Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2007 r., II CSK 349/07

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2007 r., II CSK 349/07

Tekst

1 Sygn. akt II CSK 349/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

2 Dnia 11 grudnia 2007 r.

3 Sąd Najwyższy w składzie :

4 SSN Helena Ciepła (przewodniczący)

5 SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

6 SSN Dariusz Zawistowski

7 w sprawie z powództwa J.P.

8 przeciwko W.P. i M.P.

9 o ustalenie nie istnienia małżeństwa,

10 po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 11 grudnia 2007 r.,

11 skargi kasacyjnej powódki

12 od wyroku Sądu Apelacyjnego

13 z dnia 18 grudnia 2006 r., sygn. akt [...],

14 oddala skargę kasacyjną.

15 2

Uzasadnienie

16 Powódka J.P. w pozwie skierowanym przeciwko W.P. i M.P. domagała się ustalenia nie istnienia małżeństwa pozwanych, stwierdzonego aktem małżeństwa odtworzonym postanowieniem Sądu Okręgowego w O. z dnia 21 maja 1949 r. Kurator ustanowiony dla nieznanej z miejsca pobytu pozwanej M.P.

17 pozostawił powództwo do uznania Sądu, a kurator ustanowiony dla zmarłego pozwanego W.P. uznał powództwo.

18 Sąd Okręgowy w Ł. wyrokiem z dnia 12 października 2005 r. oddalił powództwo i orzekł o kosztach procesu, przyjmując za podstawę rozstrzygnięcia następujące ustalenia faktyczne i rozważania prawne.

19 W.P. był żołnierzem Armii Generała Andersa. W dniu 23 kwietnia 1943 r. zawarł związek małżeński z M.M. w miejscowości L., położonej obecnie na terytorium Białorusi. Po zakończeniu działań wojennych W.P. pozostał w Anglii, a M.P. w Polsce. W.P. nie posiadała metryki ślubu, dlatego też w marcu 1949 r. wystąpiła z wnioskiem o odtworzenie aktu małżeństwa. Sąd Okręgowy w O. postanowieniem z dnia 21 maja 1949 r. odtworzył akt małżeństwa, następującej treści: „W miejscowości L. woj. N. w Urzędzie Stanu Cywilnego w dniu 23 kwietnia 1943 r. zawarty został związek małżeński między W.P., synem S.P. i J.M. urodzonym dnia 29 kwietnia 1916 r. w N. woj. N., stanu wolnego oraz M.M., córką W.M. i M.S., urodzoną dnia 23 czerwca 1922 r. w N., stanu wolnego”. Odtworzony akt małżeństwa został wpisany do księgi małżeństw w Urzędzie Stanu Cywilnego w Ł. Po uzyskaniu odpisu aktu małżeństwa M.P. wyjechała do Wielkiej Brytanii, do męża. Z małżeństwa pozwanych urodziło się czworo dzieci – trzech synów i córka. Powódka poznała pozwanego za pośrednictwem znajomych.

20 Dowiedziała się od nich, że pozwany poszukuje kobiety, która mogłaby zaopiekować się nim na starość. W dniu 31 grudnia 1992 r. powódka i pozwany zawarli związek małżeński w Hrabstwie West Sussex. W marcu 1993 r. pracownik Urzędu Imigracyjnego okazał pozwanemu odpis aktu jego małżeństwa z M.M. Po pewnym czasie nakazano powódce opuszczenie Wielkiej Brytanii, bowiem jej małżeństwo z pozwanym okazało się bigamiczne. Po powrocie do Polski powódka 3

21 złożyła wniosek w Urzędzie Stanu Cywilnego w Z. o wpisanie aktu małżeństwa sporządzonego za granicą do księgi stanu cywilnego. Wniosek ten został uwzględniony i w dniu 24 listopada 1993 r. sporządzono odpis aktu małżeństwa powódki z pozwanym.

22 Sąd Okręgowy uznał, że powódka nie wykazała prawdziwości swojego twierdzenia, iż faktycznie nie doszło do zawarcia małżeństwa pomiędzy pozwanymi w 1943 r. Twierdzeniu temu przeczy materiał dowodowy zgromadzony w postępowaniu przed Sądem Okręgowym w O., w postępowaniu wyjaśniającym prowadzonym w latach 1994-1995 z inicjatywy powódki przez Prokuraturę Rejonową w Z., jak również w sprawie niniejszej.

23 Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 18 grudnia 2006 r. oddalił apelację powódki od wyroku Sądu Okręgowego, aprobując przyjęte za podstawę zaskarżonego wyroku ustalenia i wnioski. Sąd Apelacyjny podkreślił, że postępowanie przed Sądem Okręgowym w O. przeprowadzone zostało w sposób zgodny z przepisami dekretu z dnia 22 października 1947 r. o ustalaniu treści sporządzonych za granicą aktów stanu cywilnego (metryk) obywateli polskich (Dz.U. Nr 65, poz. 392 ze zm.) i zgromadzone w tym postępowaniu dowody ocenione zostały w rozpoznawanej sprawie przez Sąd pierwszej instancji prawidłowo. Wskazał, że uzyskana przez powódkę w toku postępowania apelacyjnego z białoruskiego MSZ informacja stwierdzająca brak możliwości sprawdzenia w księgach z aktami ślubów, czy pozwani zawarli związek małżeński w 1943 r., z uwagi na nieprzechowywanie tych ksiąg za okres do 1945 r., potwierdza trafność powyższej oceny. Informacja ta nie jest bowiem sprzeczna z treścią wyjaśnień udzielonych wcześniej Ambasadzie Wielkiej Brytanii prze Oddział Konsularny MSZ Republiki Białorusi w przedmiocie braku zapisów o zawarciu przez pozwanych małżeństwa w aktach rejestracji małżeństw.

24 W skardze kasacyjnej powódka wniosła o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania, bądź też o uchylenie tego orzeczenia i uwzględnienie powództwa.

25 W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej zarzuciła naruszenie art. 1, art. 6 i art. 7 dekretu z dnia 22 października 1947 r. o ustalaniu treści sporządzonych za 4

26 granicą aktów stanu cywilnego (metryk) obywateli polskich przez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, art. 6 k.c. przez jego niewłaściwe zastosowanie oraz art. 2 k.r.o. przez jego niezastosowanie.

27 Drugą podstawę kasacyjną skarżąca wypełniła zarzutami naruszenia art. 233 w zw. z art. 391 k.p.c., art. 244 w zw. z art. 391 k.p.c. i art. 227 w zw. z art. 391 k.p.c.

28 Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

29 Występując z powództwem o ustalenie nie istnienia małżeństwa pomiędzy pozwanymi W.P. a M.P. powódka wskazała, że fakt zawarcia małżeństwa przez te osoby, stwierdzony aktem małżeństwa, którego treść została ustalona prawomocnym postanowieniem Sądu Okręgowego w O. z dnia maja 1941 r., w rzeczywistości nie miał miejsca. Powódka nie kwestionowała zatem przesłanek zawarcia małżeństwa określonych w art. 1 k.r.o., ale zaprzeczała temu zdarzeniu twierdząc, że akt małżeństwa został sporządzony (ustalona została jego treść), mimo, że zawarcie małżeństwa nie nastąpiło.

30 Takie ukształtowanie podstawy faktycznej powództwa nakazywało przede wszystkim rozważyć, czy w oparciu o nią powódka mogła skutecznie domagać ustalenia nieistnienia małżeństwa.

31 Zgodnie z art. 2 k.r.o., jeżeli mimo niezachowania przepisów artykułu poprzedzającego został sporządzony akt małżeństwa, każdy, kto ma w tym interes prawny, może wystąpić z powództwem o ustalenie nieistnienia małżeństwa. Według zaś art. art. 30 pkt 1 ustawy z dnia 29 września 1986 r. Prawo o aktach stanu cywilnego (tekst jedn.: Dz.U z 2004 r. Nr 161, poz. 1688 ze zm.; dalej: „u.a.s.c.”) akt stanu cywilnego unieważnia się, jeżeli stwierdza on zdarzenie niezgodne z prawdą. O unieważnieniu aktu stanu cywilnego orzeka sąd w postępowaniu nieprocesowym, na wniosek osoby zainteresowanej, prokuratora lub kierownika urzędu stanu cywilnego (art. 33 u.a.s.c.).

32 W judykaturze i piśmiennictwie, na gruncie wzajemnych relacji pomiędzy obydwoma wymienionymi postępowaniami, ugruntował się pogląd, zgodnie z którym, w przypadku, gdy istnieje akt małżeństwa, właściwą drogą do zakwestionowania faktu złożenia przez wskazane w nim osoby oświadczeń 5

33 o zawarciu małżeństwa, jest zgłoszenie żądania unieważnienia aktu małżeństwa w postępowaniu nieprocesowym na podstawie art. 30 pkt 1 u.a.s.c. W sytuacji natomiast, gdy podnoszona jest kwestia, czy małżeństwo - mimo złożenia wzmiankowanych oświadczeń - zostało zawarte w rozumieniu art. 1 k.r.o., właściwa jest droga procesu cywilnego o ustalenie nie istnienia małżeństwa (por. uzasadnienia uchwały Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 1994 r., III CZP 65/94, OSNC 1994, nr 12, poz. 231, postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 19 lutego 2003 r., V CKN 1788/00, nie publ. oraz postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 26 marca 1992 r., I CRN 20/92, OSP 1992, nr 2, poz. 2). Skład orzekający pogląd powyższy w pełni aprobuje. Przyjęcie tego zapatrywania wyklucza możliwość skutecznego podważenia w drodze powództwa o ustalenie nieistnienia małżeństwa aktu małżeństwa ustalonego przez sąd na podstawie art. 32 u.a.s.c., czy też – jak miało to miejsce w rozpoznawanej sprawie – na podstawie art. 1 dekretu z dnia 22 października 1947 r. o ustalaniu treści sporządzonych za granica aktów stanu cywilnego (metryk) obywateli polskich.

34 Podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty, skonstruowane na podstawie odmiennych założeń, nie mogą być więc uznane za usprawiedliwione.

35 Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy uznając, że zaskarżone orzeczenie mimo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu, na podstawie art. 39814

36 orzekł, jak w sentencji.