Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 sierpnia 2026 r., III KS 22/26

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 sierpnia 2026 r., III KS 22/26

Sentencja

POSTANOWIENIE

1 Dnia 27 sierpnia 2026 r.

2 Sąd Najwyższy w składzie:

3 SSN Igor Zgoliński

4 na posiedzeniu w trybie art. 539e § 1 k.p.k.

5 po rozpoznaniu w Izbie Karnej w dniu 27 sierpnia 2026 r., w sprawie A.C. skargi wniesionej przez obrońcę oskarżonego na wyrok Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 23 stycznia 2026 r., sygn. akt IV Ka 1279/25, uchylający wyrok Sądu Rejonowego Szczecin – Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie z dnia 3 czerwca 2025r., sygn. akt VI K 102/25 i przekazujący sprawę do ponownego rozpoznania, na podstawie art. 539e § 2 k.p.k.

6 postanowił:

7 1) oddalić skargę,

8 2) zwolnić skazanego od kosztów sądowych postępowania skargowego, które przejąć na rachunek Skarbu Państwa,

9 3) nie uwzględnić wniosku adw. E.L. o zasądzenie wynagrodzenia tytułem pomocy prawnej z urzędu udzielonej oskarżonemu w postępowaniu skargowym.

Uzasadnienie

10 Wyrokiem Sądu Rejonowego Szczecin – Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie z dnia 3 czerwca 2025 r., sygn. VI K 102/25, A.C. został uniewinniony od zarzutu popełnienia czynu z art. 244c k.k.

11 Od tego wyroku apelację wywiódł prokurator, zarzucając błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego orzeczenia, a mający wpływ na jego treść, polegający na uznaniu przez sąd I instancji, że całokształt zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, a zwłaszcza fakt, że oskarżony w czasie odbywania kary pozbawienia wolności nie dysponował środkami na zapłatę środka kompensacyjnego w postaci naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwem nie pozwala na przypisanie A.C. zarzucanego mu czynu, podczas gdy dowody i okoliczności przedmiotowej sprawy, zwłaszcza fakt, iż oskarżony dysponował środkami finansowymi regularnie wpłacanymi mu przez członków rodziny, a mimo zapewnionych mu przez Skarb Państwa w czasie odbywania kary pozbawienia wolności wyżywienia i zakwaterowania nie przeznaczył żadnej kwoty na zapłatę naprawienia szkody, ocenione we wzajemnym ze sobą powiązaniu prowadzą do przeciwnego wniosku. Podnosząc powyższy zarzut wniósł o uchylenie wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu Szczecin - Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie do ponownego rozpoznania.

12 W pisemnej odpowiedzi na apelację obrońca oskarżonego wniosła o utrzymanie w mocy zaskarżonego wyroku.

13 Wyrokiem Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 23 stycznia 2026 r., IV Ka 1279/25, zaskarżony wyrok został uchylony, a sprawa została przekazana Sądowi Rejonowemu Szczecin-Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie do ponownego rozpoznania. Uznał zarzut błędu w ustaleniach faktycznych za zasadny, stwierdzając, że zgormadzony materiał dowodowy został oceniony w sposób dowolny. Oskarżony bowiem w okresie objętym zarzutem otrzymywał systematyczne comiesięczne wpłaty środków pieniężnych w wysokości kilkuset złotych, a w grudniu 2023 r. jednorazową wpłatę w kwocie 3000 zł. Stąd też dowolne było twierdzenie, że fakt odbywania kary wykluczał możliwość realizacji obowiązku naprawienia szkody. Oskarżony w tych warunkach miał wszak zapewnione podstawowe potrzeby bytowe, stąd też nie musiał na ten cel przeznaczać posiadanych środków. Zatem zachodziła konieczność rozważenia czy dysponując stałymi wpływami pieniężnymi nie miał realnej możliwości choćby częściowego ich przeznaczenia na realizację orzeczonego środka kompensacyjnego. W ocenie sądu II instancji analiza materiału dowodowego wskazuje jednoznacznie, że taka możliwość istniała. Tymczasem oskarżony nie uiścił przez okres niemalże 11 miesięcy na rzecz pokrzywdzonej żadnej kwoty, co świadczyło o uchylaniu się od ciążącego na nim obowiązku. W powyższych realiach za podstawę wydania wyroku kasatoryjnego sąd ad quem przyjął art. 454 § 1 k.p.k. wskazując, że przy ponownym rozpoznaniu sprawy sąd I instancji winien ponownie przeprowadzić przewód sądowy, a zebrane dowody poddać ponownej, wszechstronnej analizie, obejmującej wszystkie istotne okoliczności sprawy, w tym aspekty, na które zwrócono uwagę w uzasadnieniu wyroku sądu odwoławczego oraz apelacji prokuratora.

14 Od powyższego wyroku obrońca oskarżonego wniosła skargę w trybie art. 539a k.p.k., zarzucając w niej naruszenie przepisów prawa procesowego, tj. art. 437 § 2 k.p.k. w zw. z art. 454 § 1 k.p.k. poprzez:

1. błędne, przedwczesne i bezzasadne przyjęcie, że ziścił się warunek z art. 454 § 1 k.p.k. i ocena całego materiału dowodowego prowadzi do wniosku, że wyrok sądu I instancji nie może się ostać, czego konsekwencją jest uchylenie wyroku uniewinniającego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi I instancji podczas, gdy Sąd Okręgowy oparł się wyłącznie na uzupełniających wyjaśnieniach złożonych przez oskarżonego przed sądem odwoławczym, nie zaś na całości materiału dowodowego, który został przez sąd I instancji prawidłowo oceniony,

2. przyjęcie, że przyczyną i podstawą uchylenia wyroku sądu I instancji jest art. 454 § 1 k.p.k., z uwagi na konieczność zastosowania tzw. reguły ne peius, przy jednoczesnym wskazaniu w zapatrywaniach prawnych i wskazaniach co do dalszego postępowania na powinność przeprowadzenia na nowo przewodu sądowego w całości, gdzie zgodnie z treścią art. 437 § 2 zd. 2 k.p.k. jest to osobna przyczyna uchylenia wyroku sądu I instancji.

17 W konsekwencji obrońca oskarżonego wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy sądowi odwoławczemu do ponownego rozpoznania.

18 W pisemnej odpowiedzi na skargę prokurator wniósł o jej oddalenie z uwagi na bezzasadność.

19 Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

20 Skarga okazała się niezasadna, stąd w myśl art. 539e § 2 in princ. k.p.k. podlegała oddaleniu. Nie można zgodzić się ze skarżącą, że wydanie orzeczenia kasatoryjnego przez Sąd Okręgowy w Szczecnie nastąpiło z obrazą art. 437 § 2 k.p.k. i art. 454 § 1 k.p.k. Pierwszy z powyższych przepisów kataloguje przyczyny uchylenia orzeczenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Jedną z tych podstaw, zastosowaną w niniejszej sprawie, jest reguła ne peius. Ogranicza ona reformatoryjne orzekanie sądu odwoławczego w wypadku wniesienia zasadnej apelacji na niekorzyść oskarżonego. Sąd odwoławczy nie może w takiej konfiguracji procesowej zmienić zaskarżonego wyroku na niekorzyść oskarżonego, a powinien go uchylić i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania sądowi I instancji, gdyż dopiero ten sąd może wydać stosowne rozstrzygnięcie. Stwierdzenie wystąpienia tej podstawy wymaga przeprowadzenia kontroli odwoławczej obejmującej ocenę prawidłowości wydania wyroku uniewinniającego pod kątem spełnienia warunku wynikającego z art. 454 § 1 k.p.k. Wymaga to wykazania, że gdyby sąd I instancji nie dopuścił się uchybienia, należałoby wydać wyrok skazujący, co nie jest jednak dopuszczalne w instancji odwoławczej z uwagi na wyrażony w tym przepisie zakaz. Wówczas zaskarżony wyrok podlega uchyleniu, a sprawa zostaje przekazana sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Taka sytuacja wystąpiła w realiach niniejszej sprawy, w której wnikliwe zweryfikowanie pierwszoistancyjnej oceny materiału dowodowego prowadziło do jednoznacznego wniosku, że nie jest ona chroniona przepisem art. 7 k.p.k. Wskazane zostały realne podstawy do przyjęcia, iż doszło do obrazy tego przepisu i wadliwego zrekonstruowania podstawy faktycznej wyroku. Sąd II instancji na podstawie analizy dowodów powziął przekonanie, że ich wszechstronna ocena implikuje twierdzenie o wadliwości wyroku uniewinniającego, która - z uwagi na omawianą gwarancję dwuinstancyjności postępowania - może zostać konwalidowana wyłącznie przed sądem I instancji. Wywody obrony odnoszące się do wzajemnych relacji pomiędzy dwoma wymienionymi w art. 437 § 2 k.p.k. podstawami i sprzeczności uzasadnienia zaskarżonego wyroku były całkowicie chybione. Po pierwsze dlatego, że sąd odwoławczy w pisemnych motywach zakreślił i omówił przesłankę z art. 454 § 1 k.p.k. którą przyjął za faktyczny i prawny fundament zaskarżonego wyroku.

21 Podniesiona we wskazaniach co do dalszego postępowania sądu I instancji po uchyleniu wyroku potrzeba przeprowadzenia przewodu sądowego w całości i poddania dowodów powtórnej analizie była jedynie konsekwencją stwierdzonego uchybienia, a nie podstawą wyrokowania. Po drugie, wszystkie czynności, którymi należało poprzedzić stwierdzenie przesłanki z art. 454 § 1 k.p.k., wymienione w cytowanej uchwale I KZP 10/18, zostały przez sąd II instancji dopełnione, jak również zrealizowany został wymóg klarowanego wskazania motywów zastosowania odstępstwa od reformatoryjnego orzekania w drugiej instancji. Kontestowanie istnienia podstawy z art. 454 § 1 k.p.k. było w tych realiach nieskuteczne.

22 Nie znajdując zatem podstaw do uwzględnienia skargi, Sąd Najwyższy orzekł o jej oddaleniu (art. 539e § 2 k.p.k.). Konsekwencją tego rozstrzygnięcia było orzeczenie o kosztach sądowych postępowania skargowego zainicjowanego niezasadną skargą, co do których – z uwagi na obecnie udokumentowaną sytuację materialną skazanego - należało zastosować art. 624 § 1 k.p.k. Odnosząc się zaś do złożonego przez obrońcę wniosku o zasądzenie wynagrodzenia tytułem pomocy prawnej z urzędu udzielonej skazanemu w postępowaniu skargowym stwierdzić należy, iż nie może on zostać uwzględniony. Z art. 84 § 2 k.p.k. wynika bowiem, iż obowiązki obrońcy z urzędu wygasają z chwilą prawomocnego zakończenia postępowania, w którym został on ustanowiony. Wyrok kasatoryjny, mimo formalnej prawomocności (nie podlega zaskarżeniu w drodze zwykłych środków odwoławczych), nie ma jednak charakteru wyroku kończącego postępowanie, tym samym obrońca z urzędu, wyznaczony jeszcze na etapie postępowania pierwszoinstancyjnego, ma obowiązek kontynuować swoje działanie (postanowienia Sądu Najwyższego z 25 lutego 2021 r. sygn. III KS 3/21, z 3 grudnia 2020 r. sygn. II KS 13/20). Z tego względu w niniejszym orzeczeniu Sąd Najwyższy nie może rozstrzygać co do kosztów, które powinny zostać rozliczone w orzeczeniu kończącym postępowanie karne, zgodnie z treścią art. 626 § 1 k.p.k.