Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 sierpnia 2007 r., II CSK 182/07

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 sierpnia 2007 r., II CSK 182/07

Tekst

1 Sygn. akt II CSK 182/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

2 Dnia 10 sierpnia 2007 r.

3 Sąd Najwyższy w składzie :

4 SSN Tadeusz Żyznowski (przewodniczący, sprawozdawca)

5 SSN Maria Grzelka

6 SSN Iwona Koper

7 Protokolant Maryla Czajkowska

8 w sprawie z powództwa S. G., W. G., R. G. i W. N.

9 przeciwko Skarbowi Państwa - Ministrowi Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz Szefowi Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego

10 o zapłatę odszkodowania i zadośćuczynienia,

11 po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 10 sierpnia 2007 r., skargi kasacyjnej powodów

12 od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

13 z dnia 14 września 2006 r.,

14 oddala skargę kasacyjną i nie obciąża powodów kosztami postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

15 2

16 Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił apelacje powodów [..] i w uzasadnieniu tego orzeczenia przytoczył bezsporne ustalenia faktyczne, dotyczące okoliczności zgonu S. G. – męża W. G. oraz ojca pozostałych powodów. Z ustaleń tych wynika, że S. G. będący żołnierzem Armii Krajowej nie złożył broni po zakończeniu II Wojny Światowej, kontynuował walkę z ówczesną władzą. Na początku lipca 1946 r. w wyniku akcji prowadzonej przez funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego oraz żołnierzy Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego, S. G. został postrzelony. Był poddawany torturom na posterunku Milicji Obywatelskiej w B. a następnie w Powiatowym Urzędzie w W. Po śmierci S. G. zwłoki jego wyrzucono na śmietnik a następnie na polecenie funkcjonariuszy tego Urzędu ciało zmarłego zostało zakopane w nieoznaczonym miejscu na miejscowym cmentarzu.

17 Postanowieniem z dnia 18 marca 1991 r. Sąd Rejonowy w W. stwierdził, że zgon S. G. nastąpił dnia 6 lipca 1946 r. W chwili śmierci liczył 26 lat, sprawcy jego zabójstwa nie zostali wykryci. Wyrokiem z dnia 20 kwietnia 1999 r. Sąd Okręgowy w S. ustalił odszkodowanie z tytułu śmierci S. G., pozbawienia wolności (zatrzymania) oraz równowartości przedmiotów zabranych represjonowanemu przez funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego na łączną kwotę 2600 zł a należne zadośćuczynienie na kwotę 80.000 zł. Sąd Okręgowy zasądził od Skarbu Państwa na rzecz żony zmarłego W. G. oraz dzieci S. G., R. G. i W. N. - każdego z nich po 20.650 zł z ustawowymi odsetkami. W pozostałej części powództwo, w tym żądanie zasądzenia odszkodowania z tytułu utrzymania dla osób uprawnionych, zostało oddalone. Apelacja od tego orzeczenia wniesiona przez S. G. została oddalona, a kasację Sąd Najwyższy oddalił jako oczywiście bezzasadną.

18 Sądy obu instancji nie podzieliły stanowiska powodów jakoby odpowiedzialność pozwanego Skarbu – Państwa z tytułu utraconego utrzymania od męża i ojca S. G. wynikała z art. 145 k.z. Sąd Apelacyjny nie podzielił poglądu wyrażonego w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 11 lutego 1997 r., II CKN 78/96 (Lex 55387), że art. 145 k.z. stanowił podstawę odpowiedzialności Skarbu Państwa 3

19 za szkodę wyrządzoną zbrodnią funkcjonariusza państwowego, popełnioną przy wykonywaniu poleconej mu czynności. Stanowisko to jest zdaniem Sądu drugiej instancji – odosobnione w świetle ukształtowanego orzecznictwa Sądu Najwyższego oraz Trybunału Konstytucyjnego wykluczającego możliwość żądania odszkodowania od Skarbu Państwa za działania funkcjonariuszy państwowych przed wejściem w życie ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. o odpowiedzialności państwa za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszy państwowych (Dz.U. Nr 54, poz. 243).

20 Skargę kasacyjną wnieśli powodowie […], w której zarzucili naruszenie prawa materialnego tj. art. 145, 162 § 2 i art. 166 Rozporządzenia Prezydenta Rzeczpospolitej z dnia 27 października 1933 r. – kodeks zobowiązań oraz art. 2, 64 ust. 1 i 77 ust. 1 Konstytucji poprzez błędną ich wykładnię i niewłaściwe zastosowanie - przez przyjęcie, że na podstawie tych przepisów Skarb Państwa nei odpowiada za zbrodnie stalinowskie popełnione przez funkcjonariuszy służby bezpieczeństwa w okresie do dnia 28 listopada 1946 r.

21 Skarżący wnosili o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego z dnia 11 kwietnia 2005 r. i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w S. do ponownego rozpoznania a także rozstrzygnięcia o kosztach procesu za wszystkie instancje.

22 Pozwany Skarb Paśńtwa w złożonej odpowiedzi na skargę kasacyjną wnosił o jej oddalenie z zasądzeniem kosztów postępowania kasacyjnego.

23 Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

24 Zarzut naruszenia przez Sądy obu instancji art. 2, 64 ust. 1 i 77 ust. 1 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483) wymaga ze względu na miejsce jakie Konstytucja zajmuje w hierarchii aktów normatywnych (art. 8 ust. 1 i 87 ust. 1) rozważenia w pierwszej kolejności. Skarżący dokonali wszechstronnej analizy własnej treści normatywnej każdego z powołanych przepisów Konstytucji i ich wpływu na wykładnię dalszych - powołanych w skardze kasacyjnej - przepisów kodeksu zobowiązań, a także szeroko naświetlili kwestie związane z bezpośrednim stosowaniem Konstytucji (art. 8 ust. 2). Jednakże zważywszy, że data zdarzenia będącego - według 4

25 twierdzeń powodów – źródłem szkody została określona na 6 lipca 1946 r. to w pierwszej kolejności nasuwa się kwestia stosowania nowo ustanowionych norm prawnych do zdarzeń, które miały miejsce przez ich wejściem w życie i z którymi obowiązujące wówczas prawo nie wiązało skutków prawnych.

26 Konstytucja nie podważa zasady stanowiącej podstawę porządku prawnego o niedziałaniu prawa wstecz. Zasada lex retro non agit wywiedziona z fundamentalnej zasady konstytucyjnej (art. 2) należy do kanonu podstawowych dyrektyw państwa prawnego.

27 Jeżeli chodzi o szkody wyrządzone w dacie wskazanej przez powodów przez organa względnie funkcjonariuszy państwowych przy wykonaniu zleconych im czynności, to obowiązek odszkodowania za wyrządzone szkody kształtował się w dwóch zasadniczych grupach przypadków. Do grupy pierwszej należało wyrządzenie szkody przez niewykonanie obowiązku wynikającego z łączącego strony stosunku cywilno - prawnego (lub stosunku pracy). Powszechnie przyjmowany był pogląd, że jeżeli chodzi o szkody wyrządzone przez organa względnie funkcjonariuszy państwowych przy wykonywaniu zleconych im czynności o charakterze gospodarczym odpowiedzialność Państwa tak przed wejściem w życie kodeksu zobowiązań jak również po jego wejściu nie podlegała wątpliwości.

28 Druga grupa obejmowała przypadki wyrządzenia szkody osobie fizycznej lub prawnej, z którą wyrządzającego szkodę nie łączył stosunek cywilnoprawny do chwili wyrządzenia szkody. Także powszechny był pogląd, że jeżeli chodzi o odpowiedzialność Państwa za szkody wyrządzone z winy organów lub funkcjonariuszy przy wykonywaniu aktów władzy przez działalność urzędową niezgodną z prawem lub obowiązkami służbowymi, to zasady tej odpowiedzialności zostały unormowane dopiero w powoływanej ustawie z dnia 15 listopada 1956 r. Przed wejściem w życie tej ustawy normującej odpowiedzialność za szkody wyrządzone na skutek zawinionego zachowania się organów władzy i administracji państwowej w wykonywaniu służby publicznej Państwo nie odpowiadało cywilnie wobec braku szczególnych przepisów ustawy. Jedynie do dnia 1 października 1950 r. obowiązywały na terenie województw zachodnich i południowych przepisy szczególne, przewidującego odpowiedzialność Państwa za 5

29 urzędników administracyjnych i sędziowskich. Zgodnie z art. X przepisów wprowadzających k.z. wymienione przepisy utraciły moc obowiązującą, przy czym dotyczy to również zdarzeń zaszłych przed wejściem w życie wskazanych przepisów, tj. przed 1 października 1950 r. W ten sposób nieodpowiedzialność Państwa uległa poszerzeniu.

30 Kodeks zobowiązań nie uregulował w ogóle zagadnienia odpowiedzialności Państwa za szkody wyrządzone przy wykonywaniu aktów władzy. A było to wynikiem ustalonych i respektowanych w chwili uchwalenia tego kodeksu poglądów prawnych, przyjmujących podział dziedzin prawa na publiczne i prywatne i uznających, że za czynności organów i funkcjonariuszy występujących w charakterze wykonawców władzy zwierzchniej jako za czynności z zakresu „prawa publicznego” odpowiedzialność państwa nie może być oceniana według przepisów prawa cywilnego, gdyż prawo to normuje tylko stosunki prywatno-prawne. Odpowiedzialność taka - mogłaby więc - jak to już wskazano opierać się tylko na szczególnych przepisach. Za trafnością tego stanowiska przemawia treść art. 6 ust. 1 powołanej ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. powołująca się na to, że według dotychczasowych przepisów państwo nie ponosiło odpowiedzialności za szkodę, która ma charakter autentycznej wiążącej wykładni przepisów art. 134 i 145 k.z. w tym znaczeniu w jakim wykładał i stosował te przepisy Sąd Najwyższy (por. w szczególności orzeczenia z dnia 15 września 1945 r., II C 396/45 (OSNC 1945, nr 1 poz. 9) i z dnia 31 października 1950 r., C 226/50 (Zb. Orz. 1950, poz. 33) oraz uchwałę z dnia 4 maja 1955 r. I Co 69/54 (Zb. Orz 1955, poz. 92). Ponad przytoczone przez Sądy obu instancji orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego i Sądu Najwyższego wskazać należy wyrażone przez ten Sąd stanowisko w uzasadnieniu uchwały z dnia 11 października 1996 r., III CZP 76/96 (OSNC 1997, nr 2, poz. 16) stwierdzające, że do dnia wejścia w życie ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. o odpowiedzialności Państwa za szkody przyjmowało się powszechnie, że przepisy k.z. nie mają zastosowania w sytuacji, gdy szkoda wynikła z działalności funkcjonariuszy państwowych o charakterze władczym. Natomiast Państwo mogło ponosić odpowiedzialność za czynności funkcjonariuszy jeżeli mają one charakter gospodarczy.

31 Powoływany przez skarżących wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 lutego 1997 r., II CKN 78/96 stanowi odosobnione zapatrywanie wiążące zmiany ustrojowe 6

32 z wykładnią art. 134 i 145 k.z. Poglądu tego zasadnie Sądy obu instancji nie podzieliły bowiem kontynuowanie tej linii orzecznictwa byłoby równoznaczne z przyznaniem poszkodowanym - w określonych warunkach - nowych roszczeń obowiązujących pozwany Skarb Państwa. Nawet jeśli taka wykładnia odpowiadałaby współczesnej regulacji prawnej i konstytucyjnym założeniom nowej wizji państwa oraz społeczeństw (art. 2 Konstytucji), to w istocie działalność Sądu orzekającego byłaby stanowieniem nowego prawa, a nie stosowaniem istniejącego w chwili zdarzenia będącego źródłem szkody. Stanowienie zaś praw należy wyłącznie do władzy ustawodawczej. Powoływane przez skarżących przepisy prawa materialnego nie mogą służyć do konstruowania nowych roszczeń.

33 Skoro przed wydaniem ustawy z dnia 15 listopada 1956 r., w stanie prawnym wówczas obowiązującym, nie istniała podstawa do dochodzenia roszczeń odszkodowawczych od państwa za szkodę zawinioną przez organ (funkcjonariuszy) wykonujących czynności Państwa jako aparatu przymusu, to nie można mówić o biegu i ewentualnej przerwie przedawnienia do roszczenia, które w ogóle nie istniało. Z powyższych przyczyn skarga kasacyjna jako pozbawiona uzasadnionych podstaw podlega oddaleniu (art. 39814

34 k.p.c.) z orzeczeniem o kosztach procesu na

35 podstawie art. 102 k.p.c.