Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 października 2026 r., V KK 291/26

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 października 2026 r., V KK 291/26

Sentencja

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

1 Dnia 22 października 2026 r.

2 Sąd Najwyższy w składzie:

3 SSN Zbigniew Puszkarski (przewodniczący)

4 SSN Jerzy Grubba (sprawozdawca)

5 SSN Eugeniusz Wildowicz

6 Protokolant Danuta Bratkrajc

7 przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Małgorzaty Kozłowskiej w sprawie S. Ż. w przedmiocie odszkodowania i zadośćuczynienia za represje za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 22 października 2026 r., kasacji, wniesionej przez pełnomocnika wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 5 lutego 2026 r., sygn. akt II AKa 344/25

8 utrzymującego w mocy wyrok Sądu Okręgowego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 16 października 2025 r., sygn. akt III Ko 233/25, na podstawie art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje do ponownego rozpoznania Sądowi

9 Apelacyjnemu w Łodzi.

10 Eugeniusz Wildowicz Zbigniew Puszkarski Jerzy Grubba

Uzasadnienie

11 Wyrokiem Wojskowego Sądu Rejonowego w Łodzi z dnia 14 maja 1947r. w sprawie o sygn. akt Sr 392/47 P. N. został uznany winnym i skazany za popełnienie czynu z art. 14§1 dekretu z dnia 13 czerwca 1946r. o przestępstwach szczególnie niebezpiecznych w okresie odbudowy Państwa na karę 10 lat pozbawienia wolności, przy czym na podstawie art.5§1 pkt 2 ustawy z 22 lutego 1947r. o amnestii złagodzono skazanemu tę karę o połowę, to jest do 5 lat.

12 Postanowieniem Najwyższego Sądu Wojskowego z dnia 27 czerwca 1947r. w sprawie o sygn. akt Sn. S. Odw. S. 1440/47 utrzymano w mocy powyższy wyrok. P. N. został zwolniony z zakładu karnego w dniu 31 stycznia 1952r.

13 Sąd Okręgowy w Łodzi postanowieniem z dnia 6 grudnia 2024r. w sprawie o sygn. akt XVIII Ko 24/24 Un stwierdził nieważność wyroku Wojskowego Sądu Rejonowego w Łodzi z dnia 14 maja 1947r. oraz postanowienia Najwyższego Sądu Wojskowego z dnia 27 czerwca 1947r. wydanych w tej sprawie.

14 W dniu 11 kwietnia 2025r. pełnomocnik S. Ż. - córki represjonowanego - wniósł o zasądzenie na jej rzecz zadośćuczynienia w wysokości 1.200.000 zł oraz odszkodowania w wysokości 210.000 złotych za szkody wynikłe z wykonania kary pozbawienia wolności orzeczonej wyżej wymienionymi wyrokami.

15 Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim wyrokiem z dnia 16 października 2025r. w sprawie III Ko 233/25 zasądził od Skarbu na rzecz S. Ż. kwotę 400.000 złotych tytułem zadośćuczynienia oraz kwotę 70.000 złotych tytułem odszkodowania wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia za krzywdę i szkodę poniesione przez jej ojca P. N. w związku z odbyciem przez niego kary pozbawienia wolności orzeczonej w związku z jego działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego.

16 Apelacje od tego wyroku złożył pełnomocnik wnioskodawczyni podnosząc w niej zrzut:

17 - obrazy prawa materialnego tj. art. 8 ust.1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego poprzez błędną jego wykładnię i uznanie, że kwota zadośćuczynienia należnego represjonowanemu w przypadku jego śmierci winna być podzielona na wszystkich uprawnionych żyjących w chwili wejścia w życie ustawy, a przez to uznanie, że zadośćuczynienie należne P. N., winno w niniejszej sprawie zostać podzielone na 3 części, mimo że w chwili orzekania żyła już tylko jedna osoba uprawniona tj. wnioskodawczyni, co doprowadziło do nieuzasadnionego ograniczenia zadośćuczynienia i odszkodowania należnego wnioskodawczyni do 1/3 części, w sytuacji, gdy w chwili zainicjowania wniosku, pozostali uprawnieni po śmierci P. N. już nie żyli.

18 Wskazując na powyższe skarżący wniósł o zmianę wyroku Sądu I instancji i podwyższenie zasadzonego zadośćuczynienia do kwoty 1.200.000 zł oraz zasądzonego odszkodowania do kwoty 210.000 zł na rzecz wnioskodawczyni, z ustawowymi odsetkami za opóźnienie, od dnia uprawomocnienia wyroku.

19 Sąd Apelacyjny w Łodzi wyrokiem dnia 5 lutego 2026r. utrzymał w mocy zaskarżony wyrok.

20 Kasację od tego wyroku wywiódł pełnomocnik wnioskodawczyni i zarzucił w niej:

21 - rażącą obrazę przepisów prawa procesowego, która mogła mieć wpływ na treść wyroku, tj. art. 433§2 k.p.k. w zw. z art. 457§3 k.p.k. , w zw. z art. 8 ust. 1 ustawy z dnia z dnia 23 lutego 1991r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec represjonowanych za działalność na rzecz niezależnego bytu Państwa Polskiego, poprzez niewłaściwe odniesienie się przez Sąd II instancji do zarzutu dotyczącego, obrazy prawa materialnego podniesionego w apelacji i uznanie, że kwota zadośćuczynienia należnego represjonowanemu w przypadku jego śmierci winna być podzielona na wszystkich uprawnionych żyjących w chwili wejścia w życie ustawy, a przez to uznanie, że zadośćuczynienie należne P. N., winno w niniejszej sprawie zostać podzielone na 3 części, mimo, że w chwili inicjowania wniosku o zadośćuczynienie w niniejszej sprawie żyła już tylko jedna osoba uprawniona tj. wnioskodawczyni S. Ż., co doprowadziło do nieuzasadnionego ograniczenia zadośćuczynienia należnego wnioskodawczyni do 1/3 części, w sytuacji, gdy żona represjonowanego oraz jego syn zmarli wcześniej, co z kolei doprowadziło do błędnego nieuwzględnienia przez Sąd odwoławczy zarzutów apelacyjnych podniesionych przez pełnomocnika wnioskodawczyni i utrzymania zaskarżonego wyroku w mocy.

22 Podnosząc powyższe skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Łodzi do ponownego rozpoznania.

23 Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

24 Kasacja jest zasadna, choć nie z powodów wskazanych przez skarżącego.

25 Obowiązkiem Sądu Najwyższego jest zbadanie sprawy nie tylko w granicach zaskarżenia, ale również w zakresie tego, czy rozstrzygniecie nie jest dotknięte którąś z bezwzględnych przesłanek odwoławczych. A taka sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie. Sąd Apelacyjny rozpoznający tę sprawę był nienależycie obsadzony. W jego składzie zasiadał bowiem Sędzia X. Y.. Kwestia instytucjonalnej bezstronności tego sędziego była już przedmiotem badania przez Sąd Najwyższy i skutkowała przeprowadzeniem stosownych testów. Każdorazowo testy te wypadły dla wskazanego Sędziego negatywnie. Wobec stwierdzenia zachodzenia bezwzględnej przesłanki odwoławczej z art. 439§1 pkt 2 k.p.k. orzeczenie wydane z udziałem tego Sędziego w sprawach V KK 141/24, V KK 368/24, V KS 7/25, V KK 275/25, V KK 240/25, V KK 269/25, V KK 558/25, V KK 299/25, V KK 316/25 zostały uchylone, a sprawy przekazane do ponownego rozpoznania.

26 Sytuacja związana z oceną przebiegu kariery zawodowej tego Sędziego, a w szczególności jego awansów mających miejsce po 2018r., w konsekwencji zaś jego powiązań z przedstawicielami władzy wykonawczej, nie uległa jakiejkolwiek zmianie. Wobec powyższego, aby nie powielać przedstawionej już przez Sąd Najwyższy argumentacji zawartej w uzasadnieniach wskazanych wyżej orzeczeń wystarczające dla potrzeb niniejszego uzasadnienia, tytułem rekapitulacji, będzie zacytowanie fragmentu uzasadnienia wyroku ze sprawy V KS 7/25:

27 „Sąd Najwyższy orzekający w tej sprawie po dokonaniu analizy rozwoju kariery sędziowskiej pana sędziego X. Y., powiązanej z licznymi awansami i rozpatrywanej przez pryzmat sytuacji ogólnoustrojowej i sądowniczej w naszym kraju trwającej od 2017 roku, stwierdził, że niespotykanie szybkie postępy w karierze zawodowej tego sędziego zawdzięczał on wyłącznie znalezieniu się w gronie sędziów cieszących się szczególnym zaufaniem ze strony resortu sprawiedliwości, przekraczającym granice typowego zaufania jakiego należy oczekiwać w relacjach: sędzia – organ władzy wykonawczej i podzielił wnioski wyprowadzone w sprawach: V KK 141/24 i V KK 368/24, w których Sąd Najwyższy dał wyraz przekonaniu, że pan sędzia nie jest sędzią bezstronnym, a sąd w którego składzie zasiadał jest sądem obsadzonym nienależycie w rozumieniu art. 439 1 pkt 2 k.p.k.

28 Ujawnione ustalenia zmaterializowały uzasadnione wątpliwości odnośnie instytucjonalnej bezstronności pana sędziego Sądu Apelacyjnego X. Y., co implikowało stwierdzenie, że skład sądu, w którym orzekał na etapie odwoławczym (…), nie spełniał standardu należytej obsady sądu, o którym mowa w art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k., z uwagi na niedochowanie gwarancji bezstronności i niezależności wymaganych przez art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, art. 6 § 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i art. 47 Karty Praw Podstawowych.

29 Tytułem zakończenia trzeba podkreślić, że w demokratycznym państwie prawa każdemu przysługuje prawo do rozpoznania jego sprawy przez niezawisły i bezstronny sąd, ustanowiony zgodnie z ustawą, a standard tej niezawisłości i bezstronności sądu, jako element prawa do sądu ustanowionego ustawą, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, art. 6 ust. 1 EKPC oraz art. 47 Karty Praw Podstawowych musi być rozumiany jako niezawisłość i bezstronność członków składu orzekającego. Niezawisłość jako dbałość o niezależnych sędziów i niezależne sądy uzasadnia się interesem ogółu społeczeństwa. Ma ona zapewniać stabilność w wykonywaniu funkcji wymiaru sprawiedliwości bez względu na zmiany, jakie mogą zachodzić w organach władzy ustawodawczej i wykonawczej”.

30 Sam zaś przebieg owej kariery zawodowej Sędziego X. Y. w oparciu o dane z jego akt osobowych został bardzo szczegółowo opisany w uzasadnieniu wyroku w sprawie V KK 41/24.

31 W tej sytuacji przyjąć należy, w ocenie Sądu Najwyższego orzekającego w niniejszym składzie, że również wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 5 lutego 2026r. w sprawie wniosku S. Ż. dotknięty jest bezwzględną przesłanką odwoławczą z art. 439§1 pkt 2 k.p.k. – Sąd rozpoznający tę sprawę był nienależycie obsadzony z uwagi na zasiadanie w jego składzie Sędziego X. Y..

32 Skutkiem powyższego było uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

33 Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Odwoławczy powinien zadbać przede wszystkim o to, by nastąpiło to w należytym składzie.

34 Kierując się przedstawionymi względami Sąd Najwyższy orzekł, jak na wstępie.

35 Jerzy Grubba Zbigniew Puszkarski Eugeniusz Wildowicz