Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 października 2026 r., III CZ 142/26

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 października 2026 r., III CZ 142/26

Sentencja

POSTANOWIENIE

1 21 października 2026 r.

2 Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:

3 SSN Marcin Łochowski

4 po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 21 października 2026 r. w Warszawie zażalenia G. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w K. na wyrok Sądu Okręgowego w Kielcach z 29 kwietnia 2026 r., VII Ga 40/26, w sprawie z powództwa G. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w K. przeciwko M.B. o zapłatę, uchyla zaskarżony wyrok.

Uzasadnienie

5 Sąd Okręgowy w Kielcach wyrokiem z 29 kwietnia 2026 r. uchylił wyrok Sądu Rejonowego w Kielcach z 12 grudnia 2025 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. Sąd drugiej instancji stwierdził, że Sąd Rejonowy nie rozpoznał istoty sprawy, ponieważ nie wskazał i nie wyjaśnił podstawy prawnej rozstrzygnięcia z przytoczeniem przepisów prawa, wobec czego nie było możliwe stwierdzenie, które dowody stały się podstawą tego rozstrzygnięcia, a które były bezwartościowe, zbędne lub niewiarygodne.

6 Zażalenie na powyższy wyrok wniósł powód G. sp. z o.o. w K., zaskarżając wyrok w całości, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Skarżący zarzucił naruszenie art. 386 § 4 k.p.c; art. 327¹ § 1 pkt 1 i 2 oraz § 2 k.p.c.; art. 381, 382 k.p.c.; art. 386 § 4 w zw. z art. 382, art. 381 k.p.c.; art. 233 k.p.c.; art. 327¹ § 1 k.p.c.

7 W odpowiedzi na zażalenie pozwany wniósł o jego oddalenie oraz zasądzenie kosztów postępowania zażaleniowego.

8 Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Rozpoznając przewidziane w art. 394¹ § 1¹ k.p.c. zażalenie na kasatoryjne orzeczenie sądu drugiej instancji, Sąd Najwyższy bada jedynie, czy sąd ten prawidłowo zastosował art. 386 § 2 lub § 4 k.p.c. Sąd drugiej instancji może bowiem uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania tylko w przypadku nieważności postępowania (§ 2), nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy albo gdy zachodzi konieczność przeprowadzenia przez ten sąd postępowania dowodowego w całości (§ 4).

10 Zażalenie na orzeczenie kasatoryjne służy więc przeprowadzeniu kontroli, czy orzeczenie zostało prawidłowo oparte na jednej z tych przesłanek, a zatem, czy powołana przez sąd rozpoznający apelację przyczyna uchylenia odpowiada ustawowej podstawie. Przedmiotem badania przy rozpoznaniu zażalenia jest istnienie procesowych podstaw wydania przez sąd drugiej instancji orzeczenia kasatoryjnego, zamiast merytorycznego zakończenia sprawy (postanowienia SN: z 7 listopada 2012 r., IV CZ 147/12, OSNC 2013, nr 3, poz. 41; z 14 marca 2019 r., IV CZ 94/18).

11 Sąd Najwyższy przyjmuje konsekwentnie, że rozstrzygnięcie o uchyleniu orzeczenia i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania następuje w razie stwierdzenia takich wad orzeczenia w postępowaniu sądu pierwszej instancji, których sąd drugiej instancji nie może sam usunąć, wydając orzeczenie reformatoryjne. Prowadzenie przez sąd drugiej instancji uzupełniającego postępowania dowodowego i orzekanie reformatoryjne powinno zatem stanowić regułę, gdyż odpowiada założeniom apelacji pełnej. Przemawia to za ścieśniającą wykładnią przyczyn uchylenia orzeczenia określonych w art. 386 § 2 i 4 k.p.c.

2. Pojęcie nierozpoznania istoty sprawy interpretowane jest jako wadliwość rozstrzygnięcia, polegająca na wydaniu przez sąd pierwszej instancji orzeczenia, które nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy, bądź na zaniechaniu zbadania przez ten sąd materialnej podstawy żądania albo oceny merytorycznych zarzutów strony przy bezpodstawnym przyjęciu, że istnieje przesłanka materialnoprawna lub procesowa unicestwiająca roszczenie (zob. m.in.

13 postanowienie SN z 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999 nr 1, poz. 22, oraz wyroki SN z 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00, i z 12 listopada 2007 r., I PK 140/07, OSNP 2009, nr 1-2, poz. 2).

14 Wykładnia językowa, systemowa i funkcjonalna tego zwrotu pozwala na przyjęcie, że wszelkie inne wady rozstrzygnięcia, dotyczące naruszeń prawa materialnego, czy też procesowego (poza nieważnością postępowania i nieprzeprowadzeniem postępowania dowodowego w całości), nie uzasadniają uchylenia orzeczenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Tego rodzaju braki w postępowaniu dowodowym i uchybienia prawu materialnemu popełnione w procesie subsumpcji powinny być w systemie apelacji pełnej załatwiane bezpośrednio w postępowaniu apelacyjnym (postanowienie SN z 27 lutego 2020 r., I CZ 2/20).

15 W szczególności w orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, że oceny o nierozpoznaniu istoty sprawy nie uzasadnia niedostateczne rozważenie przez sąd pierwszej instancji przepisów prawa materialnego, mających zastosowanie w sprawie, ani tym bardziej niedostateczne uzasadnienie wyrażonego w tym zakresie stanowiska. Sąd drugiej instancji jest zobowiązany samodzielnie dokonać oceny prawnej dochodzonego żądania i skonfrontować ją z zaskarżonym orzeczeniem oraz uzasadniającymi go motywami, nie będąc przy tym ograniczony zarzutami apelacji (tak m.in. postanowienie SN z 19 marca 2014 r., I CZ 18/14).

3. Nie jest wobec tego trafne stanowisko Sądu drugiej instancji, że Sąd Rejonowy nie rozpoznał istoty sprawy, ponieważ nie wskazał i nie wyjaśnił podstawy prawnej rozstrzygnięcia. Takie uchybienie, wobec niespełnienia przez uzasadnienie Sądu pierwszej instancji ustawowych wymagań, może stanowić o naruszeniu art. 327¹ § 1 pkt 2 k.p.c. Należy jednak przypomnieć, że uchybienia w zakresie konstrukcji i merytorycznej zawartości uzasadnienia mogą potwierdzać pogląd o nierozpoznaniu istoty sprawy wyjątkowo jedynie wówczas, kiedy treść uzasadnienia nie pozwala odtworzyć przesłanek faktycznych i prawnych rozumowania sądu i stwierdzić, o czym sąd ten orzekał i dlaczego wydał takie, a nie inne rozstrzygnięcie. Uchybienia muszą więc być kardynalne, o wyjątkowym nasileniu (postanowienie SN z 18 maja 2016 r., V CZ 18/16).

17 W okolicznościach sprawy taka sytuacja nie zachodzi. Sąd pierwszej instancji ustalił stan faktyczny i wskazał, na podstawie których dowodów poczynił ustalenia faktyczne, a którym dowodom odmówił wiarygodności (art. 327¹ § 1 pkt 1 k.p.c.). Odniósł się również do zasadności dochodzonego w sprawie roszczenia i wyjaśnił, dlaczego uznał je za uzasadnione i w jakim zakresie. Rację ma Sąd Okręgowy, że Sąd pierwszej instancji nie dokonał kwalifikacji prawnej – nie wyjaśnił podstawy prawnej wyroku i nie przytoczył przepisów prawa, naruszając w sposób oczywisty art. 327¹ § 1 pkt 2 k.p.c. Nie ma jednak przeszkód, aby Sąd Okręgowy, uwzględniając poczynione ustalenia faktyczne i zarzuty apelacji, dokonał samodzielnej kwalifikacji prawnej dochodzonego roszczenia i na tej podstawie ocenił zasadność apelacji. Wymaga podkreślenia, że postępowanie apelacyjne nie pełni tylko funkcji kontrolnej, ale przede wszystkim ma na celu merytoryczną ocenę zasadności roszczenia. Rola sądu drugiej instancji przy dokonywaniu kwalifikacji prawnej jest taka sama jak sądu pierwszej instancji, a oba Sądy meriti dysponują w tym zakresie takimi samymi instrumentami procesowymi.

4. Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398¹⁵ § 1 w zw. z art. 394¹ § 3 k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok i nie rozstrzygał o kosztach postępowania zażaleniowego, skoro obowiązek rozstrzygania przez sąd właściwy przy ponownym rozpoznaniu sprawy o kosztach postępowania zażaleniowego toczącego się przed Sądem Najwyższym wynika wprost z ustawy (tak postanowienie SN z 8 listopada 2019 r., V CZ 50/19, OSNC-ZD 2021, nr B, poz. 18).