Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 września 2026 r., I KZ 37/26

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 września 2026 r., I KZ 37/26

Sentencja

POSTANOWIENIE

1 Dnia 21 września 2026 r.

2 Sąd Najwyższy w składzie:

3 SSN Jarosław Matras

4 w sprawie płk. M.W. oskarżonego o czyn z art. 218 §1 a k.k.

5 po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 21 września 2026 r.

6 zażaleń radców prawnych: T.T. i J.B. na postanowienie Wojskowego Sądu Okręgowego w Poznaniu z dnia 8 czerwca 2026 r., sygn. akt So 15/24, o zwolnieniu z tajemnicy zawodowej na podstawie art. 437 § 1 k.p.k. w zw. z art. 180 § 2 k.p.k. w zw. z art. 655 § 1 pkt 1 k.p.k.

7 postanowił uchylić zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

8 Postanowieniem z dnia 8 czerwca 2026 r. Wojskowy Sąd Okręgowy w Poznaniu na podstawie art. 180 § 2 k.p.k. uwzględnił wniosek prokuratora Prokuratury Okręgowej w Poznaniu i zwolnił z tajemnicy zawodowej radców prawnych T.T. oraz J.B. – celem przesłuchania ich w charakterze świadków w postępowaniu sądowym w sprawie o sygn. akt So 15/24 – na okoliczność wszelkich kontaktów służbowych z Komendantem […], dotyczących przyczyn i powodów reorganizacji szpitala w W. w 2023 r. w szczególności dotyczące połączenia działu kadr i płac, możliwości niezatrudnienia bądź zatrudnienia na innym niż dotychczas zajmowane stanowisko, delegowania do innego działu i wykonywania innych obowiązków niezgodnych z kwalifikacjami J.S., w związku z decyzją sądu rejonowego o przywróceniu jej do pracy w […] oraz wypowiedzenia J.S. dotychczasowych warunków pracy i płacy na jej niekorzyść bez zgody organizacji związkowej.

9 Zażalenia na to postanowienie złożyli radcowie prawni T.T. i J.B. Oboje podnieśli w swoich zażaleniach tożsame zarzuty, tj. naruszenie przepisów: a/ art. 180 § 2 k.p.k. – poprzez błędne przyjęcie, iż w przedmiotowym postępowaniu zostały spełnione przesłanki umożliwiające przesłuchanie co do faktów objętych tajemnicą radcy prawnego, gdy w rzeczywistości przesłanki te w sprawie nie wystąpiły, a także b/ art. 3 ust. 3-5 ustawy o radcach prawnych poprzez zwolnienie radcy prawnego z obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej podczas gdy z przepisów tych wynika bezwzględny obowiązek zachowania tajemnicy zawodowej i brak jest możliwości zwolnienia z tego obowiązku. W konkluzji skarżący domagali się uchylenia zaskarżonego postanowienia.

10 Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

11 Zażalenia są oczywiście zasadne o ile podnoszą zarzut naruszenia przepisu art. 180 § 2 k.p.k., natomiast chybione są zupełnie, gdy formułują zarzut obrazy art. 3 ust. 3-5 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz.U. z 2024 r., poz.499 – dalej jako u.r.p.). Zresztą już sama konstrukcja postawionych zarzutów nie jest prawidłowa pod względem logicznym. Skoro bowiem skarżący twierdzą, że w ogóle nie jest możliwe aby sąd zwolnił radcę prawnego z obowiązku zachowania tajemnicy radcy prawnego (oboje skarżący postawili zarzut obrazy prawa materialnego w tym zakresie), to ten zarzut winien być stawiany jako zarzut podstawowy, a dopiero na wypadek nieuwzględnienia tego zarzutu, należało formułować zarzut alternatywny dotyczący obrazy art. 180 § 2 k.p.k. Nie trzeba przecież wykazywać, że jeśli istniałby bezwzględny zakaz zwolnienia z tajemnicy radcy prawnego, to nie można byłoby badać spełnienia warunków tego zwolnienia z art. 180 § 2 k.p.k.

12 Odnosząc się zatem do podstawowego zarzutu, tj. obrazy prawa materialnego, tj. art. 3 ust. 3-5 u.r.p. trzeba podkreślić, że wskazane unormowania ustawy o radcach prawnych nie mają bezwzględnego charakteru, a zatem nie wyłączają normy art. 180 § 2 k.p.k. Problematyka relacji przepisów ustrojowych normujących tajemnicę zawodową różnych zawodów oraz odpowiednika obecnego art. 180 § 2 k.p.k.

13 (poprzednio art. 163 k.p.k. z 1969 r.) była przedmiotem wypowiedzi Sądu Najwyższego. Na tle ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze, w uchwale 7 sędziów SN z dnia 16 czerwca 1994 r., I KZP 5/94 (OSNKW 1994, z. 7-8, poz. 41) wyrażono pogląd, że: „Adwokata nie wolno przesłuchiwać jako świadka co do faktów, o których dowiedział się jako obrońca udzielając porady prawnej lub prowadząc sprawę (arg. ex art. 161 pkt 1 k.p.k.). W innych wypadkach adwokat może odmówić zeznań co do okoliczności, na które rozciąga się obowiązek tajemnicy określony w art. 6 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze (Dz. U. Nr 16, poz. 124 z późn. zm.), chyba że sąd lub prokurator zwolni go na podstawie art. 163 k.p.k. od obowiązku zachowania tajemnicy. Zwolnienie to może nastąpić tylko wtedy, gdy ujawnienie okoliczności objętych tajemnicą - w drodze przesłuchania adwokata jako świadka - jest nieodzowne dla prawidłowego wyrokowania w sprawie”. Uchwała ta była niezmiernie istotna nie tylko dlatego, że określiła relacje pomiędzy przepisem dotyczącym tajemnicy adwokackiej (art. 6 ustawy Prawo o adwokaturze), a ówczesnym art. 163 k.p.k., ale przede wszystkim dlatego, iż w jej uzasadnieniu odniesiono się do kluczowego zagadnienia, dotyczącego konstrukcji przepisów o tajemnicy zawodowej w przepisach poszczególnych ustaw ustrojowych (inaczej – bazowych). Stwierdzono w niej, że nie można przyjąć, aby art. 163 k.p.k. (z 1969 r.) znalazł zastosowanie tylko wtedy, gdy ustawa „bazowa” wyraźnie przewiduje możliwość zwolnienia od tego obowiązku zachowania tajemnicy. W uchwale wskazano także, że art. 6 ustawy Prawo o adwokaturze ma charakter przepisu generalnego, a przepisem szczególnym jest art. 163 k.p.k. (z 1969 r.).

14 Inaczej rzecz ujmując przepis o zwolnieniu od tajemnicy adwokackiej w tym zakresie, w jakim nie dotyczy tajemnicy obrończej (art. 161 k.p.k. z 1969 r.) jest wyjątkiem od art. 6 ustawy Prawo o adwokaturze.

15 Zaprezentowany w uchwale (w jej uzasadnieniu) mechanizm stosowania przepisu k.p.k. o zwolnieniu od tajemnicy zawodowej (jako lex specialis) ustanowił zasadę oceny relacji przepisów KPK w odniesieniu do wszystkich przepisów ustrojowych zawierających przepisy o tajemnicy zawodowej. W tym samym duchu Sąd Najwyższy wypowiedział się w uchwale 7 sędziów z dnia 19 stycznia 1995 r. (I KZP 15/94, OSNKW 1995, z. 1-2, poz. 1). Uchwała ta dotyczyła tajemnicy zawodowej dziennikarzy (art. 15 ust. 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. Prawo prasowe). Przyjęto w uchwale, że art. 163 k.p.k. (z 1969 r.) stanowi lex specialis do art. 15 ust. 2 prawa prasowego, przy czym dodano, iż zwolnienie dziennikarza mogło nastąpić tylko wtedy, gdy przesłuchanie dziennikarza miało dotyczyć okoliczności niezbędnych do rozstrzygnięcia danej sprawy. Niezbędność rozumiano jako niemożliwość dokonania ustaleń za pomocą innych środków dowodowych przy jednoczesnym wyczerpaniu istniejących w danej sprawie źródeł dowodowych.

16 Konsekwencją tej uchwały było z jednej strony wprowadzenie w nowej ustawie procesowej – KPK z 1997 r. – zapisu, w którym (art. 180 § 3 i 4 k.p.k.) wyłączono w sposób w zasadzie bezwzględny zwolnienie dziennikarza z tajemnicy zawodowej w zakresie objętym art. 15 ust. 2 prawa prasowego (identyfikacja autora materiału prasowego, listu do redakcji lub innego materiału o tym charakterze, jak również innych osób udzielających informacji opublikowanych lub przekazanych do opublikowania, jeżeli osoby te zastrzegły nieujawnianie tych danych), a z drugiej strony, wprowadzenie przepis art. 180 § 2 k.p.k. w którym zawarto – wskazane w uchwale – warunki zwolnienia dziennikarza (jak też adwokata i lekarza) od tajemnicy zawodowej, warunkując zwolnienie kumulatywnie niezbędnością dla dobra wymiaru sprawiedliwości oraz niemożnością ustalenia tej okoliczności na podstawie innego dowodu; jednocześnie wyłączono możliwość zwolnienia od tej tajemnicy przez prokuratora - tylko sąd mógł dokonać tego zwolnienia. Przepis art. 180 § 2 k.p.k. w zakresie tajemnicy zawodowej poszerzono także o tajemnicę radcy prawnego z dniem 1 września 2000 r. na mocy art. 1 pkt 5 ustawy z dnia 20 lipca 2000 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego, ustawy - Przepisy wprowadzające Kodeks postępowania karnego oraz ustawy - Kodeks karny skarbowy (Dz.U. z 2000, Nr 62, poz. 717), nie zmieniając, wszakże wskazanych już wcześniej warunków.

17 W konsekwencji, o ile radca prawny nie jest obrońcą lub nie działa na podstawie art. 245 § 1 k.p.k. (por. art. 178 pkt 1 k.p.k.),to ma do niego zastosowanie art. 180 § 2 k.p.k. który na zasadzie lex specialis wyłącza regulację art. 3 ust. 5 u.r.p. To zaś czyni niezasadnym zarzut obrazy tego przepisu.

18 Oczywiście zasadnym był natomiast zarzut obrazy art. 180 § 2 k.p.k. Rację mają oboje skarżący, gdy wskazują, że przesłanka niezbędności dla wymiaru sprawiedliwości wskazana w art. 180 § 2 k.p.k. winna podlegać ścisłej wykładni a warunkiem koniecznym jest przede wszystkim wykazanie we wniosku prokuratora oraz postanowieniu o zwolnieniu z zachowania tajemnicy zawodowej, że nie istnieje możliwość ustalenia określonych faktów na podstawie innych dowodów (warunek subsydiarności – w tym zakresie por. także postanowienie SN z dnia 19 maja 2020 r., I KZ 8/20, OSNK 2020/8, poz. 31). Tymczasem z uzasadnienia postanowienia sądu w ogóle nie sposób odczytać dlaczego to tylko przesłuchanie wskazanych radców prawnych ma powodować dokonanie prawidłowych ustaleń faktycznych w zakresie objętym aktem oskarżenia. Nie wskazano także aby w zakresie w jakim nastąpiło zwolnienie radców prawnych od tajemnicy zawodowej – zresztą w bardzo szerokim zakresie – nie było możliwe przeprowadzenie innych środków dowodowych, w tym, wskazywanych przez skarżących, np. przesłuchania członków kierownictwa Szpitala, pracowników działu kadr, osób uczestniczących w procesie reorganizacji a także dowodów z oględzin dokumentów czy korespondencji służbowej. Wprawdzie te eksponowane w zażaleniu dowody są określone przez skarżących dość ogólnikowo, ale przynajmniej są wskazane, w odróżnieniu od postanowienia Wojskowego Sądu Okręgowego w Poznaniu, w którym nie ma żadnej argumentacji w tym zakresie (nie wyjaśniono, dlaczego to tylko przesłuchanie obojga radców prawnych jest konieczne, i nie wskazano tych dowodów, które w tym zakresie miały już być przeprowadzone). W końcowej części uzasadnienia wskazano jedynie, że okoliczności, na które mieliby świadkowie ci zeznawać, cyt.: „nie mogą być ustalone w oparciu o inne przeprowadzone już w sprawie dowody”. Tymczasem trzeba wykazać, że nie istnieją już inne środki dowodowe i zostały, albo już przeprowadzone, albo nie są możliwe do przeprowadzenia, a nie to, czy i co wynika z dowodów już przeprowadzonych. Oczywiste uchybienia w tym zakresie sądu nie mogą być konwalidowane na etapie postępowania odwoławczego, zważywszy na kierunek środków odwoławczych, ale także z uwagi na charakter procedury z art. 180 § 2 k.p.k.

19 Skoro zatem warunek subsydiarności nie został w sprawie spełniony, to nie jest możliwe utrzymanie w mocy zaskarżonego postanowienia.

20 Z tych powodów orzeczono jak na wstępie.