Wyrok z dnia 23 września 2002 r., I SA/Ka 1281/01

wyrok z dnia 23 września 2002 r., I SA/Ka 1281/01

Tekst

TEZY

1 Przepis art. 22 ust. 9 pkt 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym do osób fizycznych /Dz.U. 1993 nr 90 poz. 416 ze zm./ ma zastosowanie do obu przewidzianych w art. 98 ustawy z dnia 19 października 1973 r. o wynalazczości /Dz.U. 1993 nr 26 poz. 117 ze zm./ przypadków, w których wypłata wynagrodzenia twórcy projektu wynalazczego wiązała się z zawarciem umowy przenoszącej prawo własności tego projektu.

Uzasadnienie

2 Istota sporu w rozpoznawanej sprawie sprowadza się do wykładni przepisu art. 22 ust. 9 pkt 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych /Dz.U. 1993 nr 90 poz. 416 ze zm./, zgodnie z którym koszty uzyskania przychodów z tytułu zapłaty za przeniesienie prawa własności projektu wynalazczego, topografii układu scalonego, znaku towarowego lub wzoru zdobniczego przez pierwszego właściciela określa się w wysokości 50 procent w stosunku do uzyskanego przychodu. Analizę tego przepisu należy rozpocząć od stwierdzenia, że jego konstrukcja wskazuje na to, że decydujące dla skutków podatkowych w zakresie określania podstawy opodatkowania podatkiem dochodowym ma skutek zdarzenia prawnego jaki zaistniał między pierwszym właścicielem projektu wynalazczego a nabywcą, czyli przeniesienie prawa własności projektu wynalazczego.

3 Z uwagi na przedmiot regulacji prawnej dalsze rozważania muszą odbywać się przy uwzględnieniu unormowań zawartych w zasadniczej dla omawianej problematyki - ustawie z dnia 19 października 1973 r. o wynalazczości /Dz.U. 1993 nr 26 poz. 117 ze zm./. Ustawa ta nie definiuje pojęcia prawa własności projektu wynalazczego, co więcej - takim pojęciem nie posługuje się w ogóle. Skoro zaś takim pojęciem posługuje się ustawa podatkowa, trzeba sięgnąć do prób jego definicji podejmowanej w literaturze przedmiotu. Według prof. A. Szewca, własność wynalazku /projektu wynalazczego/, to zespół skutecznych erga omnes uprawnień dających ich podmiotowi pełną możność korzystania z wynalazku, rozporządzania nim oraz dochodzenia roszczeń z tytułu naruszenia tych uprawnień /por. A. Szewc: Własność wynalazku, Monitor Prawniczy 1994 nr 4 str. 97 i nast./. Właścicielem wynalazku jest tylko ten, komu prawa te przysługują łącznie i w całości. Nie jest nim natomiast ten, kto może tylko korzystać z wynalazku choćby wyłącznie /licencjobiorca wyłączny, użytkownik, dzierżawca patentu/. Zdaniem tego samego autora, normatywną konstrukcję własności wynalazku oparto w ustawie o wynalazczości na zasadzie "patentu dla wynalazcy". Ma to nie tylko znaczenie moralne, ale pełni również doniosłą funkcję prawną "Oznacza bowiem, że wszystkie inne sytuacje, przewidziane w ustawie, w których ipso iure własnością przysługuje innym podmiotom niż twórca /współtwórcy/ wynalazku, stanowią wyjątek od reguły (...)".

4 Zasadą zatem wynikającą z art. 20 ust. 1 ustawy o wynalazczości jest, że prawo do uzyskania patentu na wynalazek /prawo do patentu/ przysługuje twórcy wynalazku. Wyjątkami zaś od tej zasady są sytuacje określone w ust. 2 tego artykułu. Chodzi o sytuację przyznania podmiotowi gospodarczemu /pracodawcy bądź zamawiającemu/ prawa do patentu na wynalazek dokonany przez twórcę w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy albo realizacji innej umowy. Wtedy podmiot gospodarczy nabywa własność wynalazku ex lege, czyli w sposób pierwotny, pod warunkiem, że umowa o pracę bądź umowa o dokonanie projektu wynalazczego nie stanowią inaczej.

5 W przypadku określonym w art. 20 ust. 3 /dokonanie projektu wynalazczego przy pomocy podmiotu gospodarczego/ podmiot ten nie uzyskuje prawa własności projektu a jedynie ustawową, niewyłączną licencję na korzystanie z projektu i to bez prawa udzielania sublicencji. Jednak umowa może rozszerzyć uprawnienia podmiotu gospodarczego do korzystania z wynalazku, a nawet przyznać mu prawo do uzyskania patentu, czyli własność wynalazku. Takie nabycie prawa własności projektu wynalazczego ma, jak wszystkie do tej pory omówione przypadki, charakter nabycia pierwotnego.

6 Wszystkie inne przypadki nabycia własności wynalazku mają charakter pochodny. Istota ich polega na tym, że twórca projektu /wynalazku/, któremu przysługuje pierwotne prawo własności wynalazku, czyli "pierwszy właściciel" w rozumieniu art. 22 ust. 9 pkt 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych przenosi prawo do patentu za uzgodnioną zapłatą na rzecz przedsiębiorcy lub przekazuje wynalazek do korzystania przez tego przedsiębiorcę.

7 Rozważenia wymaga, czy te dwie formy rozporządzania prawem do patentu, czyli własnością projektu wynalazczego różnią się w zakresie możliwości stosowania do nich normy art. 22 ust. 9 pkt 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych. Tak jak pierwsza z omówionych form nie budzi żadnych wątpliwości, to bardziej szczegółowego omówienia wymaga druga z nich.

8 Swoboda obrotu prawem do patentu nie doznaje ograniczeń podmiotowych ani przedmiotowych. Także tryb zawierania umów przenoszących to prawo poddany jest ogólnym zasadom określonym w kodeksie cywilnym. Specyfika wynalazków i ekonomicznych uwarunkowań obrotu prawami przysługującymi do nich znalazła jednak wyraz w ustawie w postaci prawnej możliwości zawarcia umowy o przeniesienie prawa do patentu w szczególnym normatywnie określonym trybie /art. 98 ust. 2 ustawy o wynalazczości/. Z prawa tego może korzystać jedynie uprawniony do patentu twórca, zamierzając przenieść swoje prawo na przedsiębiorcę. Zgodnie z art. 98 ust. 2 ustawy o wynalazczości, w przypadku przekazania wynalazku do korzystania zgodnie z ust. 1 przejście prawa do patentu następuje z dniem zgłoszenia wynalazku przedsiębiorcy, pod warunkiem przejęcia przez tego przedsiębiorcę do korzystania w terminie jednego miesiąca od daty zgłoszenia, chyba że strony ustalą inny termin.

9 Rozważając jaki charakter ma nabycie prawa do patentu przez przedsiębiorcę /ex lege, czy na mocy umowy z twórcą/, w nauce prawa wyrażany jest pogląd, że trafniejsze wydaje się przyjęcie, że mamy tutaj do czynienia z umownym przeniesieniem tej własności, tyle tylko, że specyficznym pod względem podmiotowym i na szczególnych warunkach finansowych. Twórca projektu otrzymuje bowiem w takim przypadku nie "zapłatę", jak w pierwszym z omówionych przypadków, lecz wynagrodzenie /por. A. Szewc: Własność wynalazku, Monitor Prawniczy 1994 nr 4 str. 99/.

10 Przeniesienie tych rozważań na grunt ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, prowadzi do wniosku, że w przypadku rozporządzenia przez pierwszego właściciela projektem wynalazczym w każdym z dwóch wymienionych w art. 98 ust. 1 ustawy o wynalazczości sposobów, następuje skutek w postaci przeniesienia własności projektu wynalazczego na przedsiębiorcę. Okoliczność, że w zamian za to twórca otrzymuje świadczenie nazwane w pierwszym przypadku "zapłatą" a w drugim "wynagrodzeniem" mogłaby przesądzać o ograniczeniu stosowania art. 22 ust. 9 pkt 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych tylko w odniesieniu do pierwszego z nich jedynie wtedy, gdyby ustawodawca podatkowy posługiwał się wyłącznie pojęciami, które tworzą konstrukcje prawne w ustawie o wynalazczości. Jak wynika z wcześniejszych wywodów, tak jednak nie jest. Nie ma zatem wystarczającego uzasadnienia dla rozróżnienia z tego tylko powodu skutków podatkowych w zakresie sposobu określania podstawy opodatkowania. Można bowiem przyjąć, że celem stworzenia takiej preferencji było umożliwienie twórcom projektów wynalazczych, którzy w odróżnieniu od twórców działających w ramach wykonywania obowiązków pracowniczych, bądź przy pomocy przedsiębiorcy, ponosili niepomiernie wyższe wydatki, ich zrekompensowanie przez znacznie korzystniejsze ustalanie wysokości kosztów uzyskania przychodu. Nie ma zatem uzasadnionych powodów by uznać, że w pojęciu "zapłata" nie mieści się również pojęcie "wynagrodzenie", skoro w obu przypadkach chodzi w istocie o świadczenie w zamian za spowodowanie przez twórcę projektu wynalazczego takiego samego skutku prawnego /przeniesienie prawa do projektu wynalazczego na przedsiębiorcę/, a w języku potocznym są to synonimy /por. A. Dąbrówka, E. Geller, R. Turczyn, Słownik synonimów, "Świat Książki" str. 113/.

11 Reasumując przedstawione wywody stwierdzić należy, że przepis art. 22 ust. 9 pkt 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych ma zastosowanie do obu przewidzianych w art. 98 ustawy o wynalazczości przypadków, w których wypłata wynagrodzenia twórcy projektu wynalazczego wiązała się z zawarciem umowy przenoszącej prawo własności tego projektu.