Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 18 sierpnia 2026 r., I PSK 441/26

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 18 sierpnia 2026 r., I PSK 441/26

Sentencja

POSTANOWIENIE

1 Dnia 18 sierpnia 2026 r.

2 Sąd Najwyższy w składzie:

3 SSN Piotr Prusinowski

4 w sprawie z powództwa B.S. przeciwko Skarbowi Państwa - Izbie Administracji Skarbowej w Zielonej Górze o zapłatę, na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 18 sierpnia 2026 r., na skutek skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w Zielonej Górze z dnia 17 lipca 2025 r., sygn. akt IV Pa 58/25, odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

Uzasadnienie

5 Powódka B.S. w pozwie wniesionym w dniu 31 stycznia 2025 r. przeciwko Skarbowi Państwa - Izbie Administracji Skarbowej w Zielonej Górze domagała się zasądzenia kwoty 28.929,30 zł wraz z odsetkami za opóźnienie liczonymi od 1 czerwca 2017 r., to jest od dnia ustania stosunku służbowego do dnia zapłaty, tytułem odprawy za zwolnienie ze służby w Służbie Celno-Skarbowej w związku z likwidacją lub reorganizacją.

6 Sąd Rejonowy w Zielonej Górze, wyrokiem z dnia 19 marca 2025 r. zasądził dochodzoną kwotę. Natomiast wyrokiem z dnia 17 lipca 2025 r. Sąd Okręgowy w Zielonej Górze oddalił apelację pozwanego.

7 Sąd odwoławczy nie miał wątpliwości, że roszczenie jest przedawnione.

8 Wskazał jednak, że w tym zakresie zastosowanie znajduje art. 165 ust 2 ustawy o Służbie Celnej. Zdaniem Sądu w sprawie zaszły „wyjątkowe okoliczności” uzasadniające nieuwzględnienie terminu przedawnienia, co leży w granicach uznania sędziowskiego. Sąd zastrzegł, że skoro kierownik urzędu/jednostki organizacyjnej, ma prawo do oceny wystąpienia „wyjątkowych okoliczności”, to tym bardziej takie prawo ma sąd, przed którym toczy się spór o roszczenie, które się przedawniło.

9 Jednocześnie, niezależnie od powyższego, zdaniem Sądu odwoławczego, choć zastosowanie znajduje art. 165 ust. 2 ustawy o Służbie Celnej, możliwość stosowania art. 5 k.c. (analogicznie art. 8 k.p.) nie zostaje wyłączona. Stosunek służbowy powódki regulowany jest tak zwaną pragmatyką służbową, która wprawdzie ma pierwszeństwo przed normami wynikającymi z Kodeksu pracy, nie oznacza to jednak, że do oceny zaistnienia „wyjątkowych okoliczności”, nie można posiłkować się klauzulami generalnymi wyrażonymi w art. 5 k.c. Roszczenie takie przeniesione jest przecież na drogę sądową, a sprawa toczy się przed sądem powszechnym. Orzecznictwo ukształtowane na tle art. 5 k.c. (art. 8 k.p), które na gruncie przedmiotowej sprawy ma odpowiednie zastosowanie, pozwala na uznanie, że Sąd pierwszej instancji prawidłowo nie uwzględnił zarzutu przedawnienia. Skargę kasacyjną wywiódł pozwany, zaskarżył wyrok Sądu odwoławczego w całości, zarzucając mu naruszenie: art. 165 ust. 2 ustawy 27 sierpnia 2009 r. o Służbie Celnej; art. 5 k.c. w związku z art. 8 k.p.; art. 170 ust. 4a w związku z ust 4 ustawy - Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowej Administracji Skarbowej. Zdaniem skarżącego skarga kasacyjna powinna zostać przyjęta do rozpoznania na podstawie art. 398⁹ § 1 pkt 2 k.p.c., ponieważ w sprawie ujawniła się potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, a to art. 165 ust. 2 ustawy o Służbie Celnej, a rozbieżności wywołuje:

10 - zagadnienie czy poprzedzona uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 6 lutego 2024 r., III PZP 2/23, niejednolitość orzecznictwa w sprawach o odprawę pieniężną stanowi wyjątkową okoliczność w rozumieniu art 165 ust. 2 ustawy o Służbie Celenej (i jego odpowiednika art 252 ust 2 uKAS), usprawiedliwiającą nieuwzględnienie terminu przedawnienia

11 - kwestia podmiotu uprawnionego do nieuwzględnienia upływu terminu przedawnienia, przy czym według jednej linii orzeczniczej, opartej na wykładni językowej art. 165 ust. 2 ustawy o Służbie Celnej (oraz stanowiącego jego odpowiednik art. 252 ust. 2 uKAS), jest do tego uprawniony wyłącznie kierownik jednostki organizacyjnej, w której służba była pełniona; według linii konkurencyjnej, uprawnienie to przysługuje również sądowi powszechnemu.

12 Sąd Najwyższy zważył:

13 Skarga kasacyjna nie może zostać przyjęta do rozpoznania. Staje się to zrozumiałe, jeśli weźmie się pod uwagę trzy okoliczności. Po pierwsze, że w podstawie skargi kasacyjnej nie wskazano art. 252 ust 2 uKAS, po drugie, że art. 165 ust 2 ustawy o Służbie Cywilnej na podstawie art. 260 w związku z art. 159 pkt 3 ustawy z dnia 16 listopada 2016 r. Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowej Administracji Skarbowej przestał obowiązywać od dnia 1 marca 2017 r., oraz po trzecie, że zdaniem Sądu odwoławczego pominięcie przedawnienia uzasadnione jest również klauzulą z art. 5 k.c. (art. 8 k.p.).

14 Mając w pamięci wskazane okoliczności, trzeba wskazać, że skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia wnoszonym w konkretnej, indywidualnej sprawie zakończonej wydaniem prawomocnego wyroku, wobec czego argumenty za potrzebą rozpoznania tak rozumianego środka zaskarżenia przedstawione we wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania nie mogą być oderwane od podstawy faktycznej i prawnej orzeczenia objętego skargą, jak również muszą być adekwatne do podstaw kasacyjnych, na których skarga została skonstruowana. Takie stwierdzenie jest wynikiem tego, że Sąd Najwyższy (poza uwzględnieniem z urzędu nieważności postępowania apelacyjnego) rozpoznaje skargę kasacyjną wyłącznie w granicach zaskarżenia oraz w granicach jej podstaw, będąc przy tym związanym ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia (art. 398¹³ § 1 i 2 k.p.c.).

15 Znając wskazaną regułę staje się jasne, że w rozpoznawanej sprawie Sąd Najwyższy nie będzie mógł odnieść się do wątpliwości interpretacyjnych wskazanych w skardze kasacyjnej, a wiążących się z wykładnią art. 165 ust 2 ustawy o Służbie Celnej. Wynika to z tego, że przepis ten nie mógł kształtować sytuacji prawnej powódki, gdyż nie obowiązywał od dnia 1 marca 2017 r., a wymagalność dochodzonego roszczenia powstała dopiero w dniu 7 czerwca 2017 r. Zauważa to również pozwany wskazując na art 252 ust 2 uKAS, który jest następca art. 165 ust 2 ustawy o Służbie Celnej. Problem w tym, że art. 252 ust 2 uKAS nie został wskazany w podstawie zaskarżenia, a zatem z uwagi na ograniczenie z art. 398¹³ § 1 k.p.c. nie może być brany pod uwagę przy rozpoznaniu skargi kasacyjnej. Strona wnosząca skargę kasacyjną ma prawo powoływać się na przesłankę z art. 398⁹ § 1 pkt 2 k.p.c., jednak tylko wówczas, jeśli przepis mający podlegać wykładni został przez nią wskazany w podstawie zaskarżenia.

16 Niezależnie od podniesionych argumentów, należy jeszcze wskazać, że w rozpoznawanej sprawie spór idzie tylko o to, czy Sąd odwoławczy miał prawo powołując się na „wyjątkowe okoliczności” (art. 165 ust 2 ustawy o Służbie Celnej i art. 252 ust 2 uKAS) lub „zasady współżycia społecznego” (art. 5 k.c. i art. 8 k.p.) nie uwzględnić zarzutu przedawnienia. W utrwalonym orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazano, że ocena, czy w konkretnym przypadku ma zastosowanie norma art. 8 k.p. (lub podobna klauzula generalna), mieści się w granicach swobodnego uznania sędziowskiego. Sfera ta w ramach postępowania kasacyjnego może podlegać kontroli tylko w przypadku szczególnie rażącego i oczywistego naruszenia (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 9 lipca 1970 r., III PRN 39/70, OSNCP 1971 nr 3, poz. 53; PiP 1972 nr 10, s. 170, z glosą K. Piaseckiego; z 15 września 1999 r., III CKN 339/98, OSNC 2000 Nr 3, poz. 58; OSP 2000 nr 4, poz. 66, z glosą A. Szpunara; z 4 lipca 2002 r., I CKN 837/00, LexPolonica nr 376352 oraz z 30 października 2003 r., IV CK 151/02, LexPolonica nr 1630441; z dnia 13 września 2018 r., II PK 141/17, LEX nr 2569740; postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2024 r., I PSK 99/24, LEX nr 3811327; z dnia 11 kwietnia 2003 r., I PK 558/02, OSNP 2004 Nr 16, poz. 283; z dnia 27 stycznia 2009 r., II PK 252/08 oraz z dnia 7 stycznia 2014 r., I PK 272/13). Konkluzja ta jest zrozumiała, jeśli uwzględni się, że nie jest możliwa taka wykładnia art. 8 k.p., która zawierałaby swoiste „wytyczne", w jakich (kazuistycznych) sytuacjach sąd powszechny miałby uwzględnić albo nie uwzględniać zarzutów wynikających z klauzuli generalnej (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego 2012 r., III PK 70/11, LEX nr 1215290).

17 Kierując się przedstawionymi racjami, należy stwierdzić, że w ramach postępowania kasacyjnego nie da się generalnie przesądzić tego, „czy poprzedzona uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 6 lutego 2024 r., III PZP 2/23, niejednolitość orzecznictwa w sprawach o odprawę pieniężną stanowi wyjątkową okoliczność w rozumieniu art 165 ust. 2 ustawy o Służbie Celnej (i jego odpowiednika art 252 ust 2 uKAS), usprawiedliwiającą nieuwzględnienie terminu przedawnienia”. Trzeba też dodać, że wskazana przez pozwanego „niepewność prawna” nie była jedyną okolicznością skłaniającą Sąd odwoławczy do odmowy uwzględnienia zarzutu przedawnienia. Znaczy to tyle, że podniesiona w skardze kasacyjnej „potrzeba wykładni” nie może stanowić podstawy do przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

18 Jeśli chodzi o kwestię podmiotu uprawnionego do nieuwzględnienia upływu terminu przedawnienie, to Sąd Najwyższy zajął już stanowisko. W postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 2 grudnia 2025 r., II PSK 54/25, LEX nr 3954300, wyjaśniono, że w ramach orzeczniczych kompetencji sądów powszechnych mieści się przewidziane w art. 252 ust. 2 uKAS uprawnienie do nieuwzględnienia zarzutu przedawnienia, w razie ustalenia wystąpienia wyjątkowych okoliczności.

19 W rezultacie, nie sposób twierdzić, że okoliczność ta nadal budzi poważne wątpliwości i wywołuje rozbieżności w orzecznictwie sądów.

20 Wskazany wątek samoistnie w demokratycznym państwie prawa nie może uchodzić za rodzący „poważne wątpliwości”. W ramach modelu państwa demokratycznego każda władza podlega kontroli. Z tej pozycji jest jasne, że art. 165 ust 2 ustawy o Służbie Cywilnej i art. 252 ust 2 uKAS nie można wykładać w ten sposób, że arbitralna decyzja kierownika jednostki organizacyjnej pozostawałaby poza kontrolą sądu, a zatrudniony dochodzący swoich praw majątkowych nie mógłby powoływać się na okoliczności uchylające zarzut przedawnienia. Skoro wątpliwość ta może zostać oceniona w ramach zwykłej wykładni, to tym bardziej nie ma podstaw do przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania na podstawie art. 398⁹ § 1 pkt 2 k.p.c. Dlatego orzeczono jak w sentencji.

21 [a.ł]’