Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 16 maja 2023 r., II AKo 51/23

wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 16 maja 2023 r., II AKo 51/23

Tekst

1 0.1.Sygn. akt: II AKo 51/23

WYROK

2 0.1.1W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

3 Dnia 16 maja 2023 roku

4 Sąd Apelacyjny w Katowicach w II Wydziale Karnym w składzie:

5 Przewodniczący: Sędzia SA Aleksander Sikora (spr.)

6 Sędziowie:SA Grzegorz Wątroba

7 SA Marcin Ciepiela

8 Protokolant: Karolina Jach

9 po rozpoznaniu na posiedzeniu w dniu 16 maja 2023 roku

10 w sprawie L. M.

11 o zadośćuczynienie i odszkodowanie

12 w przedmiocie wniosku pełnomocnika wnioskodawcy o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 22 września 2009 roku, sygn. akt XVI Ko 222/08

13 1. na mocy art. 540 § 2 k.p.k., wznawia postępowanie zakończone prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 22 września 2009 roku, sygn. akt XVI Ko 222/08;

14 2. na mocy art. 547 § 2 k.p.k. uchyla wyrok Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 22 września 2009 roku, sygn. akt XVI Ko 222/08 w całości i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w Katowicach do ponownego rozpoznania;

15 3. na mocy art. 639 k.p.k. w zw. z art. 8 ust. 3 Ustawy z dnia 23 lutego 1991 roku

16 o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. z 1991 roku, nr 32, poz. 149 ze zm.) kosztami sądowymi postępowania w przedmiocie wznowienia obciąża Skarb Państwa;

17 4. na podstawie art. 15 ust. 2 Ustawy o opłatach w sprawach karnych z dnia 23 czerwca 1973 roku (Dz.U. Nr 27, poz. 152 ze zm.) zwraca na rzecz wnioskodawcy wniesioną opłatę od wniosku o wznowienie postępowania w kwocie 150 zł (sto pięćdziesiąt złotych).

18 SSA Grzegorz Wątroba

19 SSA Aleksander Sikora

20 SSA Marcin Ciepiela

Uzasadnienie

21 Formularz UWP

22 Sygnatura akt

23 II AKo 51/23

24 1.Oznaczenie orzeczenia sądu

25 Wyrok Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 22 września 2009 r . , sygn. akt XVI Ko 222/08

26 1.USTALENIE FAKTÓW

27 0.1.Fakty uznane za udowodnione

28 Lp.

29 Oskarżony

30 Czyn przypisany lub zarzucany oskarżonemu

31 2.1.1.

32 wnioskodawca L. M.

33 Na mocy art. 8 ust. 1 ustawy z 23 lutego 1991 roku o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego zasądzono na rzecz wnioskodawcy L. M. kwotę 15.000 złotych tytułem zadośćuczynienia oraz kwotę 10.000 zł tytułem odszkodowania za tymczasowe aresztowanie w okresie od 06.01.1984 r. do 23.07.1984 r. w sprawie Sądu Rejonowego w Chorzowie sygn. II K 482/84, wraz z ustawowymi odsetkami od dnia prawomocności wyroku.

34 W pozostałym zakresie wniosek Sąd oddalił.

35 Przy każdym czynie wskazać fakty uznane za udowodnione

36 Dowód

37 Numer karty

38 Wnioskodawca L. M. pismem z dnia 17 listopada 2008 roku wniósł o zasądzenie na jego rzecz kwoty 25.000 złotych tytułem odszkodowania i zadośćuczynienia za tymczasowe aresztowanie w związku z jego działalnością polityczną, bez wydania w stosunku do niego wyroku, w okresie od 6 stycznia 1984 r. do 23 lipca 1984 r.

39 wniosek o odszkodowanie i zadośćuczynienie

40 k. 5-7

41 akt Sądu Okręgowego w Katowicach sygn. XVI Ko 222/08

42 Precyzując swój wniosek na rozprawie w dniu 4 marca 2009 roku wnioskodawca oświadczył, że określona przez niego kwota 25.000 złotych dotyczy zwrotu kosztów utraconych dochodów i zniszczonych maszyn jego zakładu garncarskiego, natomiast domaga się również zadośćuczynienia jednak nie umiał określić kwoty tego zadośćuczynienia i pozostawił ja do uznania sądu, zaznaczając, że chce aby sąd uwzględnił okres bezprawnego pozbawienia go wolności i uciążliwości jakich doznał w związku z tym.

43 protokół rozprawy

44 k. 79 akt Sądu Okręgowego w Katowicach sygn. XVI Ko 222/08

45 Sąd Okręgowy w Katowicach wyrokiem z dnia 22 września 2009 roku sygn. akt XVI Ko 222/08 na mocy art. 8 ust. 1 i 2 w zw. z art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 roku o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, zasądził na rzecz wnioskodawcy L. M. kwoty 15.000 złotych tytułem zadośćuczynienia oraz 10.000 zł tytułem odszkodowania za tymczasowe aresztowanie go w okresie od 06.01.1984 r. do 23.07.1984 r. w sprawie Sądu Rejonowego w Chorzowie sygn. II K 482/84, wraz z ustawowymi odsetkami od dnia prawomocności wyroku (pkt 1).

46 W pozostałym zakresie wniosek oddalono (pkt 2).

47 Kosztami postępowania obciążono Skarb Państwa (pkt 3).

48 Wyrok uprawomocnił się z dniem 30 września 2009 roku.

49 Do wyroku nie sporządzano uzasadnienia.

50 prawomocny wyrok

51 k. 116-117

52 akt Sądu Okręgowego Katowicach sygn. XVI Ko 222/08

53 0.1.Fakty uznane za nieudowodnione

54 Lp.

55 Oskarżony

56 Czyn przypisany lub zarzucany oskarżonemu

57 2.2.1.

58 ---

59 ---

60 Przy każdym czynie wskazać fakty uznane za nieudowodnione

61 Dowód

62 Numer karty

63 ---

64 ---

65 ---

66 1.Ocena DOWODów

67 0.1.Dowody będące podstawą ustalenia faktów

68 Lp. faktu z pkt 2.1

69 Dowód

70 Zwięźle o powodach uznania dowodu

71 2.1.1

72 wniosek o odszkodowanie i zadośćuczynienie

73 Dokument znajdujący się w aktach sprawy nie budzi wątpliwości, co do jego formy i treści, a jego wartość dowodowa nie była podważana przez strony.

74 protokół rozprawy z dnia 4 marca 2009 roku w sprawie Sądu Okręgowego w Katowicach sygn. XVI Ko 222/08

75 Treść protokołu nie była podważana przez strony, została sporządzona w sposób wymagany przepisami procedury karnej i dlatego należało dowód ten uwzględnić w całości.

76 prawomocny wyrok

77 Dokument znajdujący się w aktach sprawy nie budzi wątpliwości, co do jego formy i treści, a jego wartość dowodowa nie była podważana przez strony.

78 0.1.Dowody nieuwzględnione przy ustaleniu faktów

79 (dowody, które sąd uznał za niewiarygodne oraz niemające

80 znaczenia dla ustalenia faktów)

81 Lp. faktu z pkt 2.1 albo 2.2

82 Dowód

83 Zwięźle o powodach nieuwzględnienia dowodu

84 ---

85 ---

86 ---

87 1.ROZSTRZYGNIĘCIE SĄDU

88 0.1.Wznowienie postępowania

89 Przyczyna i zakres wznowienia

90 Podstawa prawna

91 Wznowienie postępowania w całości na wniosek pełnomocnika wnioskodawcy - wobec stwierdzenia przez Trybunał Konstytucyjny niezgodności przepisu art. 8 ust. 1a ustawy z dnia 23 lutego 1991 roku o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego z Konstytucją RP.

92 art. 540 § 2 k.p.k.

93 Zwięźle o powodach wznowienia

94 Wniosek pełnomocnika wnioskodawcy zasługiwał na uwzględnienie.

95 Zgodnie z art. 540 § 2 k.p.k., postępowanie wznawia się na korzyść strony, jeżeli Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności z ustawą przepisu prawnego, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie. Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 1 marca 2011 roku, sygn. akt P 21/09 (OTK-A 2011/2/7), uznał, że art. 8 ust. 1a ustawy z dnia 23 lutego 1991 roku o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (dalej: „ustawa lutowa") jest niezgodny z art. 41 ust. 5 w związku z art. 77 ust. 1 i art. 31 ust. 3 Konstytucji RP. Prowadzi bowiem do konstytucyjnie nieproporcjonalnego ograniczenia prawa do pełnego odszkodowania za bezprawne pozbawienie wolności – dobra szczególnie chronionego na gruncie Konstytucji. Wyrok ten został opublikowany w Dzienniku Ustaw z dnia 10 marca 2011 roku (Nr 53, poz. 277), a zatem z tym dniem powołany przepis przestał obowiązywać. W przywołanym orzeczeniu Trybunał stwierdził, że niedopuszczalne jest ograniczanie prawa do odszkodowania za bezprawne pozbawienie wolności za pomocą sztywno określonej na poziomie ustawowym maksymalnej kwoty odszkodowania i zadośćuczynienia z powołaniem się na nieopisane precyzyjnie zagrożenie dla równowagi budżetowej państwa. Jest rolą sądu, a nie ustawodawcy wyznaczenie – w okolicznościach konkretnej sprawy – wysokości odszkodowania i zadośćuczynienia za bezprawne pozbawienie wolności przez państwo.

96 Nie w każdym jednak wypadku wyrok Trybunału Konstytucyjnego stanowić może podstawę wznowienia postepowania zakończonego prawomocnym wyrokiem zasądzającym odszkodowanie lub zadośćuczynienie na podstawie ustawy lutowej. Z orzecznictwa Sądu Najwyższego ( zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 września 2011 roku, sygn. II KO 51/11) wynika bowiem, że uwzględnienie wniosku złożonego w trybie art. 540 § 2 k.p.k. o wznowienie postępowania w przedmiocie odszkodowania i zadośćuczynienia za represje związane z działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego z uwagi na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 1 marca 2011 roku, jest uzależnione od kumulatywnego spełnienia trzech przesłanek, a mianowicie: 1) orzeczenie kończące postępowanie musiało zostać wydane na podstawie art. 8 ust. 1a ustawy lutowej, 2) żądanie wniosku przekraczało kwotę 25.000 zł, 3) szkoda i krzywda przekraczały wskazaną kwotę 25.000 zł.

97 Analiza akt postępowania, którego wznowienia żąda wnioskodawca, prowadzi do wniosku, że wszystkie wyżej wymienione przesłanki zostały spełnione.

98 Bezspornym jest, iż podstawą rozstrzygnięcia powołanego wyżej wyroku Sądu Okręgowego w Katowicach, były przepisy art. 8 ust. 1 i 1a ustawy lutowej, choć w podstawie prawnej przeczenia wskazano jedynie art. 8 ust. 1 tej ustawy. W ówczesnym stanie prawnym norma ta wskazywała bowiem maksymalną kwotę możliwą do zasądzenia na rzecz wnioskodawcy, tj. 25.000 złotych, a taką też kwotę Sąd Okręgowy w Katowicach zasądził na rzecz wnioskodawcy. Sąd Apelacyjny zwrócił przy tym uwagę, że wniosek L. M. został częściowo oddalony (punkt 2 wyroku) – jednakże z uwagi na brak uzasadnienia do wyroku Sądu Okręgowego w Katowicach, nie było możliwości dokładnego odtworzenia procesu decyzyjnego zapadłego rozstrzygnięcia oraz argumentacji na jego poparcie. Jednakże, biorąc pod uwagę oświadczenie wnioskodawcy złożone na rozprawie w dniu 4 marca 2009 roku w sprawie Sądu Okręgowego w Katowicach sygn. XVI Ko 222/08, z którego wynika, iż dochodzona kwota 25.000 złotych dotyczyła samego odszkodowania, a ponad nią wnioskodawca żądał również zadośćuczynienia, nie określając jednak jego wysokości, stwierdzić trzeba, iż łącznie dochodzona kwota ostatecznie określona w toku postępowania zainicjowanego wnioskiem L. M., przekraczała 25.000 złotych. Z tej przyczyny, w realiach niniejszej sprawy niewątpliwym jest, że pierwsza przesłanka konieczna do wznowienia postępowania została spełniona.

99 Jeśli chodzi o żądaną kwotę, to wprawdzie we wniosku inicjującym postępowanie w sprawie o odszkodowanie i zadośćuczynienie w przedmiotowej sprawie, wnioskodawca domagał się zasądzenia od Skarbu Państwa łącznej kwoty 25.000 złotych. Jednakże, wskazanie maksymalnej wysokości roszczenia finansowego, jakie przysługiwało wnioskodawcy na mocy ustawy lutowej od Skarbu Państwa jasno wskazuje, że określając wysokość kwotę kierował się ograniczeniem wynikającym z normy prawa, uznanej potem przez Trybunał Konstytucyjny za niekonstytucyjną. W konsekwencji naprowadzonych powyżej okoliczności uznać należy, iż L. M. precyzując swój pierwotny wniosek dochodził odszkodowania w wysokości 25.000 złotych oraz zadośćuczynienia ponad tę kwotę, nie określając jego wysokości, zaś Sąd Okręgowy jedynie z uwagi na ustawowy limit z art. 8 ust. 1a ustawy lutowej orzekł jak w wyroku z dnia 22 września 2009 roku w sprawie o sygn. akt XVI Ko 222/08. Uzasadnia to konkluzję, że gdyby nie ustawowe ograniczenie, zawarte w uchylonym obecnie art. 8 ust. 1a ustawy lutowej, Sąd Okręgowy zasądziłby na rzecz wnioskodawcy kwotę wyższą niż 25.000 złotych, już choćby z tytułu zadośćuczynienia, którego wysokości wnioskodawca nie określił. Taki tok rozumowania logicznie komponuje się z tym, co zawarte zostało w punkcie 2 wyroku, gdzie to oddalono żądanie wniosku w pozostałej części.

100 Wyrok Sądu Okręgowego w Katowicach nie zawiera uzasadnienia, co bez wątpienia uniemożliwia zapoznanie się z argumentacją sądu I instancji w zakresie przesłanek, jakie legły u podstaw zasądzenia zadośćuczynienia i odszkodowania (łącznie) w maksymalnej wówczas kwocie. Jednocześnie jednak, jeśli wziąć pod uwagę okoliczności przedmiotowej sprawy (długość okresu pozbawienia wolności, rozmiar cierpień psychicznych doznanych przez wnioskodawcę, ich rodzaj, natężenie, czas trwania i skutki) nie można zasadnie wykluczyć, że gdyby nie obowiązujący wówczas ustawowy limit, to łączna kwota odszkodowania i zadośćuczynienia zasądzona na rzecz wnioskodawcy przewyższałaby 25.000 złotych, tj. górną granicę przewidzianą ustawą lutową w ówczesnym brzmieniu.

101 W świetle powyższego nie ulega wątpliwości, że górna granica odszkodowania i zadośćuczynienia, wynikająca z przepisu zakwestionowanego przez Trybunał Konstytucyjny – determinowała treść wyżej wymienionego rozstrzygnięcia Sądu Okręgowego w Katowicach - w zakresie wysokości kwoty zasądzonej na rzecz wnioskodawcy.

102 Prokurator Prokuratury Okręgowej w Katowicach, w odpowiedzi na wniosek pełnomocnika wnioskodawcy o wznowienie postępowania, wniosek uznał za niezasadny i sprzeciwił się jego uwzględnieniu (k. 26-28). Sąd Apelacyjny nie podzielił jednak stanowiska i argumentacji prokuratora, zdaniem którego na kawie niniejszej sprawy nie zaistniały podstawy do wznowienia postępowania.

103 Wobec wszystkich wskazanych wyżej okoliczności, należało orzec jak w punkcie pierwszym sentencji wyroku.

104 0.1.Rodzaj rozstrzygnięcia na skutek wznowienia

105 0.0.1Uchylenie orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

106 Przyczyna i zakres

107 Podstawa prawna

108 Uchylono wyrok Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 22 września 2009 roku, sygn. akt XVI Ko 222/08 w całości i przekazano sprawę Sądowi Okręgowemu w Katowicach do ponownego rozpoznania.

109 art. 547 § 2 k.p.k.

110 Zwięźle o powodach uchylenia orzeczenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania

111 Z uwagi na okoliczności powołane wyżej w pkt. 4.1, Sąd Apelacyjny uchylił prawomocny wyrok Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 22 września 2009 roku, sygn. akt XVI Ko 222/08 i sprawę przekazał temu sądowi do ponownego rozpoznania.

112 Zapatrywania prawne i wskazania co do dalszego postępowania

113 Ponownie rozpoznając sprawę, Sąd Okręgowy w Katowicach powtórnie przeprowadzi postępowanie i orzeknie o wysokości należnego wnioskodawcy, tak odszkodowania jak i zadośćuczynienia, pamiętając jednocześnie o tym, iż zgodnie z art. 540 § 2 in fine k.p.k. nie może zasądzić kwot niższych, niż w uchylonym wyroku.

114 0.0.1Uchylenie orzeczenia i uniewinnienie oskarżonego

115 Przyczyna i zakres

116 Podstawa prawna uchylenia orzeczenia

117 ---

118 ---

119 Zwięźle o powodach uchylenia orzeczenia i uniewinnienia ze wskazaniem szczególnej podstawy prawnej uniewinnienia

120 ---

121 0.0.1Uchylenie orzeczenia i umorzenie postępowania

122 Przyczyna i zakres

123 Podstawa prawna uchylenia orzeczenia

124 ---

125 ---

126 Zwięźle o powodach uchylenia orzeczenia i umorzenia ze wskazaniem szczególnej podstawy prawnej umorzenia

127 ---

128 0.1.Inne rozstrzygnięcia zawarte w wyroku

129 Punkt rozstrzygnięcia z wyroku

130 Przytoczyć okoliczności

131 ---

132 ---

133 1.KOszty procesu

134 Punkt rozstrzygnięcia z wyroku

135 Przytoczyć okoliczności

136 pkt 3.

137 Wobec uwzględnienia wniosku pełnomocnika wnioskodawcy o wznowienie postępowania, na podstawie art. 639 k.p.k. w zw. z art. 8 ust. 3 ustawy lutowej, kosztami postepowania w przedmiocie wznowienia postępowania obciążono Skarb Państwa.

138 pkt 4.

139 Na podstawie art. 15 ust. 2 Ustawy o opłatach w sprawach karnych z dnia 23 czerwca 1973 roku (Dz.U. Nr 27, poz. 152 ze zm.), zwrócono na rzecz wnioskodawcy wniesioną opłatę od wniosku o wznowienie postępowania w kwocie 150 złotych.

140 1.PODPIS

141 SSA Grzegorza Wątroba

142 SSA Aleksander Sikora

143 SSA Marcin Ciepiela

ZARZĄDZENIE

144 - odpis wyroku wraz z uzasadnieniem doręczyć wnioskodawcy i jego pełnomocnikowi,

145 - zwrócić akta sprawy.

146 Katowice, dnia 16 maja 2023 roku.