym okresie przepis art. 24 ust. 4 u.s.u.s. stanowił, że należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, z zastrzeżeniem ust. 5-5d. Z kolei art. 24 ust. 5b u.s.u.s. przewidywał, że bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego. Od 1 stycznia 2012 r. została wprowadzona zmiana okresu przedawnienia. Z tym dniem na podstawie art. 11 pkt 1 ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. Nr 232, poz. 1378) zmieniono treść art. 24 ust. 4 u.s.u.s. i skrócono okres przedawnienia składek na ubezpieczenia społeczne z 10 do 5 lat. Zgodnie z art. 27 powołanej ustawy, do przedawnienia należności z tytułu składek, o którym mowa w art. 24 ust. 4 u.s.u.s., którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą z tym, że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. Wedle zasady wynikającej z tego przepisu do należności składkowych nieprzedawnionych do 1 stycznia 2012 r. według zasad z zastosowaniem 10-letniego okresu przedawnienia ma zastosowanie 5-letni termin przedawnienia, z tym jednak zastrzeżeniem, że liczy się go nie od daty ich wymagalności, tak jak o tym stanowi art. 24 ust. 4 u.s.u.s., ale od dnia 1 stycznia 2012 r. Wyjątek od tej zasady ustanawia ust. 2 powołanego przepisu, stosownie do którego jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego przepisu.

28 Uwzględniając powyższe regulacje, stwierdzić należy, że należności z tytułu składek za lata 2006-2010, których umorzenia domaga się skarżąca, o ile nie doszło do przerwania lub zawieszenia biegu terminu przedawnienia, mogły być przedawnione już w lutym 2016 r, a najdalej w styczniu 2017r. Tymczasem decyzje rozpatrujące wniosek skarżącej wydane zostały 2 marca 2020 r. i 6 lipca 2020 r. Koniecznym więc było dokładne rozważenie, czy składki objęte wnioskiem skarżącej nie uległy przedawnieniu. W rozpatrywanej sprawie organ rentowy wypowiedział się wprawdzie w kwestii przedawnienia, jednak stanowisko organu w tym zakresie nie zostało poparte dokonaniem jakichkolwiek ustaleń w odniesieniu do mających zastosowanie w sprawie przepisów prawa, a ponadto nie znajduje odzwierciedlenia w materiale dowodowym sprawy. W ocenie sądu organ odniósł się do kwestii przedawnienia w sposób niedbały. W aktach sprawy brak jest dokumentów dotyczących prowadzonego wobec skarżącej postępowania egzekucyjnego, na które powołał się organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Organ załączył do akt jedynie wydruk informacji komputerowej dotyczący skarżącej zatytułowany "Informacja o prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym". Z informacji tej wynika, że w odniesieniu do zaległych składek objętych przedmiotowym postępowaniem wystawione zostały przez ZUS w 2011 r. tytuły wykonawcze dotyczące zaległości za poszczególne miesiące w 2006, 2007, 2008, 2009 i 2010 roku, zaś odpisy tych tytułów wykonawczych zostały doręczone zobowiązanej w dniu 21 października 2011 r. W toku postępowania zastosowano środki egzekucyjne w postaci zajęcia rachunku bankowego w październiku 2011 roku oraz zajęcia świadczenia emerytalnego w listopadzie 2019 roku. Wskazać należy, że druga z tych czynności egzekucyjnych, jeśli wcześniej nie doszło do skutecznego zawieszenia biegu terminu przedawnienia nastąpiła już po jego upływie. Postanowieniem z [...] Dyrektor ZUS I Oddział w Ł. odmówił umorzenia postępowania egzekucyjnego. Postanowienie to zostało jednak uchylone postanowieniem Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Ł. z [...], w którym organ II instancji zakwestionował prawidłowość stanowiska ZUS o doręczeniu skarżącej tytułów wykonawczych w 2011 roku. W aktach sprawy brak dowodów potwierdzających dokonanie wyżej wskazanych czynności postępowania egzekucyjnego, zaś sama załączona do akt informacja o prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym nie może stanowić dowodu potwierdzającego, że w sprawie doszło do skutecznego zawieszenia biegu terminu przedawnienia zaległych składek. Skoro nie można ustalić terminu powiadomienia strony o dokonanych czynnościach egzekucyjnych nie sposób stwierdzić, czy doszło do zawieszenia biegu terminu przedawnienia zaległości, na które powołał się organ w zaskarżonej decyzji, uzasadniając wymagalność należności skarżącej z tytułu składek.

29 Mając powyższe na względzie uznać należy, że zgromadzony w aktach sprawy materiał dowodowy nie pozwala na kontrolę poprawności ustalenia organów, że zaległości skarżącej z tytułu składek wraz z odsetkami istniały we wskazanej w decyzji wysokości na dzień wydania zaskarżonej decyzji. W aktach sprawy brak bowiem dokumentów potwierdzających okoliczności zawieszenia biegu terminu przedawnienia. Brak tych ustaleń oznacza, że organ nie dysponował materiałem dowodowym pozwalającym na rozstrzygnięcie w zakresie istnienia oraz wysokości umarzanych zaległości, a zatem w sprawie nie został w sposób prawidłowy ustalony stan faktyczny. Podkreślić należy, że w postępowaniu w sprawie umorzenia należności z tytułu składek ZUS związany jest zasadami zawartymi w art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. Zobowiązany jest więc do dokładnego i wszechstronnego wyjaśnienia wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy oraz ich oceny, która powinna zostać przedstawiona w uzasadnieniu decyzji. Organ, nie dołączając do akt sprawy dokumentów obrazujących przebieg postępowania egzekucyjnego, pozwalających na ocenę zaistnienia przesłanki zawieszenia biegu terminu przedawnienia należności składkowych, naruszył art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Natomiast nienależyte uzasadnienie decyzji, w tym brak wyczerpującego wyjaśnienia jej podstawy prawnej polegający na pominięciu analizy zmieniających się regulacji dotyczących przedawnienia należności składkowych, jest dowodem na nieprawidłowy proces stosowania prawa, poprzedzający samo wydanie decyzji i stanowi naruszenie art. 107 § 3 k.p.a.

30 Wobec braku prawidłowego ustalenia wysokości obciążających stronę zaległości z tytułu składek za przedwczesną uznać należy kontrolę prawidłowości zastosowania przez organ uznania administracyjnego w ramach orzekania o odmowie umorzenia zaległych składek. Warunkiem bowiem prawidłowego rozstrzygnięcia, także tego wydawanego w ramach uznania administracyjnego, jest prawidłowe ustalenie kwoty zaległości obciążających wnioskującą o ulgę w ich spłacie skarżącą.

31 Reasumując wskazać należy, że rozpatrując sprawę Zakład Ubezpieczeń Społecznych naruszył art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

32 Z powyższych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 2 marca 2020 r.

33 Rozpoznając ponownie sprawę organ będzie zobowiązany ocenić, czy w sprawie doszło do przedawnienia należności skarżącej i ewentualnie w jakim zakresie. W tym celu organ przeprowadzi analizę mających zastosowanie regulacji prawnych, z uwzględnieniem zmian w tych przepisach i jeśli będzie zamierzał powołać się na instytucję przerwania czy zawieszenia biegu terminu przedawnienia należności składkowych dołączy do akt sprawy dokumenty, które będą obrazować wszystkie istotne w tej mierze okoliczności faktyczne i prawne. Dopiero po ustaleniu, że zaległości skarżącej nie uległy przedawnieniu i w jakiej wysokości istnieją organ rozważy wystąpienie przesłanek do ich umorzenia, uwzględniając aktualną sytuację materialną i zdrowotną skarżącej oraz jej możliwości zarobkowe w kontekście wysokości obciążających stronę zaległości.

34 d.j.