Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 1998 r., II UKN 393/98

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 1998 r., II UKN 393/98

Tekst

1 Wyrok z dnia 16 grudnia 1998 r.

2 II UKN 393/98

3 Rozmiar przypadających w ostatnim dziesięcioleciu przed powstaniem inwalidztwa okresów nieskładkowych, wymienionych w art. 6 ust. 2 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze zm.), podlega ustawowemu ograniczeniu do jednej trzeciej uwzględnionych okresów składkowych z całego okresu ubezpieczenia.

4 Przewodniczący: SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca), Sędziowie SN:

5 Andrzej Kijowski, Andrzej Wasilewski.

6 Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 16 grudnia 1998 r. sprawy z wniosku Teresy K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w G. o rentę, na skutek kasacji wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z dnia 23 kwietnia 1998 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e

7 Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku wyrokiem z dnia 23 kwietnia 1998 r. oddalił apelację wnioskodawczyni Teresy K. od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni z dnia 21 października 1997 r. [...], oddalającego jej odwołanie od decyzji organu rentowego z dnia 8 listopada 1996 r., odmawiającej przyznania prawa do renty inwalidzkiej. Sąd Apelacyjny nie potwierdził stanowiska Sądu pierwszej instancji, że wnioskodawczyni nie spełnia wymagania powstania inwalidztwa w okresie objętym ochroną prawa ubezpieczeń społecznych. Sąd drugiej instancji ustalił, iż w dacie powstania inwalidztwa, tj. we wrześniu 1994 r. wnioskodawczyni sprawowała 2

8 opiekę nad synem urodzonym w dniu 12 marca 1992 r., a zatem jej inwalidztwo powstało w okresie nieskładkowym, o którym mowa w art. 4 ust. 1 pkt 6 a ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze zm.), wskutek czego spełniony został warunek powstania inwalidztwa w okresie objętym ochroną prawa ubezpieczeń społecznych (art. 6 ust. 2 tej ustawy). Jednakże stwierdzone naruszenie prawa materialnego nie miało wpływu na zgodność z prawem zaskarżonego wyroku Sądu Wojewódzkiego, ponieważ wnioskodawczyni nadal nie spełnia warunku legitymowania się pięcioletnim okresem ubezpieczenia w ostatnim dziesięcioleciu przed datą powstania inwalidztwa. W okresie od 1 października 1984 r. do 30 września 1994 r. wnioskodawczyni udowodniła jedynie 4 lata 3 miesiące i 16 dni okresów składkowych oraz nieskładkowych, a w konsekwencji nie spełnia wszystkich ustawowych wymagań koniecznych do nabycia prawa do renty inwalidzkiej w myśl art. 32 ustawy o z.e.p.

9 W kasacji wnioskodawczyni podniesiono zarzut naruszenia art. 212 KPC i art. 5 KPC przez nieudzielenie jej „potrzebnych pouczeń i wskazówek, w szczególności dotyczących celowości ustanowienia pełnomocnika procesowego, gdyż te okoliczności mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy”. Na rozprawie kasacyjnej pełnomocnik wnioskodawczyni w ramach nowego uzasadnienia podstaw kasacyjnych wskazał, że niekorzystanie z koniecznej pomocy prawnej przez wnioskodawczynię spowodowało nierozważenie przez Sąd drugiej instancji kwestii sposobu właściwego zaliczania okresów nieskładkowych do jej stażu ubezpieczeniowego, które powinny być uwzględnione w wymiarze nie przekraczającym jednej trzeciej wszystkich okresów składkowych i bez nieuzasadnionego ograniczenia jedynie do okresów składkowych przypadających w ostatnim dziesięcioleciu przed powstaniem inwalidztwa wnioskodawczyni.

10 Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

11 Nowe dopuszczalne uzasadnienie podstaw kasacyjnych przedłożone na rozprawie kasacyjnej (art. 39311

12 zdanie drugie KPC) czyni uzasadnioną skargę kasacyj-

13 ną. Już w postępowaniu apelacyjnym Sąd drugiej instancji prawidłowo skorygował oczywiste naruszenie prawa materialnego przez Sąd Wojewódzki, który pominął jednoznaczną regulację prawną określoną w art. 6 ust. 2 w związku z art. 4 ust. 1 pkt 6 a 3

14 ustawy rewaloryzacyjnej, skoro wnioskodawczyni sprawująca w dacie powstania inwalidztwa opiekę nad dzieckiem w wieku do lat 4 spełniła ustawowy warunek powstania inwalidztwa w okresie ubezpieczenia (art. 32 pkt 3 ustawy o z.e.p. w związku z art. 6 ust. 2 ustawy rewaloryzacyjnej). Równocześnie Sąd Apelacyjny nie rozważył treści art. 4 ust. 2 ustawy rewaloryzacyjnej, przez co bezpodstawnie ograniczył nieskładkowy okres opieki nad najmłodszym synem wnioskodawczyni do jednej trzeciej uwzględnionych okresów składkowych przypadających wyłącznie w okresie ostatniego dziesięciolecia przed powstaniem jej inwalidztwa. Tymczasem art. 4 ust. 2 ustawy rewaloryzacyjnej nie daje podstaw prawnych do innego ograniczania wpływu okresów nieskładkowych na ustalenie prawa i wysokości świadczeń emerytalno-rentowych poza to, które wynika z wyraźnego brzmienia tego przepisu. Dlatego w ocenie Sądu Najwyższego przy ustalaniu prawa i wysokości świadczeń wymienione w art. 6 ust. 2 ustawy rewaloryzacyjnej i przypadające w ostatnim dziesięcioleciu przed powstaniem inwalidztwa okresy nieskładkowe podlegają ustawowemu ograniczeniu do rozmiaru jednej trzeciej wszystkich uwzględnionych, tj. posiadanych przez wnioskodawczynię okresów składkowych z całego okresu ubezpieczenia, bez nieuzasadnionego dalszego (kolejnego) ograniczenia rozmiaru uwzględnianych okresów nieskładkowych do jednej trzeciej okresów składkowych przypadających wyłącznie w ostatnim dziesięcioleciu przed powstaniem inwalidztwa wnioskodawczyni. Warto bowiem zwrócić uwagę, że zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 2 ustawy rewaloryzacyjnej warunek posiadania wymaganego pracowniczego okresu ubezpieczenia uważa się za spełniony, jeżeli pracownik udowodni liczbę lat składkowych określoną w tych przepisach (wymienionych w art. 1 pkt 1 tej ustawy), która może być uzupełniona okresami nieskładkowymi w rozmiarze określonym już tylko według samoistnej treści art. 4 ust. 2 ustawy, a więc w rozmiarze nie przekraczającym jednej trzeciej uwzględnionych, tj. wszystkich posiadanych przez pracownika okresów składkowych, bez nieuzasadnionego dalszego ograniczenia rozmiaru uwzględnianych okresów nieskładkowych do jednej trzeciej okresów składkowych przypadających wyłącznie w ostatnim dziesięcioleciu przed powstaniem zdarzenia ubezpieczeniowego. Na wykładnię rozszerzającą ograniczenia dotyczące okresów nieskładkowych wymienionych w art. 6 ust. 2 ustawy rewaloryzacyjnej - poza treść jej art. 4 ust. 2 - nie pozwala już szczególny charakter tego wyjątkowego przepisu prawa, którego prymat stosowania w relacji do art. 33 ust. 1 pkt 5 i ust. 2 ustawy o z.e.p. wynika z art. 45 ust. 1 ustawy rewaloryza- 4

15 cyjnej, dopuszczającej stosowanie tylko niesprzecznych z tą ustawą wcześniejszych przepisów aktów prawa ubezpieczeń społecznych.

16 Jeżeli zważyć, że w rozpoznawanej sprawie Sąd Wojewódzki przeoczył wyraźną regulację art. 6 ust. 2 ustawy rewaloryzacyjnej, a Sąd Apelacyjny nie dostrzegł kontrowersyjności wykładni art. 4 ust. 2 tej ustawy, co zostało podniesione w granicach zarzutów kasacyjnych, dotyczących obowiązku sądu zwrócenia uwagi na celowość ustanowienia pełnomocnika procesowego, który w procedurze kasacyjnej zasygnalizował właściwe rozumienie treści art. 4 ust. 2 ustawy rewaloryzacyjnej, to naruszenie art. 212 KPC wpłynęło w tej konkretnej sprawie w istotny sposób na wynik sprawy. Według interpretacji Sądu Najwyższego należało bowiem uwzględnić nieskładkowy okres sprawowania opieki nad synem Pawłem, przypadający w ostatnim dziesięcioleciu przed powstaniem inwalidztwa wnioskodawczyni, w rozmiarze jednej trzeciej wszystkich okresów składkowych wnioskodawczyni, która przepracowała 16 lat 3 miesiące i 20 dni, co może wpłynąć na przyznanie jej uprawnień rentowych. Wobec braku skutecznego wskazania w kasacji naruszenia przepisów prawa materialnego Sąd Najwyższy, uznając istotne naruszenie przepisu prawa procesowego, orzekł kasatoryjnie (art. 39313

17 § 1 KPC).

18 N o t k a

19 W wyroku z dnia 15 czerwca 1999 r., II UKN 606/98 (teza opublikowana na okładce OSNAPiUS 1999 r. nr 17) Sąd Najwyższy przyjął odmienną wykładnię, że przy ubieganiu się o prawo do renty inwalidzkiej (renty z tytułu niezdolności do pracy) uwzględnieniu podlegają - poza okresami składkowymi - okresy nieskładkowe z tego samego dziesięciolecia. Ograniczenie tych okresów nieskładkowych do 1/3 uwzględnionych okresów składkowych dotyczy tylko tego dziesięciolecia, a nie całego okresu ubezpieczenia.

20 ========================================