Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 listopada 2010 r., III CZP 97/10

uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 listopada 2010 r., III CZP 97/10

Tekst

1 Uchwała z dnia 19 listopada 2010 r., III CZP 97/10

2 Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca) Sędzia SN Marta Romańska

3 Sędzia SA Jan Kremer

4 Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Marii S., Iwony S. i Mariusza S. przy uczestnictwie Leszka K. i Krystyny K. o rozgraniczenie, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 19 listopada 2010 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Lublinie postanowieniem z dnia 22 lipca 2010 r.:

5 "Czy w sprawie o rozgraniczenie nieruchomości sąd drugiej instancji związany jest zakresem zaskarżenia wskazanym w apelacji, jeżeli zakres ten odnosi się jedynie do rozstrzygnięcia o rozgraniczeniu nieruchomości tylko na pewnym odcinku granicy, będącej przedmiotem całego rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji?"

6 podjął uchwałę:

7 W sprawie o rozgraniczenie nieruchomości sąd drugiej instancji nie jest związany wskazanym w apelacji zakresem zaskarżenia, obejmującym tylko fragment granicy, która była przedmiotem rozgraniczenia.

Uzasadnienie

8 Postanowieniem z dnia 30 kwietnia 2009 r. Sąd Rejonowy w Lublinie rozgraniczył nieruchomość objętą księgą wieczystą nr 104266, składającą się m.in. z działki nr 180, będącą własnością Tadeusza S., oraz nieruchomość objętą księgą wieczystą nr 126818, składającą się m.in. z działek nr 109 i 132, stanowiącą własność Tadeusza i Marii małżonków S., z nieruchomością objętą księgą wieczystą nr 26410, w skład której wchodzą m.in. działki nr 181, 110 i 133, stanowiącą własność uczestnika Leszka K. – wszystkie nieruchomości położone w S.W., w gminie B. Ustalił granicę między wskazanymi nieruchomościami na podstawie opinii biegłego geodety, odwołując się do sporządzonego przez niego projektu oraz do nakreślonej przez niego linii czerwonej oraz zaznaczonych punktów granicznych.

9 Apelację złożyli wnioskodawcy, zaskarżając postanowienie Sądu pierwszej instancji w części dotyczącej rozgraniczenia działek nr 180 i 181, z tym że „zaskarżeniem objęte jest ustalenie granicy jedynie na odcinku od pasa drogowego oznaczonego pkt 191, 190 do 188”. Wnieśli o zmianę orzeczenia Sądu Rejonowego w zaskarżonej części przez ustalenie granicy „według linii koloru niebieskiego”. Rozpoznając apelację, Sąd Okręgowy powziął poważne wątpliwości, którym dał wyraz w zagadnieniu prawnym przedstawionym Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.

10 Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

11 Istota tzw. postanowień niepodzielnych (integralnych), podejmowanych w postępowaniu nieprocesowym, polega na tym, że – ze względu na charakter orzeczenia oraz wymagania wypływające z prawa materialnego – dotyczą całości przedmiotu sprawy; poszczególne rozstrzygnięcia są ze sobą tak ściśle powiązane oraz wzajemnie uzależnione i uwarunkowane, że niedopuszczalne jest orzekanie o nich odrębnie ani – już po wydaniu orzeczenia – częściowe uprawomocnianie. Typowym przykładem takich postanowień są orzeczenia co do istoty sprawy wydawane w sprawach o zniesienie współwłasności, dział spadku oraz podział majątku wspólnego między małżonkami po ustaniu wspólności majątkowej (por. np. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 11 marca 1977 r., III CZP 7/77, OSNCP 1977, nr 11, poz. 205 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 września 1999 r., I CKN 379/98, OSNC 2000, nr 3, poz. 59).

12 Jedną z istotnych konsekwencji niepodzielności orzeczeń jest modyfikacja reguł ich zaskarżania; przyjmuje się w szczególności, że apelacja wymierzona przeciwko części postanowienia jest traktowana jako skierowana przeciwko całemu orzeczeniu, co w praktyce oznacza, iż sąd drugiej instancji może wyjść poza granice wskazane w środku odwoławczym (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 listopada 2009 r., III CZP 83/09, OSNC 2010, nr 5, poz. 69). Może także, jeżeli przedmiot zaskarżenia pozostaje w nierozerwalnym związku z inną częścią lub całością orzeczenia, uchylić je na niekorzyść skarżącego (por. np. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 29 sierpnia 1961 r., 1 CZ 91/61, OSN 1962, nr 4, poz. 143 i z dnia 7 listopada 1964 r., III CR 294/64, OSNCP 1965, nr 7-8, poz. 130, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 kwietnia 1997 r., I CKN 57/97, OSNC 1997, nr 11 poz. 166, oraz uchwała Sądu Najwyższego z dnia 11 marca 1977 r., III CZP 7/77). W konsekwencji tylko wyjątkowo, gdy jest oczywiste, że uchylenie określonego rozstrzygnięcia zawartego w orzeczeniu działowym nie może mieć wpływu na zasadnicze rozstrzygnięcie o samym podziale, możliwe jest uchylenie postanowienia tylko w części zaskarżonej (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 maja 2008 r., III CZP 26/08, OSNC 2009, nr 6, poz. 90). Oceny, czy cechę niepodzielności – i w jakim zakresie – można przypisać także postanowieniu o rozgraniczeniu nieruchomości, zależy od oceny charakteru tego postanowienia. Zgodnie z art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. – Prawo geodezyjne i kartograficzne (jedn. tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 193, poz. 1287 ze zm. – dalej: „Pr.g.k.”) w związku z art. 152 i 153 k.c., rozgraniczenie nieruchomości ma na celu ustalenie przebiegu ich granic według określonych kryteriów, przy czym rozgraniczeniu podlegają, w miarę potrzeby, wszystkie albo niektóre granice określonej nieruchomości z przyległymi nieruchomościami lub innymi gruntami. Zakres rozgraniczenia, tj. granice, które mają być w postępowaniu rozgraniczeniowym ustalone, jest określany przez wnioskodawcę, przy czym w postępowaniu przed sądem zależy także od zakresu objętego przekazaniem sprawy (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 29 grudnia 1948 r., Lu.C.

13 581/48, "Przegląd Notarialny" 1949, nr 9-10, s. 346, oraz postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 4 sierpnia 1999 r., II CKN 548/08, OSNC 2000, nr 2, poz. 40 i z dnia 16 sierpnia 1999 r., III CKN 323/98, nie publ.).

14 Rozgraniczenie polega na określeniu (wznowieniu) położenia punktów i linii granicznych, a następnie utrwaleniu ich znakami granicznymi na gruncie (stabilizacji) oraz sporządzeniu odpowiednich dokumentów (operatów rozgraniczeniowych, obejmujących dokumentację rozgraniczeniową i techniczną). W postępowaniu przed sądem do tych dokumentów należą także opinie biegłych geodetów, którzy wielokrotnie – na skutek zaognionych sporów granicznych i rozbieżnych żądań uczestników – sporządzają projekt przebiegu granicy w kilku wariantach. Następnie sąd, kierując się przesłankami określonymi w art. 153 k.c. oraz wynikami postępowania dowodowego, wytycza granicę według wybranego wariantu oraz konkretnych punktów i linii, oznaczanych różnymi kolorami oraz literami lub cyframi; opinia biegłego geodety, do której sąd się odwołuje, jest wówczas składnikiem orzeczenia.

15 Nie ulega wątpliwości, że rozstrzygnięcie o przebiegu granicy między określonymi nieruchomościami, na oznaczonym odcinku lub ciągu odcinków, jest niepodzielne zarówno w tym sensie, że wyznaczona linia (prosta lub łamana) musi mieć punkty wspólne tworzące jej ciągłość, jak i w tym znaczeniu, że nie może być podważana w środku odwoławczym tylko w części, na wybranym fragmencie, w izolacji od reszty granicy. W związku z tym należy uznać, że zaskarżenie postanowienia o rozgraniczeniu obejmujące tylko fragment granicy między konkretnymi nieruchomościami, która była przedmiotem orzeczenia, oznacza zakwestionowanie tej granicy w całości. W przeciwnym razie, przy ścisłym związaniu zakresem zaskarżenia, uwzględnienie apelacji przez ustalenie granicy na „zaskarżonym” odcinku w inny sposób, według innego wariantu przedstawionego przez biegłego geodetę i przez oparcie orzeczenia na innej przesłance rozgraniczenia przewidzianej art. 153 k.c., mogłoby spowodować oderwanie tego odcinka granicy od reszty linii granicznej i pozbawienie go punktów stycznych z tą linią. Doprowadziłoby to do podważenie celu i sensu rozgraniczenia, jak też uniemożliwiłoby wykonanie orzeczenia, należy bowiem pamiętać, że – pełniąc funkcje wieczystoksięgowe i ewidencyjne (por. art. 37 ust. 2 Pr.g.k.) – jest ono także tytułem egzekucyjnym podlegającym zaopatrzeniu w klauzulę wykonalności (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 czerwca 1972 r., III CRN 115/72, OSNCP 1973, nr 2, poz. 34, oraz uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20 grudnia 1968 r., III CZP 102/69, OSNCP 1969, nr 9, poz. 155 i z dnia 18 września 1989 r., III CZP 79/89, OSNCP 1990, nr 7-8, poz. 95; por. także art. 36 Pr.g.k.). Na uboczu należy zastrzec, że poczynione uwagi dotyczące zaskarżania orzeczeń tylko w odniesieniu do fragmentu granicy nie obejmują przypadków, w których orzeczono o rozgraniczeniu jednej nieruchomości z kilkoma innymi nieruchomościami. W takiej sytuacji, zbliżonej do kumulacji żądań, uczestnicy mogą wnieść apelację tylko w odniesieniu do tej granicy, która dotyczy określonych nieruchomości, nie zaskarżając ustalonych granic w pozostałej części; związanie sądu drugiej instancji wskazanym w apelacji zakresem zaskarżenia nie doznaje wówczas jakichkolwiek modyfikacji.

16 W konsekwencji orzeczono, jak w uchwale.