Wyrok Sądu Okręgowego w Kaliszu z dnia 12 stycznia 2026 r., V U 1001/25

wyrok Sądu Okręgowego w Kaliszu z dnia 12 stycznia 2026 r., V U 1001/25

Tekst

1 Sygn. akt V U 1001/25

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

2 Dnia 12 stycznia 2026 r.

3 Sąd Okręgowy w Kaliszu V Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

4 w składzie:

5 Przewodniczący: Sędzia Romuald Kompanowski

6 Protokolant: st.sekr.sądowy Piotr Durajczyk

7 po rozpoznaniu w dniu 12 stycznia 2026 r. w Kaliszu

8 odwołania U. B.

9 od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w X..

10 z dnia 26 sierpnia 2025 r. Nr (...)

11 w sprawie U. B.

12 przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w X..

13 o ustalenie podlegania dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu

14 1. Zmienia zaskarżoną decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w X.. z dnia 26 sierpnia 2025 r. znak (...) w ten sposób, że stwierdza, iż odwołujący U. B. jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą podlega dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu od 1 lipca 2021r.

15 2. Zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w X.. na rzecz odwołującego U. B. kwotę 360 złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas od dnia uprawomocnienia się orzeczenia zasądzającego te koszty do dnia zapłaty.

16 Sędzia Romuald Kompanowski

Uzasadnienie

17 Decyzją z 26 sierpnia 2025 roku Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Oddział w X.., ustalił, iż U. B. jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą nie podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu chorobowemu od 1 lipca 2021 roku. W uzasadnieniu swego stanowiska organ rentowy podniósł, iż podlega on ubezpieczeniom społecznym od 1 października 2004 roku, natomiast 7 września 2023 roku dokonał on korekty deklaracji rozliczeniowej za okres od maja 2021 roku do lipca 2023 roku, po której powstała niedopłata składki.

18 Odwołanie od powyższej decyzji wniósł U. B., reprezentowany przez fachowego pełnomocnika, wnosząc o ustalenie, iż podlega on dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu od 1 lipca 2021 roku.

19 W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wniósł o jego oddalenie.

20 Sąd ustalił, co następuje:

21 Odwołujący U. B., jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą, podlega ubezpieczeniu społecznemu od października 2004 roku. W latach 2021 - 2023 zatrudniał pracowników. Jako osoba prowadząca działalność gospodarczą podlegał jednocześnie dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu. Składki na ubezpieczenie społeczne zatrudnionych pracowników jak i składki na ubezpieczenie własnej osoby, w tym na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe, zawsze płacił w terminie i prawidłowej wysokości.

22 We wrześniu 2023 roku odwołujący złożył organowi rentowemu korektę dokumentów rozliczeniowych za zatrudnionych pracowników po czym organ rentowy dokonał ponownego rozliczenia konta płatnika. W wyniku tego rozliczenia stwierdzona została niedopłata składek na dobrowolne ubezpieczenie społeczne płatnika. Różnice w składkach na to ubezpieczenie płatnik uregulował w kwietniu 2022 roku w odniesieniu do składki za lipiec 2021 roku i w sierpniu 2023 roku w odniesieniu do składki za sierpień 2021 roku i listopad 2021 roku.

23 / bezsporne /

24 Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

25 Odwołanie jest zasadne.

26 Zgodnie z brzmieniem art. 6 ust. 1 pkt 5 i art. 12 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych z dnia 13 października 1998 roku, osoby fizyczne prowadzące pozarolniczą działalność na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej obowiązkowo podlegają ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu.

27 Na mocy przepisu art. 11 ust. 2 tej ustawy osoby prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą podlegają ubezpieczeniu chorobowemu dobrowolnie na swój wniosek.

28 W myśl zaś art. 14 ust. 2 pkt 2 tego aktu, w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2021 r., w przypadku osób prowadzących pozarolniczą działalność dobrowolne ubezpieczenie chorobowe ustaje od pierwszego dnia miesiąca kalendarzowego, za który nie opłacono w terminie składki należnej na to ubezpieczenie; w uzasadnionych przypadkach Zakład, na wniosek ubezpieczonego, może wyrazić zgodę na opłacenie składki po terminie, z zastrzeżeniem ust. 2a.

29 Z przywołanego przepisu wynika, że jedną z przesłanek ustania dobrowolnego ubezpieczenia jest nieopłacenie w terminie składki należnej na to ubezpieczenie. Nie budzi przy tym żadnych zastrzeżeń stwierdzenie, że nieopłacenie w ogóle składki na dobrowolne ubezpieczenie albo opłacenie jej w całości po ustawowym terminie rodzi skutek przewidziany w przepisie art. 14 ust. 2 pkt 2. Skutek ten powstaje ex lege, bez względu na wolę stron.

30 W wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 26 stycznia 2021 roku (sygn. III AUa 861/20, Lex nr 3160150) stwierdzono, że opłacenie składek należy traktować jako chęć kontynuowania dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego; ustanie ubezpieczenia chorobowego wiąże się z elementem woli ubezpieczonego co do trwania ubezpieczenia, która jest podstawą ubezpieczenia; skutek określony w przepisie art. 14 ust. 2 pkt 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych należy interpretować z uwzględnieniem zamiaru ubezpieczonego. W uzasadnieniu tego orzeczenia wskazano zaś, że z całą pewnością zaprzestanie opłacania składki na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe należy traktować jako dorozumiane wystąpienie z ubezpieczenia. Z faktu, iż odwołująca opłaciła składki w terminie, lecz w niepełnej wysokości, nie można wyprowadzić wniosku, że wolą osoby ubezpieczonej była rezygnacja z ubezpieczenia; wręcz przeciwnie opłacenie składek należy traktować za chęć kontynuowania dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego; ustanie ubezpieczenia chorobowego wiąże się z elementem woli ubezpieczonego co do trwania ubezpieczenia, która jest podstawą ubezpieczenia; tak więc skutek określony w przepisie art. 14 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej należy interpretować z uwzględnieniem zamiaru ubezpieczonego. W tym zakresie Sąd Apelacyjny w pełni podzielił stanowisko wyrażone przez Sąd Najwyższy w wyroku z 8 grudnia 2015 r. ( II UK 443/14 Lex nr 1962525), iż opłacenie składki na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe w kwocie niższej od należnej nie powoduje ustania tego ubezpieczenia, jeżeli taka jest wola ubezpieczonego; tylko bowiem zaniechanie zapłaty składki w terminie wyraża wolę zaprzestania podleganiu ubezpieczeniu, opłacenie zaś składki wiąże się zawsze z wolą jego kontynuowania, dlatego opłaceniu składki w niższej od należnej wysokości nie należy nadawać znaczenia powodującego ustanie ubezpieczenia, wbrew woli ubezpieczonego; jeżeli taka jest wola ubezpieczonego, to nie może jej być przeciwstawiona decyzja organu ubezpieczeń społecznych o odmowie przyjęcia uzupełnienia składki w późniejszym terminie. (...); nie sposób pominąć okoliczności, iż złożenie korekty deklaracji i uzupełnienie składki nastąpiło niezwłocznie po stwierdzeniu przez odwołującą błędu co do wysokości należnej składki; w orzecznictwie Sądu Najwyższego i sądów powszechnych przyjmuje się, że dany przypadek opłacenia składki po terminie nie musi być wyjątkowy i szczególnie uzasadniony, a wystarczy obiektywne usprawiedliwienie i wytłumaczenie dlaczego składka została opłacona w niepełnej wysokości; przepis art. 14 ust. 2 pkt 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nie powinien być bowiem interpretowany z nadmiernym rygoryzmem, tak aby każde uchybienie terminowi opłacenia składki niejako automatycznie prowadziło do wyłączenia z ubezpieczenia, bez względu na zaistniałe okoliczności. Przez przypadek uzasadniony należy więc rozumieć taki, który obiektywnie usprawiedliwia i tłumaczy, dlaczego składka nie została w terminie opłacona w należnej wysokości (wyrok Sądu Najwyższego z 19 stycznia 2016 r., I UK 35/15).

31 Jednocześnie w myśl postanowień zawartych w przepisie art. 14 ust. 2 pkt 2 ustawy, w przypadku ustania ubezpieczenia ze względu na nieopłacenie składek, osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą mogła wystąpić do organu rentowego z wnioskiem o dopuszczenie możliwości opłacenia składek po terminie.

32 Ustawa nie określa przesłanek „wyrażenia zgody” na opłacenie składki po terminie, co jednak nie oznacza przyznania Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych niczym nieskrępowanego uznania w uwzględnieniu lub nieuwzględnieniu wniosku o wyrażenie zgody. Przyznana kompetencja winna być wykonywana według sprawdzalnych, sprawiedliwych kryteriów. Zakład Ubezpieczeń Społecznych wyposażony w uprawnienie wyrażania zgody na opłacenie składki po terminie winien ujawnić jakimi przesłankami kierował się odmawiając jej, a jego decyzja podlega merytorycznej ocenie sądu. Od decyzji organu rentowego odmawiającej wyrażenie zgody na opłacenie składki po terminie przysługuje zatem odwołanie do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 14 listopada 2007 roku, II UK 65/07, uchwała Sądu Najwyższego z 8 stycznia 2007 roku, I UZP 6/06).

33 Najnowsze orzecznictwo skłania się do stanowiska, że zgoda na uiszczenie składki po terminie na podstawie art. 14 ust. 2 pkt 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nie wiąże się z koniecznością wystąpienia szczególnie uzasadnionego, wyjątkowego przypadku, czy szczególnie uzasadnionych nadzwyczajnych okoliczności; przepis ten nie uzależnia też udzielenia zgody na opłacenie składek po terminie od braku winy po stronie ubezpieczonego; ustawa wymaga jedynie, aby zaistniał przypadek „uzasadniony”, czyli taki, który obiektywnie uzasadnia opóźnienie i tłumaczy z jakich powodów składka nie została uiszczona w terminie. Przepis ten nie powinien być interpretowany z nadmiernym rygoryzmem, tak aby każde uchybienie terminowi opłacenia składki prowadziło niejako automatycznie do wyłączenia z ubezpieczenia, bez względu na zaistniałe okoliczności. W każdym przypadku wyrażenie zgody na uiszczenie składek po terminie powinno zależeć od oceny indywidualnych okoliczności danej sprawy (tak w wyroku Sąd Apelacyjny w Poznaniu z dnia 22 marca 2023 roku, III AUa 313/21).

34 Nadto pogląd ten wydaje się także podzielać ustawodawca, który w ostatnim czasie zmienił przepisy. Na skutek zmiany cytowanej ustawy, obowiązującej od 1 stycznia 2022 roku przepis art. 14 ust. 2 stanowi, że ubezpieczenia emerytalne i rentowe oraz chorobowe, o których mowa w ust. 1, ustają:

35 1. od dnia wskazanego w zgłoszeniu wyrejestrowania, o którym mowa w art. 36 ust. 11 albo 14, nie wcześniej jednak niż od dnia, w którym zgłoszenie zostało złożone w Zakładzie;

36 2. od dnia ustania tytułu podlegania tym ubezpieczeniom.

37 Uchylony został zatem pkt 2, który dotyczył nieopłacenia składki w terminie i stanowił, że ubezpieczenia emerytalne i rentowe oraz chorobowe, o których mowa w ust. 1, ustają od pierwszego dnia miesiąca kalendarzowego, za który nie opłacono w terminie składki należnej na to ubezpieczenie - w przypadku osób prowadzących pozarolniczą działalność i osób z nimi współpracujących, duchownych oraz osób wymienionych w art. 7; w uzasadnionych przypadkach Zakład, na wniosek ubezpieczonego, może wyrazić zgodę na opłacenie składki po terminie, z zastrzeżeniem ust. 2a;

38 W ocenie Sądu obecnie – po zmianie wskazanego przepisu, sporny przepis nie powinien być interpretowany rozszerzająco i pozwalać na ustalenie ustania dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego w sytuacji opłacenia niepełnej wysokości składki. Celem wprowadzenia nowej regulacji do ustawy systemowej w postaci derogowania przepisu art. 14 ust. 2 pkt 2 tej ustawy było bowiem uproszczenie zasad podlegania dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu. Wynika to wprost z uzasadnienia projektu ustawy zmieniającej, w którym wskazano, że „regulacja ta odchodzi od dorozumianego przystąpienia do ubezpieczenia dokonywanego przez opłacenie składki; jednocześnie wiąże się z podleganiem temu ubezpieczeniu nawet w przypadku opłacenia składki po terminie lub nieopłacenia jej wcale; tak przyjęta konstrukcja ubezpieczeń w konsekwencji doprowadzi do możliwości ubiegania się o świadczenia z ubezpieczenia chorobowego również w przypadku opłacenia składek po terminie” i dalej: „zmiana ta doprowadzi do dużego uproszczenia zasad podlegania ubezpieczeniu chorobowemu, zmniejszy liczbę spraw spornych oraz zmniejszy obowiązki administracyjne osób prowadzących pozarolniczą działalność; nie będą one musiały bowiem składać już wniosków o przywrócenie terminu na opłacenie składki na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe w przypadku jej nieterminowego opłacenia lub opłacenia w zaniżonej wysokości”.

39 Przyjąć zatem należy, że ustawodawcy wprowadzającego opisaną zmianę przepisu art. 14 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych chodziło li tylko o uproszczenie zasad podlegania dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu oraz zdjęcia z osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą dotkliwego skutku w postaci wyłączenia ich z ubezpieczenia chorobowego, także w przypadku konieczności następczego korygowania deklaracji rozliczeniowych, jak to miało miejsce w niniejszej sprawie. Jednocześnie w uzasadnieniu projektu co do samego przepisu art. 14 ustawy zmieniającej i zakreślenia w nim krótkiego terminu do dnia 30 czerwca 2022 r. (na zgłoszenie ewentualnego żądania przywrócenia terminu do opłacenia składek na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe) wskazano, że „tak zredagowane przepisy przejściowe zapewniają odpowiednio długi czas na dostosowanie się wszystkich grup do nowego kształtu prawa”.

40 Przenosząc powyższe rozważania na grunt przedmiotowej sprawy wskazać należy, że sytuacja odwołującego przemawia za przyznaniem możliwości uznania jego składek na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe za okres od 1 lipca 2021 roku opłaconych co prawda po obowiązującym terminie płatności składek ale bez skutku w postaci ustania dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego. Powyższe wynika z nieobowiązywania w dacie wydania przedmiotowej decyzji przepisu art. 14 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej. Tym samym ponowne rozliczenie przez ZUS składek opłacanych przez płatnika w wyniku czego powstała niedopłata składek na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe nie mogło doprowadzić do ustania tego ubezpieczenia w warunkach gdy brakujące składki zostały uregulowane przed datą decyzji stwierdzającej ustanie dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego.

41 Przy wprowadzaniu instytucji dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego ustawodawca uznał, że skoro dane ubezpieczenie jest dobrowolne, to opłacenie składki po terminie, czy w niepełnej wysokości zawiera domniemaną rezygnację ubezpieczonego z tego ubezpieczenia, a jego powrót jest obwarowany koniecznością złożenia ponownego wniosku o objęcie tym ubezpieczeniem, bądź też wniosku o przywrócenie terminu na opłacenie składek, który to wniosek ma z kolei stanowić wyrażenie jego woli ponownego przystąpienia do dobrowolnego ubezpieczenia. W przypadku odwołującego nie miał on jednak jakiejkolwiek woli rezygnacji z ubezpieczenia chorobowego, cały czas bowiem opłacał terminowo i w jego mniemaniu – w prawidłowej wysokości – składki na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe.

42 A zatem opłacenie przez odwołującego składki w niepełnej wysokości nie wyczerpuje przesłanki ustania ubezpieczenia jako „nieopłacenie” składki, lecz może być ewentualnie podstawą do stosowania przez organ rentowy sankcji określonych w art. 24 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, np. wymierzenia dodatkowej opłaty lub pociągać konieczność zapłacenia odsetek (wyrok Sądu Najwyższego z 23 stycznia 2020 roku, sygn. akt I UK 342/18; wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 22 grudnia 2020 r., sygn. akt III AUa 373/20).

43 W świetle ustalonych faktów Sąd nie ma żadnych wątpliwości, że odwołujący działał w usprawiedliwionym przekonaniu, że nie doszło do opóźnienia opłacenia składki na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe za okres od lipca 2021 roku. Warto w tym miejscu podkreślić, że ZUS jako organ administracji publicznej ma określone obowiązki informacyjne wynikające z art. 8 i 9 k.p.a., których nie można pominąć. Na konieczność odpowiedniego pouczenia przez ZUS zwracał uwagę Sąd Najwyższy w licznych orzeczeniach dotyczących podlegania dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu. Analogicznie należałoby zwrócić uwagę na obowiązki informacyjne organu rentowego w sytuacji zmiany przepisów ustawowych, które zakreślają krótki termin na ewentualne złożenie wniosku o przywrócenie terminu do opłacenia składki, co może skutkować tak jak u odwołującego sytuacją patową.

44 Transponując powyższy pogląd na grunt niniejszej sprawy należy uznać, że w sytuacji, gdy ustawodawca przewidział ustanie dobrowolnego ubezpieczenia z mocy prawa, a tak właśnie jest na podstawie art. 14 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej w jego brzmieniu sprzed dnia 1 stycznia 2022 roku, to obowiązkiem ZUS powinno być powiadomienie ubezpieczonych, co do których ZUS ma wiedzę systemową, że istnieją pewne nieprawidłowości, które skutkują ich wyłączeniem z dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego, a jednocześnie nadal opłacają oni składki na to ubezpieczenie i zgłosili się do tego ubezpieczenia, o zaistniałej sytuacji i konieczności złożenia korekt deklaracji ZUS, czy też wniosku o przywrócenie terminu na opłacenie składek.

45 ZUS jako organ administracji publicznej ma bowiem wiedzę w jakiej wysokości opłacane są składki, ma dostęp do informacji, kto ma jaki tytuł podlegania ubezpieczeniom, kto powinien być zgłoszony z mocy ustawy do obowiązkowych ubezpieczeń i w jakim zakresie. Zachowanie organu w niniejszej sprawie przemawia za uznaniem, że – pomimo swojej wiedzy o nieprawidłowościach na koncie odwołującego, zwlekał z podzieleniem się tą informacją, przekazując jej ją dopiero w momencie, gdy ta nie mógł już złożyć wniosku o przywrócenie terminu do opłacenia składek na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe, co skutkowało w efekcie wyłączeniem go z dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego.

46 Mając na uwadze powyższe przesłanki, Sąd na podstawie art. 477¹⁴§ 2 k.p.c., zmienił zaskarżoną decyzję i orzekł jak w punkcie 1 wyroku

47 Stosownie do wyników postępowania, zgodnie z art. 98 § 1 k.p.c., organ rentowy został obciążony kosztami zastępstwa procesowego odwołującego tj. kwotą 360 złotych na podstawie § 9 ustęp 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych ( Dz. U .2023 poz.1935 t.j.).

48 Sędzia Romuald Kompanowski