Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 września 2001 r., II UKN 554/00

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 września 2001 r., II UKN 554/00

Tekst

1 Wyrok z dnia 24 września 2001 r.

2 II UKN 554/00

3 Termin do zgłoszenia żądania umieszczenia w spisie osób uprawnionych do rekompensaty wzrostu emerytury lub renty z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, przewidziany w art. 18 ust. 4 ustawy z dnia 6 marca 1997 r. o zrekompensowaniu okresowego niepodwyższania płac w sferze budżetowej oraz utraty niektórych wzrostów lub dodatków do emerytur i rent (jednolity tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 23, poz. 294), który upłynął z dniem 12 kwietnia 1997 r., jest terminem zawitym prawa materialnego, który nie podlega przywróceniu.

4 Przewodniczący SSN Beata Gudowska (sprawozdawca), Sędziowie SN:

5 Krystyna Bednarczyk, Andrzej Wróbel.

6 Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 24 września 2001 r. sprawy z wniosku Genowefy R. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w B.-B. o świadectwa rekompensacyjne, na skutek kasacji wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 20 stycznia 2000 r. [...] o d d a l i ł kasację.

Uzasadnienie

7 Genowefa R. w dniu 26 listopada 1990 r. złożyła w organie rentowym - Oddziale Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w B.-B. wniosek o rentę inwalidzką, do którego dołączyła świadectwo wykonywania pracy w charakterze szlifierza - ostrzarza w okresach od dnia 2 września 1969 r. do dnia 16 maja 1970 r. i od dnia 1 lutego 1972 r. do dnia 30 czerwca 1986 r., czyli przez ponad 15 lat. Decyzją z dnia 18 stycznia 1991 r. została jej przyznana renta, lecz bez wzrostu z tytułu wykonywania pracy w szczególnych warunkach, przewidzianego wówczas w art. 54 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) w związku z § 16 rozporządzenia Rady Mi- 2

8 nistrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.). W dniu 29 stycznia 1998 r. ubezpieczona złożyła wniosek o umieszczenie jej na liście osób uprawnionych do nabycia świadectw rekompensacyjnych, znajdujący oparcie w przepisie art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 6 marca 1997 r. o zrekompensowaniu okresowego niepodwyższania płac w sferze budżetowej oraz utraty niektórych wzrostów lub dodatków do emerytur i rent. Decyzją z dnia 22 kwietnia 1998 r. Oddział Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmówił uwzględnienia tego wniosku, wskazując, że został złożony po upływie sześciu miesięcy od wejścia w życie powyższej ustawy, a więc po terminie określonym w jej art. 18 ust. 4.

9 Sąd Okręgowy, rozpoznając odwołanie od tej decyzji, stwierdził, że brak podstawy prawnej do zrekompensowania ubezpieczonej utraty wzrostu renty, do którego nie była uprawniona przed dniem 15 listopada 1991 r., a ponadto, że zawity termin zgłoszenia wniosku załatwionego zaskarżoną decyzją nie ulega przywróceniu. W apelacji ubezpieczona, domagając się zmiany wyroku i uwzględnienia wniosku, zarzuciła Sądowi pierwszej instancji błąd w ocenie prawnej uchybionego przez nią terminu, podnosząc, że „choć wprawdzie jest to termin ustawowy, to nie prekluzyjny, zatem może być przywrócony na ogólnych zasadach”.

10 Sąd Apelacyjny dostrzegł, że w aktach rentowych znajduje się świadectwo pracy, po którego złożeniu organ rentowy był zobligowany do ustalenia przyznanego ubezpieczonej świadczenia odpowiedniego wzrostu, czego jednak nie uczynił na skutek przeoczenia. W bezspornym stanie faktycznym podzielił ocenę prawną Sądu pierwszej instancji i przyjął, że ubezpieczona nie jest osobą uprawnioną do rekompensaty, gdyż nie pobierała wzrostu renty, a gdyby nawet przyjąć takie jej uprawnienie, to wygasło ono z dniem 12 kwietnia 1997 r., po upływie nieprzywracalnego terminu z art. 18 ust. 4 ustawy z dnia 6 marca 1997 r. Wyrokiem z dnia 6 marca 2000 r. Sąd drugiej instancji apelację oddalił.

11 Kasację od tego wyroku ubezpieczona oparła na podstawie naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 6 marca 1997 r. o zrekompensowaniu utraty niektórych wzrostów lub dodatków do emerytur i rent podnosząc, że wzrost świadczenia nie został jej przyznany wyłącznie na skutek błędu organu rentowego oraz art. 18 ust. 4 tej ustawy twierdząc, że przewidziany w tym przepisie termin nie jest terminem zawitym, gdyż z ustawy nie wynika, aby po upływie tego terminu uprawnienia ubezpieczonych wygasły, lecz tylko „terminem do do- 3

12 konania określonej czynności, który może zostać przywrócony".

13 Sad Najwyższy zważył, co następuje:

14 Kasacja jest usprawiedliwiona w zakresie odnoszącym się do naruszenia przepisu art. 3 ustawy z dnia 6 marca 1997 r. o zrekompensowaniu okresowego niepodwyższania płac w sferze budżetowej oraz utraty niektórych wzrostów lub dodatków do emerytur i rent (jednolity tekst: Dz.U. 2000 r. Nr 23 poz. 294). Skarżąca trafnie wytknęła Sądowi Apelacyjnemu błąd co do odmowy zastosowania tego przepisu w przedstawionych przez nią okolicznościach faktycznych. Zaprezentowany bowiem w zaskarżonym wyroku pogląd prawny, jakkolwiek nieodosobiony, nie znalazł ostatecznie aprobaty w uchwale Pełnego Składu Izby Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego z dnia z dnia 20 grudnia 2000 r., III ZP 29/2000 (OSNAPiUS 2001 nr 12, poz. 418 ), potwierdzającej prawo do zrekompensowania utraty wzrostów lub dodatków z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze nawet tych emerytów lub rencistów, którzy przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. 1991 r. Nr 104 poz. 450 ze zm.) nie złożyli wniosków o przyznanie tych świadczeń, lecz byli do nich uprawnieni na podstawie przepisów wymienionych w art. 1 tej ustawy. Należy jednak przyjąć, że ubezpieczona, która po przepracowaniu ponad 15 lat w szczególnych warunkach była uprawniona do odpowiedniego wzrostu renty, nie mogła tego uprawnienia dochodzić po uchwaleniu art. 21 ust. 4 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent oraz zmianie brzmienia rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. przez § 1 pkt 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 21 maja 1996 r., zmieniającego rozporządzenie w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 63, poz. 292), w którym nie przewidziano żadnych wzrostów świadczeń. To jej uprawnienie nie wygasło jednak, lecz uległo konwersji na rekompensatę przewidzianą w art. 3 ust. 2 ustawy z dnia z dnia 6 marca 1997 r. w formie nieodpłatnego nabycia świadectw rekompensacyjnych, a po zmianie art. 2 ustawy przez art. 1 ustawy z dnia 23 lipca 1999 r. o zmianie (od dnia 15 września 1999 r.) ustawy o zrekompensowaniu (Dz.U. 1999 r. Nr 72, poz. 801) - kwoty pieniężnej. W związku z tym powstała konieczność przedstawienia tytułu do uzyska- 4

15 nia rekompensaty w trybie przewidzianym w art. 2 w związku z art. 17 i 18 ust. 2 ustawy o zrekompesowaniu celem umieszczenia w spisie uprawnionych, w odniesieniu do emerytów i rencistów sporządzanym przez kierowników organów właściwych w sprawach emerytur i rent w terminie do dnia 30 września 1997 r. (ustalonym od dnia 15 września 1997 r. przez art. 1 ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 r. o zmianie ustawy o zrekompensowaniu - Dz.U. 1997 r. Nr 107, poz. 691). Oczywiste było, że na podstawie danych znajdujących się w ZUS, organ ten uwzględnił wszystkie te osoby, którym wypłacał wzrosty świadczeń, natomiast osoby, które wzrostów nie pobierały, wymykały się ewidencji i były pomijane na listach uprawnionych do bezpłatnego nabycia świadectw rekompensacyjnych. Uwzględnienie ich nazwisk stało się możliwe tylko w drodze wniosku, o którym mowa w art. 18 ust. 4 ustawy. Co więcej, osobom tym pozostawał tylko ten wniosek, gdyż nie mogły już domagać się przyznania wzrostów świadczeń jako uprawnień nie przewidzianych w obowiązującym prawie. Pominięcie na liście mogło być sprostowane na podstawie wniosku zgłoszonego w czasie określonym w art. 18 ust. 4 ustawy z dnia 6 marca 1997 r. - w terminie 8 miesięcy od dnia jej wejścia w życie - czyli przed dniem 12 kwietnia 1997 r. Terminu tego skarżąca nie dochowała. Wobec jego uchybienia podniosła w kasacji, że termin ten - jako “termin ustalony jedynie do dokonania określonej czynności” - może być przywrócony, albowiem po jego upływie jej uprawnienie nie wygasło.

16 Pogląd ten jest błędny i w tym zakresie kasacja nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd Apelacyjny prawidłowo wyłożył przepis art. 18 ust. 4 ustawy u dnia 6 marca 1997 r. i trafnie ocenił charakter prawny przewidzianego w nim terminu jako terminu prawa materialnego, w doktrynie i judykaturze identyfikowanego z terminem prekluzyjnym (zawitym terminem prawa cywilnego). O jego charakterze decyduje to, że jest to termin kalendarzowy, czyli oznaczony ścisłą datą (6 miesięcy od wejścia ustawy w życie) i dotyczy realizacji konkretnego uprawnienia (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 1961 r., 1 CR 196/60, OSN 1962 nr 11, poz. 58; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 3 kwietnia 2000 r., I CKN 1447/98, OSNC 2000 nr 7-8, poz. 137). Z prekluzyjnego charakteru tego terminu, przy całym zróżnicowaniu terminów zawitych w prawie cywilnym, wynika, że ich upływ powoduje niemożność realizowania ograniczonego tym terminem prawa (uprawnienia) lub wygaśnięcie roszczenia (tak uchwała SN z 15 października 1997 r., III CZP 43/97, OSNIC 1998 nr 3, poz. 35 z powołaniem się na wcześniejsze orzecznictwo; por. także uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 19 lutego 1997 r., I KZP 5

17 38/96, OSNKW 1997 nr 3-4, poz. 18).

18 Po upływie terminu prekluzyjnego nie jest także dopuszczalne uwzględnienie powództwa (wniosku), jeżeli przepis nie przewiduje możliwości nieuwzględnienia przekroczenia terminu. Prekluzja jest uwzględniana z urzędu jako “stan prawny” roszczenia, zatem próba realizacji prawa po upływie ustalonego terminu skutkuje tylko tym, że właściwy organ (organ rentowy, a następnie sąd) rozstrzygają sprawę merytorycznie i - stwierdzając niedopuszczalność uwzględnienia wniosku - orzekają o jego oddaleniu. Nie ma w tym wypadku podstaw do formalnego orzeczenia o odrzuceniu wniosku spóźnionego, gdyż sam wniosek nie jest ograniczony żadnym terminem procesowym (por. § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie postępowania o świadczenia emerytalno-rentowe i zasad wypłaty tych świadczeń - Dz.U. Nr 10, poz. 49 ze zm. oraz art. 199 KPC).

19 W konsekwencji należy stwierdzić, że termin przewidziany w art. 18 ust. 4 ustawy z dnia 6 marca 1997 r. o zrekompensowaniu okresowego niepodwyższania płac w sferze budżetowej oraz utraty niektórych wzrostów lub dodatków do emerytur i rent, jako termin prawa materialnego nie ulega przedłużeniu, zawieszeniu lub przerwaniu, jak też nie istnieją podstawy do jego przywrócenia (por. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 1986 r., III PZP 8/86, OSP 1987 nr 1, poz. 19). Wprawdzie niekiedy przyjmuje się w judykaturze (co jest krytykowane przez piśmiennictwo) za dopuszczalne jego nieuwzględnienie ze szczególnych względów dyktowanych zasadami współżycia społecznego (art. 5 KC), jednak naruszenia tego przepisu w kasacji nie wytknięto.

20 Mając te okoliczności na względzie, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39312

KPC).

21 N o t k a

22 W późniejszej uchwale z dnia 17 kwietnia 2002 r., III ZP 22/01 (OSNAPiUS 2002 r. nr 13, poz. 312), Sąd Najwyższy potwierdził wykładnię przedstawioną w publikowanym wyżej wyroku, uznając że żądanie zamieszczenia w spisie osób uprawnionych do rekompensat nie może być skutecznie zgłoszone po upływie ośmiomiesięcznego terminu określonego w art. 18 ust. 4 ustawy z dnia 6 marca 1997 r. o zrekompensowaniu okresowego niepodwyższania płac w sferze budżetowej oraz utraty niektórych wzrostów lub dodatków do emerytur i rent (jednolity tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 23, poz. 294).

23 ========================================