Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 stycznia 2001 r., V CKN 1840/00

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 stycznia 2001 r., V CKN 1840/00

Tekst

1 Wyrok z dnia 18 stycznia 2001 r., V CKN 1840/00

2 Zobowiązanie, którego świadczeniem jest suma pieniężna wyrażona w walucie obcej, może być wykonane przez świadczenie w złotych polskich. Przewodniczący: Sędzia SN Lech Walentynowicz

3 Sędziowie SN: Tadeusz Domińczyk, Henryk Pietrzkowski (sprawozdawca) Sąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 18 stycznia 2001 r. na rozprawie sprawy z powództwa S.A.E.E., spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w W. przeciwko Arturowi P. o zapłatę, na skutek kasacji strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 15 czerwca 2000 r., uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu we Wrocławiu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

4 Sąd Wojewódzki we Wrocławiu wyrokiem z dnia 11 lipca 1997 r., uwzględniając częściowo powództwo, zasądził od pozwanego na rzecz strony powodowej, na podstawie art. 509 k.c., kwotę 28 020,84 zł z ustawowymi odsetkami. Sąd ten ustalił, że pozwany pozostawał w stałych kontaktach z zagraniczną firmą "A." A/S, będącą spółką z o.o. z siedzibą w Danii, od której nabywał różnego rodzaju urządzenia telewizji kablowej. Umową z dnia 5 stycznia 1995 r. spółka ta przeniosła na rzecz powodowej (polskiej) spółki wierzytelności przysługujące jej od pozwanego, wynikające ze wspomnianych wzajemnych transakcji handlowych.

5 Sąd Apelacyjny we Wrocławiu, po rozpoznaniu apelacji obu stron, uwzględniając apelację pozwanego zmienił zaskarżony wyrok i powództwo oddalił oraz oddalił apelację strony powodowej. Rozstrzygnięcie to uzasadnione zostało między innymi stwierdzeniem, że nie nastąpiło skuteczne przeniesienie wierzytelności, bowiem umowa z dnia 5 stycznia 1995 r. "nie określa co jest jej przedmiotem".

6 W następstwie rozpoznania kasacji strony powodowej, Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 5 listopada 1999 r., III CKN 423/98 (OSNC 2000, nr 5, poz. 92) uchylił zaskarżone orzeczenie i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy uznał, że skuteczne jest zbycie wierzytelności, nie oznaczonej dokładnie w umowie przelewu, jeżeli można ją określić na podstawie treści stosunku zobowiązaniowego, z którego wynika. Stwierdził ponadto – odmiennie niż Sąd Apelacyjny – że jeżeli zbywca jest podmiotem kilku wierzytelności, to nie ma przeszkód, aby na podstawie jednej umowy dokonał ich zbycia.

7 Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Apelacyjny rozstrzygnął ją w taki sam sposób, a mianowicie zmienił wyrok Sądu Wojewódzkiego i oddalił powództwo w całości, a ponadto oddalił apelację strony powodowej.

8 Tym razem Sąd Apelacyjny uznał, że w sytuacji gdy – jak ustalił – przedmiotem zobowiązania pozwanego, odpowiadającego wierzytelności przejętej przez stronę powodową, była suma pieniężna wyrażona w walucie obcej, spełnienie świadczenia powinno nastąpić przez zapłatę sumy nominalnej w walucie obcej określonej przez strony, nie zaś w złotych polskich, stanowiących przelicznik tej sumy. Powództwo, w którym żąda się zasądzenia kwoty w złotych polskich, podlegało więc oddaleniu.

9 Kasacja strony powodowej oparta została na podstawie naruszenia przepisów postępowania, a mianowicie art. 213 § 1 i 2 k.p.c. przez pominięcie oczywistego faktu, że uznanie długu przez podmiot polski miało być spełnione na rzecz powoda jako innego podmiotu polskiego, co uzasadniało żądanie powództwa w pieniądzu polskim. W ramach podstawy kasacyjnej naruszenia prawa materialnego skarżący zarzucił naruszenie art. 353 § 1 k.c. i art. 354 § 1 k.c., a także naruszenie art. 358 k.c. w związku z art. 13 ust.1 ustawy z dnia 15 lutego 1989 r. – Prawo dewizowe (Dz.U. Nr 6, poz. 33 ze zm.) przez uznanie, że wierzytelność dochodzona pozwem powinna być określona – między stronami procesu (podmiotami polskimi) – w walucie wymienialnej zamiast w pieniądzu polskim. We wniosku kasacyjnym autor apelacji żądał "zmiany zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu Wojewódzkiego i orzeczenie zgodnie z żądaniem pozwu", ewentualnie uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

10 Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

11 W sprawie bezsporną jest okoliczność, że wierzytelność, która była przedmiotem umowy przelewu, powstała w obrocie dewizowym w okresie obowiązywania ustawy z dnia 15 lutego 1989 r. – Prawo dewizowe. Na gruncie Prawa dewizowego z 1989 r., strony w umowie nie mogły ustalić płatności w złotych polskich, skoro obowiązkiem osoby krajowej (pozwanego), było w obrocie z zagranicą towarami i usługami nie tylko ustalenie płatności w walucie obcej, lecz także dokonywanie płatności w walucie obcej (art.12). Nie budzi więc zastrzeżeń pogląd wyrażony w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 12 grudnia 1997 r., II CKN 512/97 (OSNC 1998, nr 6, poz. 105), że jeżeli zgodnie z przepisami prawa przedmiotem zobowiązania jest suma pieniężna wyrażona w walucie obcej, to spełnienie świadczenia następuje przez zapłatę sumy nominalnej w walucie obcej określonej w umowie, nie zaś w złotych polskich, stanowiących przelicznik tej sumy. Pogląd ten – wbrew stwierdzeniom Sądu Apelacyjnego – nie mógł stanowić podstawy wnioskowania przy ocenie roszczenia zgłoszonego przez stronę powodową. Z dniem 31 grudnia 1994 r. cytowana ustawa utraciła moc i weszła w życie ustawa z dnia 2 grudnia 1994 r. – Prawo dewizowe (Dz.U. Nr 136, poz. 703 ze zm.).

12 Sąd Apelacyjny – mając na względzie także unormowanie przyjęte w art. 12 ust. 3 Prawa dewizowego z 1994 r. oraz pogląd wyrażony w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 15 października 1998 r., I CKN 863/97 (OSP 1999, nr 4, poz. 82) – wprawdzie trafnie uznał, a więc wbrew wcześniej zaprezentowanemu poglądowi, opartemu na cytowanym wyroku Sądu Najwyższego z dnia 12 grudnia 1997 r., że od tej chwili ustalona w umowie płatność w walucie obcej mogła być zmieniona na walutę polską, przyjął jednak, że do przekształcenia takiego nie doszło wobec braku w tym zakresie oświadczeń woli obu stron.

13 Odnosząc się do tej części rozważań Sądu Apelacyjnego zauważyć należy, że dotyczą one stosunku prawnego, który łączył pozwanego z poprzednim wierzycielem. Przy ocenie powództwa wprawdzie nie można abstrahować od tego stosunku zobowiązaniowego, ale przecież nie on, lecz umowa przelewu, z której strona powodowa wywodzi swe roszczenie, ma zasadnicze znaczenie w sprawie. Sąd Apelacyjny przy ponownym rozpoznaniu sprawy ustalił, że strona powodowa na podstawie umowy przelewu nabyła, przysługującą dotychczasowemu wierzycielowi wobec pozwanego, wierzytelność pieniężną wyrażoną w dewizach. Z ustaleń tych nie wynika, aby strony uzgodniły sposób wykonania tego zobowiązania. Zgodnie z art. 509 § 2 k.c., wierzytelność przechodzi na nabywcę w takim stanie, w jakim była w chwili zawarcia umowy o przelew, a więc ze wszystkimi związanymi z nią prawami. Łączy się to ściśle z zasadą, że cesjonariusz wstępuje w pozycję prawną cedenta. W zakresie omawianej wierzytelności, pozycję prawną cedenta – jako osoby zagranicznej w rozumieniu Prawa dewizowego – nie wyznaczały powołane przez Sąd Apelacyjny przepisy Prawa dewizowego z 1994 r., dotyczące ustalania i dokonywania płatności w obrocie z zagranicą towarami i usługami, lecz przepisy dotyczące obrotu wierzytelnościami.

14 Zgodnie z art. 9 ust. 1 pkt 2 tego Prawa, dla dokonania czynności obrotu dewizowego w postaci przeniesienia między osobą krajową a zagraniczną własności wartości dewizowych znajdujących się w kraju albo przeniesienia wierzytelności lub zobowiązania, których przedmiotem świadczenia są wartości dewizowe znajdujące się w kraju., wymagane było zezwolenie dewizowe. Inne przepisy prawa dewizowego z 1994 r. nie miały zastosowania przy zawieraniu w dniu 5 stycznia 1995 r. umowy przelewu. Z tego uregulowania płynie tylko taki wniosek, że dla skuteczności przelewu wierzytelności wyrażonej w dewizach konieczne było zezwolenie dewizowe. Dodać ponadto należy, że skoro wierzytelność ta mogła być zmieniona przez dłużnika i cedenta (podmiot zagraniczny) na walutę polską, to tym bardziej przekształcenia tego mogli dokonać dłużnik i cesjonariusz.

15 W toku procesu pozwany kwestionował wyłącznie kurs marki niemieckiej, według którego strona powodowa, a także biegli dokonali rozliczenia, stanowiącego podstawę żądanej przez stronę powodową zapłaty w złotych polskich. W składanych oświadczeniach pozwany wręcz domagał się rozliczeń w złotych polskich. W świetle powyższego zaskakujące jest stwierdzenie Sądu Apelacyjnego, że pozwany nie zgodził się na rozliczenie swego zadłużenia (scedowanej wierzytelności) w złotych polskich. Okoliczność, że w powołanym przez Sąd Apelacyjny wyroku Sądu Najwyższego z dnia 15 października 1998 r., I CKN 863/97, tego rodzaju zgoda wyrażona została w formie uznania powództwa, nie oznacza, iż tylko w tej formie dopuszczalna jest zgoda dłużnika na dochodzenie przez wierzyciela zapłaty w złotych polskich wierzytelności wyrażonej w walucie obcej.

16 Gdyby nawet istniały podstawy do stwierdzenia braku wspomnianej zgody ze strony pozwanego, to na pytanie, czy nabyta przez stronę powodową (cesjonariusza) wierzytelność pieniężna wyrażona w walucie obcej może być dochodzona od pozwanego (dłużnika) w złotych polskich, należałoby udzielić odpowiedzi twierdzącej. I nie trzeba jej poszukiwać – wbrew metodzie przyjętej przez Sąd Apelacyjny – w prawie dewizowym ani też przez analizę relacji zachodzących pomiędzy przepisami tego prawa a art. 358 § 1 k.c. Jak już bowiem zaznaczono, przepisy Prawa dewizowego z dnia 2 grudnia 1994 r. mają w ograniczonym zakresie odniesienie do umowy przelewu, której przedmiotem są wartości dewizowe; nakładają na strony takiej umowy tylko obowiązek uzyskania zezwolenia dewizowego. Dalsze natomiast kwestie związane z wykonaniem zobowiązania, gdy nie jest to już przedmiotem ustalenia przez strony, nie są objęte działaniem przepisów prawa dewizowego. Z oczywistych względów przepisy te nie regulują stosunku prawnego zachodzącego pomiędzy nabywcą wierzytelności (cesjonariuszem) a dłużnikiem. Z kolei relacje zachodzące pomiędzy art. 358 k.c., wyrażającym zasadę walutowości, a przepisami Prawa dewizowego, stanowiącymi wyjątek od tej zasady, nie wyjaśniają kwestii wykonania zobowiązania, którego przedmiotem jest suma pieniężna wyrażona w walucie obcej. Stosunek prawny, będący podstawą zgłoszonego roszczenia, podlega ocenie w płaszczyźnie przepisów o przelewie oraz dotyczących wykonania zobowiązania (art. 509, art. 513 § 2, art. 354 § 1 i art. 358 § 1 k.c.).

17 W świetle przepisów o przelewie można stwierdzić tylko, że na stronę powodową przeniesiona została wierzytelność, której przedmiotem są wartości dewizowe. Przepisy te nie wyjaśniają zagadnienia spełnienia świadczeń pieniężnych wyrażonych w obcej walucie. Wyrażony w piśmiennictwie prawniczym pogląd, że dopuszczalność kreowania – w wyjątkowych wypadkach – zobowiązań wyrażonych w obcej walucie nie przesądza o obowiązku spełnienia świadczenia w tej walucie, uzasadniony został trafnym stwierdzeniem, że istnienie klauzuli efektywnej zapłaty w walucie obcej jest sprawą co najmniej kontrowersyjną. Przyjęta w zaskarżonym wyroku teza, że w ustalonym stanie faktycznym sprawy istnieje bezwzględny zakaz żądania spełnienia świadczenia w walucie polskiej, nie ma oparcia ani w art. 3581

18 § 1 k.c., który – statuując zasadę nominalizmu – dotyczy wysokości świadczenia, a nie rodzaju waluty, ani też w art. 354 k.c.

19 Według art. 354 § 1 k.c., zobowiązanie powinno być wykonane zgodnie z jego treścią oraz w sposób odpowiadający kryteriom wynikającym z zasad współżycia społecznego, celu społeczno-gospodarczego zobowiązania oraz ustalonych zwyczajów. Treść zobowiązania w rozumieniu art. 354 k.c. to przede wszystkim uprawnienia i obowiązki stron, które są wyraźnie, w sposób nie budzący wątpliwości określone w ramach łączącego strony stosunku prawnego, w tym również w zakresie odnoszącym się do sposobu wykonania zobowiązania. Konieczność odwołania się do kryteriów art. 354 k.c. występuje zatem wtedy, gdy – jak podkreśla się w doktrynie – z tak rozumianej treści zobowiązania nie wynika w sposób dostatecznie jednoznaczny, jaki ma być sposób jego wykonania, a także gdy oczekiwania każdej ze stron są w danych okolicznościach różne i nie zostały uzgodnione w momencie powstania zobowiązania.

20 Wobec tego, że sposób wykonania zobowiązania nie jest sporny pomiędzy stronami, nie ma potrzeby odwoływania się do kryteriów wskazanych w art. 354 k.c. Gdyby nawet był przedmiotem sporu, to stosując kryteria wskazane w art. 354 k.c., nie można było dojść – na gruncie poczynionych w sprawie ustaleń – do wniosków i ocen, przyjętych przez Sąd Apelacyjny. W konsekwencji uzasadnione jest uogólnienie, że żądanie spełnienia świadczenia w złotych polskich – w sytuacji gdy z treści zobowiązania, którego przedmiotem jest suma pieniężna wyrażona w walucie obcej nie wynika w jaki sposób ma być wykonane – nie pozostaje w sprzeczności z zasadą nominalizmu, która dotyczy wyłącznie wysokości świadczenia, a nie rodzaju waluty. Żądanie takie podlega ocenie w płaszczyźnie przesłanek z art. 354 k.c.

21 Z przytoczonych względów, uznając zasadność zarzutu naruszenia przepisu art. 354 § 1 k.c. przez błędną jego wykładnię, a także przepisu art.13 ust. 1 Prawa dewizowego z 1989 r. przez jego zastosowanie, należało orzec, jak w sentencji (art. 39313

22 § 1 k.p.c.).