Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2015 r., V CSK 192/14

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2015 r., V CSK 192/14

Tekst

1 Sygn. akt V CSK 192/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

2 Dnia 23 stycznia 2015 r.

3 Sąd Najwyższy w składzie:

4 SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)

5 SSN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)

6 SSA Jacek Grela

7 w sprawie z powództwa J. K.

8 przeciwko E. R.

9 o uzgodnienie stanu prawnego nieruchomości ujawnionego w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym,

10 po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 23 stycznia 2015 r.,

11 skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego w L.

12 z dnia 29 maja 2013 r.,

13 oddala skargę kasacyjną i zasądza od powoda na rzecz

14 pozwanej kwotę 1 800 ( jeden tysiąc osiemset ) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

15 2

Uzasadnienie

16 Zaskarżonym przez powoda J. K. wyrokiem z dnia 29 maja 2013 r. Sąd Okręgowy w L. zmienił zaskarżony przez pozwaną E. R. wyrok Sądu Rejonowego w G. z dnia 27 sierpnia 2012 r. w ten sposób, że powództwo oddalił oraz orzekł o kosztach postępowania. W sprawie tej ustalono, co następuje:

17 Rozpoznający apelację pozwanej Sąd Okręgowy odwołał się do materiału zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz materiału zebranego w postępowaniu apelacyjnym w postaci odpisu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 19 października 2012 r., V CSK 485/11. Sąd Okręgowy za trafny uznał zarzut apelacji dokonania dowolnych ustaleń w zakresie istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności związanych z istnieniem i rozwiązaniem spółki cywilnej „E.J. K. & Syn”. Równolegle z tę sprawą toczyła się sprawa o rozwiązanie wspomnianej spółki, w której sądy obu instancji uznały za skuteczne wypowiedzenie przez pozwaną swego udziału w spółce z dniem 4 października 2004 r., odmawiając pozwanej w konsekwencji legitymacji czynnej do żądania rozwiązania umowy spółki, lecz Sąd Najwyższy wyrokiem z 19 października 2012 r., CSK 485/11, na skutek skargi kasacyjnej pozwanej, uchylił zaskarżony wyrok sądu drugiej instancji i przekazał sprawę temu sądowi do ponownego rozpoznania.

18 W uzasadnieniu tego orzeczenia Sąd Najwyższy stwierdził, że w rozpoznawanej sprawie sądy są związane prejudycjalnym ustaleniem Sądu Okręgowego dokonanym w sprawie o podział majątku tej spółki - … 72/09, co do tego, że spółka ta nie uległa rozwiązaniu i nadal istnieje, a pozwana jest jej wspólnikiem, gdyż wypowiedzenie udziałów w spółce ze względu na brak formy notarialnej było bezskuteczne. Jednocześnie Sąd Najwyższy, odwołując się do swych wcześniejszych orzeczeń z 21 października 2005 r., III CK 125/05 oraz z 9 grudnia 2009 r., IV 297/09, przypomniał, że związanie sądów orzekających w innych sprawach polega na niedopuszczalności kwestionowania ustaleń stanowiących podstawę rozstrzygnięcia we wcześniejszej sprawie, nawet jeżeli są one niewłaściwe i oparte na nietrafnej argumentacji prawnej. Podkreślił również, że chociaż w zasadzie moc wiążąca wyroku i postanowienia w postępowaniu 3

19 nieprocesowym, dotyczy związania treścią ich sentencji, to szczególnie przy orzeczeniach oddalających powództwo lub wniosek, gdy z sentencji nie wynika zakres przedmiotowy rozstrzygnięcia, ważne znaczenie mogą mieć także motywy rozstrzygnięcia zawarte w uzasadnieniu, szczególnie ustalenia prejudycjalne sądu, które stały się podstawą oddalenia powództwa lub wniosku.

20 Sąd drugiej instancji wskazał, że powyższe ustalenie wiąże nie tylko sądy w sprawie o rozwiązanie umowy spółki, ale także sądy w tej sprawie (art. 365 § 1 k.p.c.). Skoro wiążące jest ustalenie, że pozwana pozostaje wspólnikiem spółki cywilnej „E.J. K. & Syn”, to niemożliwe jest uwzględnienie żądania uzgodnienia stanu prawnego nieruchomości ujawnionego w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym przez ustalenie, że powód jest wyłącznym właścicielem czy użytkownikiem wieczystym nieruchomości nabytej do wspólności łącznej i stanowiącej majątek tej spółki.

21 W skardze kasacyjnej powód zarzucił naruszenie przepisów postępowania, tj.: 1) art. 325 k.p.c. w zw. z art. 365 § 1 k.p.c. w zw. z art. 366 k.p.c. i w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. wyrażające się w przyjęciu poglądu, że wobec treści uzasadnienia postanowienia Sądu Okręgowego w L. z dnia 13 listopada 2009 r. w sprawie … 72/09, niemożliwe jest zaakceptowanie poglądu, iż pozwana wystąpiła ze spółki, co miało istotny wpływ na wynik sprawy, albowiem stało się podstawą dla oddalenia powództwa; 2) art. 316 §1 k.p.c. w zw. z art. 365 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przez pominięcie przy rozstrzyganiu tej sprawy uzasadnienia orzeczenia Sądu Okręgowego w L. z dnia 31 sierpnia 2011 r., … 445/11, co miało istotny wpływ na wynik sprawy; 3) art. 39820

22 k.p.c. przez przyjęcie, że Sąd Okręgowy w L. w

23 sprawie … 11/13 związany jest wykładnią dokonaną przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 18 października 2012 r., V CSK 485/11, wydanym w innej sprawie, co miało istotny wpływ na wynik sprawy.

24 Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

25 Sąd Okręgowy podkreślił, nawiązując do stanowiska Sądu Najwyższego wyrażonego w uchwale siedmiu sędziów z dnia 10 czerwca 2011 r., III CZP 135/10 (OSNC 2011, nr 12, poz. 128), że do skutecznego wypowiedzenia udziału w spółce cywilnej, nawet jeżeli w skład jej majątku wchodzi nieruchomość, wystarczy 4

26 wypowiedzenie w formie pisemnej. Tylko ze względu na treść art. 31 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst Dz. U. z 2013 r., poz. 707 ze zm.) celowe jest zachowanie formy pisemnej z podpisem notarialnie poświadczonym. Taka wykładnia przepisów o spółce cywilnej może uzasadniać wniosek, że spółka cywilna „E.J. K. & Syn”, od dnia 4 października 2004 r., powinna zostać uznana za nieistniejącą, gdyż dwóch spośród trzech jej wspólników, wypowiedziało skutecznie udział i pozostał w niej tylko jeden wspólnik. Z drugiej strony trafnie Sąd Okręgowy dostrzegł, że istnieje prawomocne orzeczenie Sądu Okręgowego w L. z dnia 13 listopada 2009 r., zapadłe w sprawie o podział majątku spółki cywilnej, w którym sąd ten stwierdził, iż wypowiedzenie udziałów w spółce cywilnej dokonane w dniu 4 października 2011 r. jest nieważne i spółka ta dalej istnieje. Orzeczenie to jest pierwszym, z szeregu orzeczeń jakie zapadły w sprawach toczących się pomiędzy wspólnikami spółki cywilnej „E.J. K. & Syn”. Z art. 365 i 366 k.p.c. wynika, że orzeczeniem tym są związane także inne sądy w zakresie tego co stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia. Przedmiotem rozstrzygnięcia we wszystkich tych sprawach jest zaś ustalenie, czy spółka cywilna, „E.J. K. & Syn” istniej nadal po wypowiedzeniu, w zwykłej formie pisemnej udziałów przez dwóch spośród trzech jej wspólników. Związanie innych sądów orzekających w sprawach, w których wyroki zapadły później polega na niedopuszczalności kwestionowania ustaleń stanowiących przedmiot rozstrzygnięcia, nawet jeżeli ustalenia te są niewłaściwe jako oparte na nietrafnej argumentacji. Taki pogląd można uznać za utrwalony w orzecznictwie Sądu Najwyższego (porównaj wyrok z dnia 19 października 2012 r., V CSK 485/11 oraz postanowienia z dnia 21 października 2005 r., III CK 125/05 i z dnia 9 grudnia 2009, IV 297/09 niepubl.). Podkreślić należy, że nie ma znaczenia, iż ustalenia dotyczące wskazanego wyżej przedmiotu rozstrzygnięcia nie wynikają wprost z sentencji postanowienia Sądu Okręgowego wydanego w dniu 13 listopada 2009 r. Chociaż co do zasady związanie dotyczy tylko sentencji wyroku albo postanowienia wydanego w postępowaniu nieprocesowym, to przy orzeczeniach oddalających powództwo lub wniosek, gdy z sentencji nie wynika zakres przedmiotowy rozstrzygnięcia można go ustalić biorąc pod uwagę motywy rozstrzygnięcia zawarte w uzasadnieniu. Sądy orzekające później w sprawach pomiędzy tymi samymi 5

27 stronami są więc związane ustaleniem, że spółka cywilna „E.J. K. & Syn” istnieje nadal pomimo wypowiedzenia w dniu 4 kwietnia 2004 r. udziałów przez dwóch spośród trzech jej wspólników. Takie ustalenie było podstawą wydania wskazanego wyżej postanowienia Sądu Okręgowego i z tego względu jest prejudykatem, który w świetle art. 365 i 366 k.p.c., wiąże wszystkie sądy orzekające później w sprawie wpływu wypowiedzenia udziałów w spółce cywilnej dokonanego w dniu 4 kwietnia 2004 r. na byt prawny spółki cywilnej.

28 Niezasadny jest zarzut naruszenia art. 316 §1 k.p.c. w zw. z art. 365 § 1 k.p.c. Wbrew argumentom zawartym w skardze kasacyjnej taki pogląd zasługuje na aprobatę, gdyż chroni ważną dla zachowania powagi wymiaru sprawiedliwości, a przede wszystkim bezpieczeństwa obrotu zasadę związania orzekających w sprawach sądów pomiędzy tymi samymi stronami prawomocnym wcześniejszym orzeczeniem. Jeżeli prawomocnie przesądzona zostaje podstawa rozstrzygnięcia to nie można jej zmieniać, nawet jeżeli za zmianą przemawiają ważkie argumenty, tak jak w rozpoznawanej sprawie; zmiana wykładni przepisów prawa. Nie ma też znaczenia, że w jednej z kolejnych spraw sąd nie uwzględnił w swoim rozstrzygnięciu prawomocnie przesądzonej podstawy rozstrzygnięcia. To, że jeden z orzekających w sprawie sądów złamał wynikającą z art. 365 i 366 k.p.c. zasadę związania prawomocnym orzeczeniem nie upoważnia, aby dalej odstępować od tej podstawowej dla porządku prawnego zasady. Prawomocny orzeczenie sądu wiąże wszystkie organy i oczywiście same strony, które powinny w oparciu o jego treść podejmować dalsze czynności z uwzględnieniem tego związania, co w rozpoznawanej sprawie oznacza, że powinny uznać, iż spółka cywilna „E.J. K. & Syn”, dalej prawnie istnieje i dopiero podjęcie skutecznych czynności zmierzających do zakończenia jej bytu prawnego może otworzyć im drogę do podziału majątku spółki oraz dokonywania związanych z tym wpisów do księgi wieczystej. Takie stanowisko co do rozumienia skutków art. 365 i 366 k.p.c. jest utrwalone w orzecznictwie Sądu Najwyższego i w pełni podziela je także Sąd Najwyższym w obecnym składzie. Wobec tego zarzuty naruszenia art. 365 i 366 k.p.c. nie zasługują na uwzględnienie. Także bezzasadnie skarżący zarzuca, że zaskarżony wyrok narusza art. 39820

29 k.p.c. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie

30 Sąd Okręgowy nie uznał się związany wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 6

31 19 października 2012 r. V CSK 485/11, lecz użył podobnej argumentacji co Sąd Najwyższy.

32 Mając na względzie powyższe Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814 k.p.c.,

33 oddalił skargę kasacyjną.