Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 8 marca 2012 r., III SA/Gd 29/12

wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 8 marca 2012 r., III SA/Gd 29/12

Sentencja

1 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Jacek Hyla (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Alina Dominiak Sędzia WSA Felicja Kajut Protokolant Starszy Sekretarz Sądowy Wioleta Gładczuk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 marca 2012 r. sprawy ze skargi C. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 26 października 2011 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wójta Gminy z dnia 19 września 2011 r. nr [...].

Uzasadnienie

2 Wnioskiem z dnia 16 marca 2011 r. C. B. zwróciła się do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej o umorzenie nienależnych świadczeń przyznanych dla córki B. G.. Wnioskodawczyni podniosła, że znajduje się w trudnej sytuacji rodzinnej, jest po operacji nerki, a także, że musiała przez czas zamieszkiwania z synem i jego konkubentką w S. ponosić w połowie koszty prądu, wody, wywozu śmieci, opału na zimę 2010-2011, gazu oraz pożyczać pieniądze z przeznaczeniem na zapłatę zadłużenia. Wnioskodawczyni wyjaśniła, że obecnie nie mieszka już w S. i utrzymuje siebie i syna A. ze środków pochodzących z renty rodzinnej w wysokości 682 zł wraz z dodatkami w wysokości 261 zł miesięcznie. Na wyjazd do sanatorium musi pożyczyć pieniądze.

3 Decyzją z dnia 19 września 2011 roku nr [...] Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej, działając z upoważnienia Wójta Gminy odmówił umorzenia świadczeń nienależnie pobranych w wysokości 1590 zł wraz z odsetkami w oparciu o treść art. 30 ust. 1 i ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

4 W uzasadnieniu organ wskazał, że socjalno-bytowa sytuacja wnioskodawczyni nie jest zła. C. B. nie korzysta ze świadczeń pomocy społecznej co wskazuje, że spełnione jest minimum socjalne rodziny.

5 Odwołanie od powyższej decyzji złożyła C. B. domagając się uchylenia zaskarżonej decyzji i umorzenia świadczeń nienależnie pobranych. Podniosła, iż za jej niepowodzenia finansowe odpowiedzialność ponoszą inne osoby. Wyjaśniła, że w istocie utrzymuje się za 1/3 część renty rodzinnej w wysokości ok. 300 zł. miesięcznie i znajduje się w bardzo ciężkiej sytuacji socjalno-bytowej, bowiem tuła się i jest bezdomna.

6 Decyzją z dnia 26 października 2011 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

7 W uzasadnieniu organ wskazał, że w myśl art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Użyte w tym uregulowaniu określenie "może umorzyć" wskazuje, że decyzje wydawane w oparciu o ten artykuł mają charakter uznaniowy. Oznacza to, że wnioskodawczyni nie ma roszczenia o wydanie decyzji pozytywnej nawet w sytuacji, gdyby wykazała istnienie szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny. Z powyższego wynika zatem, że na wnioskodawczyni jako na ubiegającej się o umorzenie świadczeń nienależnie pobranych spoczywa obowiązek wykazania, że w jej sytuacji wystąpiły przesłanki przemawiające za umorzeniem. Z kolei na organie administracyjnym spoczywa obowiązek - jako że umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych aczkolwiek uznaniowe, nie jest dowolne - dokonania szczegółowej analizy zgromadzonych materiałów, która to analiza winna znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu wydanej decyzji. Organ administracyjny obowiązany jest do wskazania jakie okoliczności rozważył rozstrzygając sprawę.

8 W ocenie Kolegium organ pierwszej instancji w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji precyzyjnie wyjaśnił na jakich przesłankach oparł rozstrzygnięcie przedmiotowej sprawy. Wskazał, że pod pojęciem "sytuacji rodziny" należy rozumieć jej sytuację materialną, zawodową i edukacyjną a wnioskodawczyni nie wykazuje złej sytuacji socjalno-bytowej i spełnione jest minimum socjalne rodziny. Ponadto nie nastąpiły żadne nadzwyczajne zdarzenia losowe a instytucji umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych nie można stosować w sposób powszechny. Natomiast obowiązek zwrotu pobranych nienależnie świadczeń rodzinnych ma charakter powszechny wobec podlegających mu podmiotów i wszelkiego rodzaju ulgi powinny mieć charakter wyjątkowy.

9 Organ wskazał, że biorąc jednak pod uwagę trudności, z jakimi boryka się odwołująca, może się ona zwrócić do organu pierwszej instancji o odroczenie terminu płatności tub rozłożenie na raty kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, zgodnie z cytowanym wyżej art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

10 Skargę do Sądu wniosła C. B. domagając się uchylenia zaskarżonej decyzji i umorzenia wypłaconych świadczeń na córkę B. G.. W uzasadnieniu opisała swoją sytuację życiową podnosząc jednocześnie, że jest bezdomna i znajduje się w ciężkiej sytuacji finansowej.

11 W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowa argumentację.

12 Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje:

13 Stosownie do treści art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., zwanej dalej w skrócie p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia: prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd administracyjny nie rozstrzyga więc merytorycznie, lecz ocenia jedynie zgodność zaskarżonej decyzji z przepisami prawa.

14 Skarga zasługiwała na uwzględnienie.

15 Przedmiotem postępowania administracyjnego jest prawidłowość rozstrzygnięcia organów administracji publicznej w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w wysokości 1.590 zł. wraz z odsetkami ustawowymi naliczonymi od 1 stycznia 2011 r. do dnia wydania decyzji tj. 31 grudnia 2011 r. w wysokości 55,20 zł oraz dalszymi odsetkami ustawowymi do dnia zapłaty.

16 Materialnoprawną podstawą prawną wydanej w sprawie decyzji jest przepis art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2006r. Nr 139 poz. 992 ze zmianami). Stanowi on, że organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Przepis powyższy uprawnia zatem właściwe organy administracji do umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń, w przypadku stwierdzenia, że zapłata należnej kwoty może spowodować szczególnie niekorzystne skutki w zakresie sytuacji rodziny.

17 W ocenie Sądu wydanie rozstrzygnięcia w sprawie umorzenia należności powinno być poprzedzone starannie przeprowadzonym postępowaniem wyjaśniającym, w trakcie którego dokonana zostanie analiza aktualnej sytuacji materialnej, życiowej i rodzinnej osoby zobowiązanej do zwrotu świadczenia. Dopiero ustalenia dokonane w tym zakresie pozwolą na stwierdzenie, czy w sprawie zachodzą szczególne okoliczności uzasadniające udzielenie umorzenia lub ulgi w spłacie należności w zakresie określonym art. 30 ust. 9 ustawy. W tym miejscu należy wskazać, że samo sformułowanie wniosku o umorzenie należności nie uniemożliwia organowi rozważenia możliwości zastosowania ulgi innego rodzaju określonej w powyższym przepisie (rozłożenia na raty, częściowego umorzenia lub odroczenia terminu płatności) jeśli sytuacja rodziny wnioskodawcy uzasadniałaby przyznanie ulgi w zakresie mniejszym niż wskazany we wniosku.

18 Odnosząc powyższe rozważania do przedmiotowej sprawy wskazać należy, że podstawą odmowy umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń było twierdzenie organu I instancji, podtrzymane w decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego, że sytuacja C. B. nie wskazuje, aby w sprawie zachodziły szczególnie uzasadnione okoliczności, które uzasadniałyby umorzenie należności. Organy wskazały, iż sytuacja socjalno-bytowa wnioskodawczyni nie jest zła, albowiem nie korzysta ona ze świadczeń pomocy społecznej co wskazuje, że spełnione jest minimum socjalne rodziny. Nadto organ I instancji badając sytuację rodziny nie stwierdził również zdarzeń losowych w postaci pożaru bądź zgonu jedynego żywiciela rodziny.

19 W ocenie Sądu twierdzenia powyższe nie mogą zostać zaakceptowane.

20 W pierwszej kolejności wskazać należy, że zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych, organy, przed podjęciem decyzji na podstawie art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, zobowiązane są do ustalenia w jaki sposób zwrot nienależnie pobranych świadczeń będzie mieć wpływ na sytuację życiową zobowiązanego, w szczególności czy pozbawienie zobowiązanego tej kwoty nie spowoduje takiego pogorszenia się jego sytuacji materialnej, że będzie on zmuszony ubiegać się o dodatkowe świadczenia z pomocy społecznej (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 20 listopada 2008 r., sygn. akt II SA/Lu 554/08, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 22 marca 2011 r., sygn. akt II SA/Po 920/10, http://orzeczenia.nsa.gov.pl ). Tym samym, organ musi ustalić czy wszystkie okoliczności dotyczące osoby zobowiązanej, obejmujące również stan rodzinny, wskazują na to, że pomimo dokonania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, osoba zobowiązana będzie w stanie samodzielnie zaspokoić niezbędne potrzeby swoje oraz swojej rodziny.

21 Organ administracji, wydając uznaniową decyzję opartą na powołanym przepisie, nie jest związany wnioskiem i może samodzielnie zdecydować czy świadczenie umorzyć, rozłożyć na raty czy jedynie odroczyć. Uznanie administracyjne, pomimo iż pozostawia organowi administracji swobodę w podejmowaniu decyzji, nie oznacza jednak dowolności, a każde rozstrzygnięcie oparte na uznaniu powinno być wyjątkowo wnikliwie i szczegółowo uargumentowane (art. 107 § 3 K.p.a.) i poparte wyczerpującym zbadaniem okoliczności sprawy zgodnie z zasadami określonymi w art. 7, 77 § 1, 80 k.p.a.

22 Dokonana przez organ pierwszej instancji wykładnia art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, wskazująca, że umorzenie należności możliwe jest wyłącznie w przypadku zaistnienia okoliczności takich jak pożar czy też zgon jedynego żywiciela rodziny przekracza granice uznania określone w powyższym artykule. Dlatego ze niedopuszczalne uznać należy oparcie decyzji wyłącznie na przytoczonych przez organ pierwszej instancji kryteriach, z równoczesnym pominięciem ustalenia w toku postępowania administracyjnego innych okoliczności o obiektywnym charakterze.

23 Rozstrzygając przedmiotową sprawę organ I instancji nie przeprowadził należycie postępowania wyjaśniającego sytuację rodzinną wnioskodawczyni. W szczególności nie rozważono jej sytuacji socjalno-bytowej. Nie wzięto również pod uwagę wpływu, jaki może mieć zapłata całej należnej kwoty na sytuację rodziny skarżącej. Zdaniem Sądu dokonanie powyższej oceny jest niezbędne, bowiem pozwala odpowiedzieć na pytanie, czy w obecnej sytuacji uzasadnione jest twierdzenie, że pomimo dokonania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, skarżąca będzie w stanie samodzielnie zaspokoić niezbędne potrzeby swojej rodziny. W powyższym zakresie za niewystarczające uznać należy jedynie wskazanie, jak czyni to organ I i II instancji, że wnioskodawczyni nie korzystając ze świadczeń pomocy społecznej spełnia minimum socjalne. Fakt niekorzystania przez skarżącą z pomocy społecznej wynikać może zaś z okoliczności innych niż zadowalająca sytuacja materialna. Może się okazać, że zapłata wymaganej należności już w obecnej sytuacji przewyższa możliwości skarżącej i jej rodziny.

24 Konsekwencją wyżej wymienionych błędów w postępowaniu organu pierwszej instancji były także uchybienia organu odwoławczego, który zaakceptował niepełne i niewystarczające dla rozstrzygnięcia sprawy ustalenia organu I instancji, mimo że dokonując kontroli rozstrzygnięcia organu niższej instancji, powinien w toku postępowania administracyjnego wszechstronnie i wnikliwie zebrać materiał dowodowy i ocenić go stosownie do wymogów art. 80 k.p.a., co winno następnie znaleźć wyraz w uzasadnieniu decyzji, sporządzony zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a. Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie dokonało jednak tej kontroli w sposób prawidłowy i w uzasadnieniu decyzji, z obrazą art. 107 § 3 k.p.a., nie przedstawiło motywów, jakimi kierowało się przy wydawaniu nieprzychylnej dla strony decyzji wskazując jedynie, że podziela stanowisko organu I instancji.

25 Reasumując dotychczasowe rozważania wskazać należy, że organy administracji publicznej rozstrzygając przedmiotową sprawę dopuściły się naruszenia przepisów postępowania administracyjnego mogących mieć wpływ na wynik sprawy, w szczególności przepisów art. 7, art. 77, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a. Naruszyły także art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, uznając że są związane wnioskiem skarżącej co do formy i zakresu przewidzianej powyższym przepisem ulgi.

26 Mając powyższe na względzie Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) oraz art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy.

27 Ponownie rozpoznając sprawę, organy administracji publicznej winny szczegółowo wyjaśnić okoliczności faktyczne istotne dla oceny sytuacji rodzinnej i majątkowej skarżącej C. B. i rozważyć czy wskazują one na to, że skarżąca obecnie spełnia przesłanki uzasadniające udzielenie jej którejkolwiek z form ulgi w spłacie należności z tytułu obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia przewidzianych w art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych.