Uzasadnienie orzeczenia Sądu Rejonowego dla Warszawy-Śródmieścia w Warszawie z dnia 24 maja 2024 r., VIII P 394/23

uzasadnienie orzeczenia Sądu Rejonowego dla Warszawy-Śródmieścia w Warszawie z dnia 24 maja 2024 r., VIII P 394/23

Tekst

1 Sygn. akt VIII P 394/23

Uzasadnienie

2 wyroku z dnia 18 kwietnia 2024 roku

3 W pozwie z dnia 25 sierpnia 2023 roku, skierowanym przeciwko (...) z siedzibą w (...) (dalej: (...) lub „pozwany”), powód (...), działając za pośrednictwem swojego pełnomocnika będącego adwokatem, wniósł o ustalenie, że stosunek pracy między powodem a pozwanym nie wygasł z dniem 11 sierpnia 2023 roku, nadto o przywrócenie do pracy i zasądzenie wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy, wreszcie o zasądzenie od pozwanego kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych (pozew k. 4-6).

4 W pisemnej odpowiedzi pozwany (...), działając za pośrednictwem pełnomocnika będącego radcą prawnym, wniósł o oddalenie powództwa w całości i zasądzenie od powoda kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych (odpowiedź na pozew k. 61-63).

5 W dalszym toku postępowania strony popierały stanowiska wyrażone w pierwszych pismach procesowych.

6 Sąd Rejonowy – Sąd Pracy ustalił następujący stan faktyczny.

7 (...) od dnia 15 października 2011 roku był zatrudniony w (...), przy czym od dnia 15 kwietnia 2012 roku na podstawie umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony, ostatnio na stanowisku głównego specjalisty w Biurze(...).

8 /umowy o pracę – k. 2/B, k. 25/B akt osobowych, aneksy do umowy o pracę k. 30/B, k. 77/B i k. 180/B akt osobowych/

9 (...) złożył oświadczenie lustracyjne o treści pozytywnej na podstawie art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 14 kwietnia 2023 roku o zmianie ustawy o służbie cywilnej oraz niektórych innych ustaw.

10 /oświadczenie k. 2/C akt osobowych/

11 W piśmie z dnia 9 sierpnia 2023 roku (...) został zawiadomiony przez pracodawcę, iż na podstawie art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 14 kwietnia 2023 roku o zmianie ustawy o służbie cywilnej oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1195) z dniem 11 sierpnia 2023 roku wygaśnie stosunek pracy między nim a (...) z powodu złożenia oświadczenia lustracyjnego potwierdzającego pełnienie służby w organach bezpieczeństwa państwa. W piśmie znajdowało się pouczenie o prawie wniesienia odwołania do sądu pracy.

12 /pismo k. 3/C akt osobowych/

13 Średnie miesięczne wynagrodzenie brutto(...), obliczone jak ekwiwalent za urlop wypoczynkowy, wynosiło 10.512,50 złotych.

14 /zaświadczenie k. 66/

15 Ustalenia faktyczne zostały poczynione w oparciu o wskazane wyżej, niekwestionowane dokumenty znajdujące się w aktach sprawy, jak też aktach osobowych powoda.

16 Sąd Rejonowy – Sąd Pracy na rozprawie pominął dowody wnioskowane w piśmie przygotowawczym strony powodowej z dnia 16 stycznia 2024 roku (punkty 2 i 3 petitum). W szczególności przepis art. 11 ust. 1 i 2 ww. ustawy z dnia 14 kwietnia 2023 roku nie określa jako przesłanki wygaśnięcia stosunku pracy złej jakości świadczonej pracy ani celowego działania na rzecz państwa totalitarnego w rozumieniu intencjonalnej aktywności na szkodę przeciwników takiego państwa itp..

17 Sąd Rejonowy – Sąd Pracy zważył, co następuje.

18 Brak jest podstaw do uwzględnienia powództwa.

19 Powód żądał przywrócenia do pracy w związku z ustaleniem niewygaśnięcia stosunku pracy i wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy.

20 Na wstępie wyodrębnić należy dwie zasadnicze podstawy ustania stosunku pracy, tj. rozwiązanie i wygaśnięcie stosunku pracy. O ile rozwiązanie stosunku pracy następuje z woli jednej lub obu stron na podstawie czynności prawnej, jaką jest złożenie oświadczeń woli skutkującego ustaniem stosunku pracy z określonym dniem, to wygaśnięcie stosunku pracy następuje z mocy samego prawa wskutek zaistnienia zdarzenia określonego w ustawie, a niebędącego czynnością prawną. W tym drugim wypadku zaistnienie zdarzenia, z którym konkretny przepis prawa pracy wiąże skutek w postaci wygaśnięcia stosunku pracy, wywoła ten skutek niezależnie od woli stron. Pracodawca informuje jedynie pracownika o tym, iż w ustawowo określonym terminie stosunek pracy wygasł. Wygaśnięcie z mocy prawa stosunku pracy powoduje, że pracodawca faktycznie nie ma żadnych możliwości korzystania z prawem określonego władztwa, bo żaden zakres takiego władztwa nie został przewidziany. Nie ma zatem możliwości ani negatywnego, ani pozytywnego ustosunkowania się do sytuacji prawnych powstałych z mocy samego prawa (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 marca 2000 roku, sygn. akt K 1/99).

21 Instytucję prawną wygaśnięcia stosunków pracy z mocy prawa wprowadziła do obrotu prawnego m.in. ustawa z dnia 14 kwietnia 2023 roku o zmianie ustawy o służbie cywilnej oraz niektórych innych ustaw.

22 Zgodnie z art. 11 ust. 1 i 2 tej ustawy, członkowie korpusu służby cywilnej, o których mowa w art. 2 ust. 1 i 2 ustawy zmienianej, tj. ustawy z dnia 21 listopada 2008 roku o służbie cywilnej, oraz urzędnicy państwowi i inni pracownicy, o których mowa w art. 1 ustawy zmienianej w art. 2, którzy do dnia wejścia w życie niniejszego przepisu nie złożyli oświadczeń lustracyjnych, są obowiązani do ich złożenia w terminie 30 dni od dnia wejścia w życie niniejszego przepisu. Stosunki pracy ww. osób, które złożyły oświadczenie lustracyjne potwierdzające pracę lub służbę w organach bezpieczeństwa państwa lub współpracę z tymi organami, wygasają po upływie 15 dni od dnia złożenia oświadczenia lustracyjnego.

23 Należy wskazać, iż zakres kognicji sądu przy zastosowaniu instytucji wygaśnięcia stosunku pracy jako elementu reform sektora publicznego jest ograniczony. Sprowadza się mianowicie do weryfikowania zaistnienia zdarzeń, z którymi przepisy ustawy wiążą skutek w postaci wygaśnięcia stosunku pracy. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, naruszenie przez pracodawcę przepisów o wygaśnięciu polega na odmowie dalszego zatrudniania pracownika, będącej skutkiem wadliwego uznania, że wystąpiło zdarzenie powodujące ustanie tego stosunku pracy (por. wyrok Sądu Najwyższego z 17 listopada 2010 roku, I PK 77/10). Jak słusznie wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 28 października 1998 roku (I PKN 398/98), przy wygaśnięciu stosunku pracy sąd pracy poprzestaje na weryfikacji, czy rzeczywiście zaistniały przesłanki warunkujące wygaśnięcie stosunku pracy. Wyróżnia to wygaśnięcie stosunku pracy od trybu rozwiązania za wypowiedzeniem, gdzie przy umowach na czas nieokreślony sądy pracy badają też zasadność przyczyny wypowiedzenia, dając pracownikom narzędzie prawne do ochrony przed arbitralnością i dowolnością działań pracodawcy.

24 Powyższe oznacza, że ocena zasadności związku między określonym zdarzeniem, z którym ustawa wiąże wygaśniecie stosunku pracy, a wygaśnięciem stosunku pracy z tej przyczyny byłaby niczym innym, jak oceną zasadności działalności ustawodawcy, nie zaś oceną postępowania stron stosunku pracy.

25 Nie budzi wątpliwości, iż w niniejszej sprawie zaistniało zdarzenie wywołujące skutek w postaci wygaśnięcia stosunku pracy powoda. Powód złożył bowiem pozytywne oświadczenia lustracyjne. Nie ulega też wątpliwości, że powód złożył to oświadczenie jako pracownik będący do tej czynności zobowiązany. Wobec wyrażenia przez powoda w pozwie obiekcji w tym zakresie, pozwany w odpowiedzi na pozew trafnie wskazał, że w myśl art. 3 ustawy o służbie cywilnej, członkiem korpusu służby cywilnej jest także pracownik służby cywilnej, a więc osoba zatrudniona na podstawie umowy o pracę. W piśmie przygotowawczym strony powodowej z dnia 16 stycznia 2024 roku nie podtrzymywano już argumentacji w kierunku tego, że regulacja art. 11 ust. 1 i 2 cytowanej ustawy nie odnosi się do powoda. Wskazano zresztą wprost, że powód był pracownikiem służby cywilnej (k. 74v).

26 W konsekwencji należy uznać, iż pozwany pracodawca słusznie przyjął, iż w stosunku do powoda zaistniały przesłanki do wygaśnięcia stosunku pracy. Zgodnie bowiem z przytoczoną regulacją, nie mógł on dalej zajmować dotychczasowego stanowiska, zaś jego stosunek pracy ulegał wygaśnięciu z mocy prawa.

27 W tym miejscu odnieść się należy do argumentacji odnoszącej się do kwestii zgodności z Konstytucją RP regulacji, w oparciu o którą stosunek pracy powoda wygasł.

28 Zgodnie ze stanowiskiem prezentowanym przez Trybunał Konstytucyjny, sąd powszechny jest uprawniony do badania zgodności przepisu ustawy z Konstytucją, jednakże nie jest władny pominąć takiego przepisu przy rozstrzyganiu sprawy, natomiast powinien skierować odpowiednie pytanie prawne do Trybunału Konstytucyjnego, a jeżeli nie zdecyduje się na skorzystanie z tej próby usunięcia normy ustawowej z systemu prawa, to nie może odmówić jej mocy obowiązującej (por. uzasadnienie postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 marca 2000 roku, P 12/98). Również w orzecznictwie Sądu Najwyższego wyrażony został pogląd, zgodnie z którym bezpośredniość stosowania Konstytucji nie oznacza kompetencji do kontroli konstytucyjności obowiązującego ustawodawstwa przez sądy oraz że dopóki nie zostanie stwierdzona przez Trybunał Konstytucyjny niezgodność aktu normatywnego z Konstytucją, dopóty akt ten podlega stosowaniu (por. postanowienie z dnia 18 września 2002 roku, III CKN 326/01, czy też wyrok z dnia 7 listopada 2002 roku, V CKN 1493/00).

29 Obowiązujące akty normatywne to takie, które zostały ogłoszone w wymaganym trybie i nie zostały przez ustawodawcę derogowane ani też nie zostały pozbawione mocy obowiązującej w następstwie wyroku Trybunału Konstytucyjnego stwierdzającego ich niekonstytucyjność w całości lub części. Sąd powszechny nie może uznać określonego przepisu ustawy za nieobowiązujący i odmówić jego zastosowania, dopóki nie nastąpi tego rodzaju zmiana w obowiązującym porządku prawnym.

30 Sąd powszechny nie jest uprawniony do stwierdzenia niezgodności przepisu ustawy z Konstytucją ze skutkiem w postaci niestosowania takiego przepisu w rozpoznawanej sprawie. Przyjęcie poglądu o dopuszczalności odmowy stosowania przepisu ustawy z uwagi na stwierdzoną przez sąd jego niekonstytucyjność oznaczałoby przyjęcie, że przepis nie obowiązuje – co stanowiłoby naruszenie obowiązującego porządku prawnego. Nie wzrusza powyższej konkluzji argument, że chodziłoby nie o pozbawienie przez sąd powszechny mocy prawej ustawy w ogólności, lecz jedynie w indywidualnej sprawie. Dodać należy, że godziłoby to w zasadę art. 87 ust. 1 Konstytucji, zgodnie z którą ustawy są źródłem prawa obowiązującego powszechnie.

31 Nie można też traktować o bezpośrednim stosowaniu Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej przez sądy w taki sposób, że sąd – powołując się na zasady konstytucyjne, pomija obowiązujące, w ww. rozumieniu, adekwatne do stanu faktycznego danej sprawy przepisy ustawy. O bezpośrednim stosowaniu przez sądy Konstytucji można mówić, ale jedynie w takich sytuacjach, w których wyrok oparty jest na stanowisku wyrażonym już uprzednio w orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego względnie w których dochodzi do współstosowania zasady konstytucyjnej z odpowiednimi normami ustawowymi.

32 Niezależnie od powyższego wskazać trzeba, iż w niniejszej sprawie Sąd Rejonowy – Sąd Pracy nie dopatrzył się niezgodności przepisu z przepisami innej ustawy czy innych ustaw. Na takie też nie wskazał sam powód w swoich pismach. Co do skierowania do Trybunału Konstytucyjnego pytania prawnego, to trzeba mieć na względzie, że kwestie wygaszania stosunków pracy z mocy ustawy były już przedmiotem rozstrzygnięć Trybunału Konstytucyjnego (por. wyroki Trybunału Konstytucyjnego: z dnia 18 lutego 2003 roku, K 24/02, z dnia z dnia 21 marca 2005 roku, P 5/04, z dnia 13 marca 2000 roku, K 1/99, czy z dnia 12 lipca 2011 roku, K 26/09). Podkreślić przy tym należy, że w ww. wyrokach z dnia 21 marca 2005 roku (P 5/04), z dnia 13 marca 2000 roku (K 1/99) Trybunał Konstytucyjny odnosił się do tego, czy poszczególne przepisy stanowiące o wygaśnięciu stosunków pracy w administracji publicznej są niezgodne m.in. z art. 32 Konstytucji i takiej niezgodności się nie dopatrzył. Takiej niezgodności, już to z art. 32 Konstytucji, już to z art. 24 Konstytucji nie dopatrzył się też Trybunał Konstytucyjny w sprawie zakończonej wyrokiem z dnia 12 lipca 2011 roku (K 26/09).

33 Trybunał Konstytucyjny w swoich orzeczeniach zwracał uwagę na to, że ustawodawca w ramach przysługującej mu swobody legislacyjnej może dokonywać przekształceń ustrojowych, w tym również takich, które dotyczą reformowania administracji publicznej i w konsekwencji stanowią ingerencję w sferę ukształtowanych wcześniej stosunków pracowniczych. W wyroku z 18 lutego 2003 roku (K 24/02) zaznaczył, że uznanie dokonywania zmian ustrojowych za konstytucyjnie wykluczoną ingerencję ustawodawcy oznaczałoby, że władza publiczna nie może przeprowadzać reform połączonych z likwidacją czy tworzeniem nowych stanowisk pracowniczych.

34 Trybunał Konstytucyjny wskazał też, że w świetle utrwalonej linii orzeczniczej zasada równości polega na tym, że wszystkie podmioty prawa (adresaci norm prawnych), charakteryzujące się daną cechą istotną (relewantną) w równym stopniu, mają być traktowani równo. Podstawą rozstrzygania o zasadzie równości musi więc być zawsze ustalenie cechy relewantnej, która pozwoli ustalić istnienie podobieństwa sytuacji. Wystąpienie takiego podobieństwa stanowi przesłankę zastosowania zasady równości. Natomiast potraktowanie odmiennie przez prawo sytuacji podobnych wskazuje na możliwość naruszenia zasady równości, przy czym nawet nie zawsze jednak odmienne potraktowanie sytuacji podobnych stanowi naruszenie norm konstytucyjnych, gdyż mogą wystąpić przypadki, gdy będzie ono usprawiedliwione, w każdym razie wszelkie odstępstwa od nakazu równego traktowania podmiotów podobnych muszą jednak znajdować racjonalne uzasadnienie (wyrok z dnia 12 lipca 2011 roku, K 26/09).

35 W sprawie niniejszej istotnym elementem odróżniającym sytuację powoda od innych pracowników jest złożenie pozytywnego oświadczenia lustracyjnego. Dotyczy to zresztą nie tylko powoda, ale wszystkich pracowników, którzy złożyli pozytywne oświadczenia lustracyjne, albo w ustawowym terminie nie złożyli oświadczenia lustracyjnego. Sam powód nie kwestionuje zresztą w ogólności, że takie zróżnicowanie może być uzasadnione (k. 6), akcentując jedynie, zresztą słusznie, moment wprowadzenia regulacji stanowiącej taką podstawę wygaśnięcia jego stosunku pracy.

36 Co się tyczy art. 24 Konstytucji, to Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu cytowanego wyżej wyroku (K 26/09) wskazał, iż nie można wykluczyć, że artykuł ten może stanowić w pewnych przypadkach samoistny, bezpośredni wzorzec kontroli konstytucyjnej, jednakże przepis ten stanowi przede wszystkim wzorzec kontroli pośredni (II stopnia). Niezgodność regulacji prawnych ustawowych lub podustawowych z art. 24 Konstytucji można stwierdzić przede wszystkim wówczas, gdy ustali się, że naruszenie zasady ochrony pracy jest konsekwencją naruszenia przez te regulacje praw lub wolności konstytucyjnych.

37 Reasumując tą część uzasadnienia wskazać należy, że w tej sprawie nie ma podstaw do odmowy zastosowania w stosunku do powoda przepisu art. 11 ust. 1 i 2 ww. ustawy zmieniającej w nawiązaniu do dotychczasowego orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego. Ponadto, w orzecznictwie sądów powszechnych znane są przypadki wprowadzenia ustawą wygaśnięcia stosunków pracy, które w istocie tylko z pozoru stanowią „wygaśnięcie” w rozumieniu art. 63 k.p., a w rzeczywistości są swego rodzaju rozwiązaniem stosunków pracy, gdyż to oświadczenie woli pracodawcy lub osoby trzeciej doprowadza do takiego skutku. W takich sytuacjach chodzi nie tyle o niestosowanie przepisu, co właściwe jego zastosowanie, tj. zgodne z jego konstrukcją prawną, a więc jako szczególnej podstawy do rozwiązania stosunków pracy. W sprawie niniejszej z pewnością jednak nie mamy do czynienia z taką sytuacją, gdyż to wyłącznie określone zdarzenie w postaci pozytywnego oświadczenia lustracyjnego pracownika, rodzi ex lege skutek w postaci wygaśnięcia stosunku pracy.

38 W konsekwencji Sąd Rejonowy – Sąd Pracy uznał, iż brak było podstaw do zakwestionowania prawidłowości wygaśnięcia stosunku pracy powoda, co skutkowało oddaleniem powództwa w całości.

39 O kosztach procesu Sąd Rejonowy – Sąd Pracy orzekł na podstawie art. 102 k.p.c., mając na względzie w szczególności przedmiot sprawy, w tym precedensowy jej charakter, w każdym razie jako sprawy odnoszącej się do tej konkretnej ustawy z dnia 14 kwietnia 2023 roku o zmianie ustawy o służbie cywilnej oraz niektórych innych ustaw, a przy tym stosunkowo krótki, wynikający z art. 264 § 2 k.p. in fine, termin na wniesienie odwołania, jak też subiektywne przekonanie powoda o jego zasadności, wreszcie strona pozwana korzystała ze stałej obsługi prawnej (pełnomocnictwo procesowe ogólne k. 64) i nie wykazała dodatkowych nakładów na prowadzenie niniejszego procesu.

40 Mając powyższe na uwadze Sąd Rejonowy – Sąd Pracy orzekł jak w wyroku.

41 Piotr Rozbicki