Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 października 2026 r., I NSP 302/26

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 października 2026 r., I NSP 302/26

Sentencja

POSTANOWIENIE

1 Dnia 29 października 2026 r.

2 Sąd Najwyższy w składzie:

3 SSN Aleksander Stępkowski (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Grzegorz Żmij

4 SSN Tomasz Demendecki

5 w sprawie ze skargi K.S. na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki w postępowaniu przed Sądem Apelacyjnym w Katowicach o sygn. III AUa 2341/24, z udziałem Skarbu Państwa - Prezesa Sądu Apelacyjnego w Katowicach na posiedzeniu niejawnym w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych w dniu 29 października 2026 r.,

6 1) stwierdza, że w postępowaniu przed Sądem Apelacyjnym w Katowicach w sprawie o sygn. akt III AUa 2341/24 nastąpiła przewlekłość postępowania;

7 2) zaleca Sądowi Apelacyjnemu w Katowicach wyznaczenie w sprawie o sygn. III AUa 2341/24 posiedzenia w terminie jednego miesiąca od dnia zwrotu akt postępowania;

8 3) przyznaje skarżącej K.S. od Skarbu Państwa – Sądu

9 Apelacyjnego w Katowicach sumę pieniężną w wysokości 2000 (dwóch tysięcy) złotych za okres od 29 października 2024 r. do 29 października 2026 r.;

10 4) zasądza od Skarbu Państwa – Sądu Apelacyjnego w Katowicach na rzecz skarżącej K.S. kwotę 240 (dwustu czterdziestu) złotych wraz z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia niniejszego postanowienia zobowiązanemu do dnia zapłaty;

11 5) oddala skargę w pozostałym zakresie.

12 Tomasz Demendecki Aleksander Stępkowski Grzegorz Żmij

Uzasadnienie

13 Skargą z 10 czerwca 2026 r. (data nadania skargi na poczcie) na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki K.S. (dalej: „skarżąca”), zastępowana przez profesjonalnego pełnomocnika, wniosła o:

14 1) stwierdzenie, że w postępowaniu prowadzonym przed Sądem Apelacyjnym w Katowicach, III AUa 2341/24, nastąpiła przewlekłość postępowania;

15 2) zobowiązanie Sądu Apelacyjnego w Katowicach do podjęcia decyzji co do dalszego biegu sprawy oraz podjęcia ewentualnych czynności z tym związanych w terminie miesiąca od rozpatrzenia niniejszej skargi;

16 3) przyznanie od Skarbu Państwa na rzecz skarżącej kwoty 3000 zł;

17 4) zasądzenie od Skarbu Państwa – Sądu Apelacyjnego w Katowicach kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego.

18 W uzasadnieniu skargi podniesiono m.in., że 20 grudnia 2024 r. złożono apelację od wyroku Sąd Okręgowego w Katowicach z 2 grudnia 2024 r., Xl U 1245/24, odpis apelacji wniesionej przez pełnomocnika organu rentowego doręczono skarżącej 18 lutego 2025 r., a od tamtej pory w sprawie nie zostały podjęte żadne czynności.

19 Prezes Sądu Apelacyjnego w Katowicach w odpowiedzi na skargę, wniósł o jej oddalenie.

20 Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

21 Skarga na przewlekłość postępowania zasługiwała na częściowe uwzględnienie.

1. Zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez prokuratora i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r., poz. 1725, dalej: „ustawa o skardze na przewlekłość postępowania”) – strona może wnieść skargę o stwierdzenie, że w postępowaniu, którego skarga dotyczy, nastąpiło naruszenie jej prawa do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki, jeżeli postępowanie zmierzające do wydania rozstrzygnięcia kończącego postępowanie w sprawie trwa dłużej niż to konieczne dla wyjaśnienia istotnych okoliczności faktycznych i prawnych albo dłużej niż to konieczne do załatwienia sprawy egzekucyjnej lub innej dotyczącej wykonania orzeczenia sądowego (przewlekłość postępowania). Na mocy art. 2 ust. 2 ustawy o skardze na przewlekłość postępowania, dla stwierdzenia, czy w sprawie doszło do przewlekłości postępowania, należy w szczególności ocenić terminowość i prawidłowość czynności podjętych przez sąd w celu wydania rozstrzygnięcia kończącego postępowanie w sprawie. Dokonując tej oceny, uwzględnia się łączny dotychczasowy czas postępowania od jego wszczęcia do chwili rozpoznania skargi, niezależnie od tego, na jakim etapie skarga została wniesiona, a także charakter sprawy, stopień faktycznej i prawnej jej zawiłości, znaczenie dla strony, która wniosła skargę, rozstrzygniętych w niej zagadnień oraz zachowanie się stron, a w szczególności strony, która zarzuciła przewlekłość postępowania. Stosownie do art. 5 ust. 1 ustawy o skardze na przewlekłość postępowania, skargę o stwierdzenie, że w postępowaniu, którego skarga dotyczy, nastąpiła przewlekłość postępowania, wnosi się w toku postępowania w sprawie.

2. Utrwalone orzecznictwo Sądu Najwyższego wskazuje, że o przewlekłości postępowania apelacyjnego można zasadniczo mówić w przypadku bezczynności sądu drugiej instancji polegającej na niewyznaczeniu rozprawy apelacyjnej w ciągu 12 miesięcy od daty wpłynięcia apelacji (por. postanowienia Sądu Najwyższego z: 12 maja 2005 r., III SPP 96/05, OSNP 2005, nr 23, poz. 384; 16 marca 2006 r., III SPP 10/06, OSNP 2007, nr 7-8, poz. 120; 21 marca 2006 r., III SPP 13/06, OSNP 2007, nr 7-8, poz. 121; 18 maja 2016 r., III SPP 53/16,; 14 lipca 2016 r., III SPP 55/16; 7 marca 2017 r., III SPP 6/17; 21 lutego 2018 r., III SPP 3/18; 13 grudnia 2018 r., I NSP 62/18; 24 stycznia 2019 r., I NSP 87/18; 27 marca 2019 r., I NSP 88/18; 5 kwietnia 2022 r., I NSP 66/22). Nie oznacza to jednak, że w każdym przypadku, w którym przekroczony został okres 12 miesięcy, w czasie których nie wyznaczono terminu rozprawy, automatycznie następuje przewlekłość postępowania w rozumieniu ustawy. Ocena spełnienia obowiązku rozpoznania sprawy w rozsądnym terminie zależy od konkretnych okoliczności, a zatem wymaga uwzględnienia wielu czynników wpływających na tok postępowania. Powyższe oznacza, że przewlekłość postępowania ocenia się w każdej sprawie w sposób indywidualny, z uwzględnieniem wymienionych okoliczności.

3. Jak wskazano w odpowiedzi na skargę, akta sprawy wraz z apelacją wpłynęły do Sądu Apelacyjnego 24 grudnia 2024 r. i sprawa została zarejestrowana pod sygn. akt lII AUa 2341/24. W dniu 31 grudnia 2024 r. sprawa przydzielona została sędziemu referentowi. W tym samym dniu sprawa została przydzielona referendarzowi sądowemu celem sprawdzania braków formalnych apelacji.

25 W związku z obciążeniem referendarza sądowego 3 lutego 2025 r. akta zostały przekazane asystentowi sędziego celem nadania biegu apelacji, a 5 lutego 2025 r. projekt zarządzenia został przedłożony przez asystenta sędziego referentowi sprawy. Następnie 6 lutego 2025 r. podpisane przez referenta sprawy zarządzenie zostało przekazane do doręczenia.

26 Nie wyznaczono terminu rozprawy.

4. W świetle przytoczonego wyżej, utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego oraz okoliczności faktycznych sprawy, nie ulega wątpliwości, iż czas oczekiwania na wyznaczenie rozprawy apelacyjnej w analizowanej sprawie został przekroczony i wynosi ponad rok. W ocenie Sądu Najwyższego w powyższych okolicznościach uzasadnione jest stwierdzenie przewlekłości postępowania w sprawie III AUa 2341/24 toczącej się przed Sądem Apelacyjnym w Katowicach.

5. Przechodząc do oceny argumentacji podniesionej przez Prezesa Sądu Apelacyjnego, mającej wskazywać na bezzasadność skargi, w orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazuje się, że organizacja pracy wymiaru sprawiedliwości pozostaje bez wpływu na stwierdzenie przewlekłości postępowania w sprawie, w której wniesiono skargę (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 21 marca 2006 r., III SPP 13/06, OSNP 2007, nr 7-8, poz. 121). Może ona co najwyżej prowadzić do stwierdzenia, że przewlekłość postępowania w konkretnej sprawie nie jest wynikiem zaniedbań, czy też uchybień, ze strony sędziego referenta lub sądu. Jednak to na państwie spoczywa obowiązek stworzenia warunków należytego sprawowania władzy jurysdykcyjnej (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 16 marca 2006 r., III SPP 10/06, OSNP 2007, nr 7-8, poz. 120) i dlatego dla strony czy też uczestnika postępowania nie ma znaczenia, gdzie tkwi źródło przewlekłości postępowania: czy w zaniedbaniach i opieszałości sądu, przepracowaniu czy objętości referatu sędziego, czy też w zaniechaniach, których dopuściło się państwo nie przyjmując rozwiązań zapobiegających systemowej przewlekłości postępowań (postanowienie Sądu Najwyższego z 21 kwietnia 2021 r., I NSP 20/21). Zła organizacja wymiaru sprawiedliwości, brak odpowiedniego budżetu czy też zbyt duża liczba spraw przypadająca na jednego sędziego nie powinny obciążać uczestników postępowania.

29 Ostatecznie Sąd Apelacyjny jako jednostka reprezentująca Skarb Państwa ponosi formalną odpowiedzialność za niewłaściwe wywiązywanie się przez Państwo z powyższego obowiązku.

30 Sąd Najwyższy dostrzega jednocześnie systemowe problemy powodujące znaczne wydłużenie czasu rozpoznawania spraw w sądach powszechnych.

31 Jednym z nich jest długotrwałe wstrzymywanie się do niedawna przez Ministra Sprawiedliwości z ogłaszaniem nowych obwieszczeń o wolnych stanowiskach sędziowskich. Skutkowało to kilkuletnim zablokowaniem procesu rekrutacji sędziów w sądach powszechnych, co w połączeniu z nieuniknionym przechodzeniem sędziów w stan spoczynku, skutkuje dynamicznym wzrostem liczby wakatów w polskich sądach i nadmiernym obciążeniem sędziów pozostających w służbie.

32 Sytuacja ta sprzyja narastaniu systemowych dysfunkcji wymiaru sprawiedliwości wyrażających się m.in. w przewlekłości toczących się postępowań. Zaniechania Ministra Sprawiedliwości stanowią zatem jedną z przyczyn systemowej przewlekłości postępowań.

33 Konsekwencją stwierdzenia, że w postępowaniu przed Sądem Apelacyjnym w Katowicach w sprawie III AUa 2341/24 nastąpiła przewlekłość postępowania, jest obowiązek Sądu Najwyższego rozstrzygnięcia w przedmiocie żądania skarżącej o zasądzenie na jej rzecz kwoty 3000 zł tytułem odpowiedniej sumy pieniężnej. Orzekając o przyznaniu skarżącej od Skarbu Państwa – Sądu Apelacyjnego w Katowicach sumy pieniężnej w wysokości 2000 zł, Sąd Najwyższy uwzględnił, iż zgodnie z art. 12 ust. 4 ustawy o skardze na przewlekłość postępowania, minimalna wysokość sumy pieniężnej jaką należy zasądzić od Skarbu Państwa na rzecz skarżącej wynosi 500 zł za każdy rok dotychczasowego trwania postępowania, niezależnie od tego, ilu etapów postępowania dotyczy stwierdzona przewlekłość, przy czym suma pieniężna nie może być niższa niż 2 000 zł. Ponieważ postępowanie sądowe w niniejszej sprawie rozpoczęło się w październiku 2024 r., na rzecz skarżącej od Skarbu Państwa – Sądu Apelacyjnego w Katowicach należy zasądzić kwotę 2000 zł.

34 Jednocześnie Sąd Najwyższy nie znalazł podstaw do przyznania skarżącej żądanej przez nią kwoty 3000 zł. Zasądzana suma pieniężna w swojej istocie ma na celu rekompensatę zaistnienia i skutków przewlekłości postępowania. Z tych względów, w ocenie Sądu Najwyższego, kwota 2000 zł rekompensuje zaistnienie i skutki przewlekłości postępowania.

35 Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 12 ust. 2 i 4 ustawy o skardze na przewlekłość postępowania, orzekł jak w pkt 1 i 3 sentencji postanowienia, na zasadzie art. 12 ust. 1 ustawy o skardze na przewlekłość postępowania rozstrzygnął jak w pkt 5 sentencji postanowienia.

36 Z akt sprawy III AUa 2341/24 Sądu Apelacyjnego w Katowicach nie wynika, aby w chwili wniesienia skargi na przewlekłość postępowania został wyznaczony termin posiedzenia w sprawie. Wobec powyższego Sąd Najwyższy, w pkt 2 sentencji postanowienia, na podstawie art. 12 ust. 3 ustawy o skardze na przewlekłość postępowania, zalecił Sądowi Apelacyjnemu w Katowicach wyznaczenie terminu rozprawy w terminie 1 miesiąca od dnia zwrotu akt postępowania.

6. O kosztach postępowania skargowego orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i § 1¹ w zw. z art. 394¹ § 3 k.p.c. i w zw. z art. 8 ust. 2 ustawy o skardze na przewlekłość postępowania oraz § 14 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (tekst jedn. Dz.U. z 2026 r. poz. 215).

38 Zdanie odrębne do postanowienia i uzasadnienia złożył SSN Grzegorz Żmij. Tomasz Demendecki Aleksander Stępkowski Grzegorz Żmij

39 Zdanie odrębne SSN Grzegorza Żmija do postanowienia

40 Sądu Najwyższego z dnia 29 października 2026 r., I NSP 302/26 i jego uzasadnienia.

41 W mojej ocenie należało skargę oddalić.

42 Sąd Najwyższy nie wziął pod uwagę własnego orzecznictwa akcentującego to, że istotna w sprawie jest postawa strony, a zwłaszcza profesjonalnego pełnomocnika, który nie wnosił o rozpoznanie sprawy poza kolejnością.

43 Okoliczność, czy strona złożyła wniosek o rozpoznanie sprawy poza kolejnością powinna być brana pod uwagę przy ocenie, czy w danym przypadku doszło do przewlekłości postępowania (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z 19 października 2017 r., III SPP 44/17; z 12 grudnia 2018 r., I NSP 1/18; z 14 czerwca 2019 r., I NSP 46/19).

44 W kontekście rozpoznawanej sprawy bezspornym jest, że Skarżąca w apelacji, jak i w toku postępowania apelacyjnego nie złożyła wniosku o rozpoznanie sprawy poza kolejnością wpływu (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 11 stycznia 2024 r., I NSP 218/23, z 4 lutego 2025 r, l NSP 523/25).

45 Wobec powyższego, Sąd Najwyższy powinien był uznać że w sprawie przed Sądem Apelacyjnym nie doszło do naruszenia prawa Skarżącej do rozpoznania sprawy w postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki.

46 Nie zgadzam się też z fragmentem uzasadnienia wskazującego na przyczyny kryzysu wymiaru sprawiedliwości - wydłużenia czasu rozpoznawania spraw przez sądy powszechne. Uważam, że powinien zostać sformułowany w sposób obiektywny i brzmieć (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 29 października 2026 r. w tym samym składzie wydane w sprawie I NSP 317/26): „Sąd Najwyższy podkreśla, że dostrzega dramatyczną sytuację, w jakiej znalazły się sądy powszechne w Rzeczypospolitej Polskiej, w tym Sąd Apelacyjny orzekający w rozpatrywanej sprawie, na skutek działań i zaniechań po stronie władzy ustawodawczej i wykonawczej”.

47 Wobec powyższego uważam, że wymaga korekty utrwalona linia orzecznicza Sądu Najwyższego, zgodnie z którą o przewlekłości postępowania apelacyjnego można zasadniczo mówić w przypadku bezczynności sądu drugiej instancji polegającej na niewyznaczeniu rozprawy apelacyjnej w ciągu 12 miesięcy od daty wpłynięcia apelacji (por. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego: z 12 maja 2005 r., III SPP 96/05; z 16 marca 2006 r., III SPP 10/06; z 21 marca 2006 r., III SPP 13/06; z 18 maja 2016 r., III SPP 53/16; z 14 lipca 2016 r., III SPP 55/16; z 7 marca 2017 r., III SPP 6/17; z 21 lutego 2018 r., III SPP 3/18; z 13 grudnia 2018 r., I NSP 62/18; z 24 stycznia 2019 r., I NSP 87/18; z 27 marca 2019 r., I NSP 88/18).

48 Biorąc to wszystko pod uwagę, należało zgłosić niniejsze zdanie odrębne.