Postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 listopada 2015 r., I OZ 1469/15
postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 listopada 2015 r., I OZ 1469/15
Sentencja
1 Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Wiesław Morys po rozpoznaniu w dniu 10 listopada 2015 na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia B. M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 3 września 2015 r., sygn. akt II SA/Rz 59/15 o odmowie zmiany postanowienia z dnia 4 marca 2015 r. w sprawie ze skargi B. M. na postanowienie Rektora Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej im. [...] w K. z dnia [...] listopada 2014 r. w przedmiocie odmowy przyznania stypendium na kierunkach zamawianych postanawia: oddalić zażalenie. 2
Uzasadnienie
2 Postanowieniem z dnia 3 września 2015 r., sygn. akt II SA/Rz 59/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie odmówił B. M. zmiany postanowienia tego Sądu z dnia 4 marca 2015 r., mocą którego zwolniono B. M. od opłat sądowych w całości i odmówiono jej przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. Jak wskazał Sąd w jego uzasadnieniu z przedstawionych przez skarżącą we wniosku PPF informacji wynikało, że jest ona studentką Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej im. [...] w K. i tam też mieszka. Jej dotychczasowym dochodem było jedynie stypendium rektora oraz stypendium zamawiane, których nie przyznano jej w aktualnym roku akademickim. Pozostaje wobec tego na utrzymaniu rodziców, wraz ze studiującą w K. siostrą. Wydatki na ich utrzymanie wynoszą miesięcznie po około 800 zł. Ojciec choruje przewlekle, z czym związane są znaczne koszty leczenia. Siostra od dzieciństwa leczy się na schorzenia nerek, z tym że obecnie nastąpiła przerwa w leczeniu. Dochód rodziców wynosi łącznie 4300 zł. Rodzice mieszkają w domu o powierzchni 140 m kw. Ponoszą koszty własnego utrzymania, jak również utrzymania córek w K. i w K. Wydatkują m.in. 615 zł na spłatę raty kredytu, 200 zł na lekarstwa, 300 zł na dojazdy do pracy, 1500 zł – na własne utrzymanie. W oparciu o tak ustalony stan majątkowy rodziców skarżącej Sąd I instancji uznał, iż kwalifikuje ją to do otrzymania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Wnioskiem z dnia 20 maja 2015 r. skarżąca zwróciła się o ustanowienie adwokata z urzędu celem sporządzenia skargi kasacyjnej od zapadłego w sprawie postanowienia z dnia 21 kwietnia 2015 r. odrzucającego jej skargę. W załączonym formularzu PPF zaznaczyła, iż wnosi o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Postanowieniem z dnia 29 maja 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie odmówił skarżącej zmiany postanowienia z dnia 4 marca 2015 r., dochodząc do przekonania, iż skarżąca nie wykazała zmian okoliczności, które miałyby wpływ na inną ocenę przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy niż miało to miejsce w poprzednim orzeczeniu w tej materii. Na skutek wniesionego zażalenia Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 29 lipca 2015 r., sygn. akt I OZ 869/15, uchylił to postanowienie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. W jego uzasadnieniu podkreślił, iż z uwagi na zamiar skarżącej wniesienia skargi kasacyjnej, którą skutecznie może sporządzić tylko profesjonalny pełnomocnik, Sąd I instancji winien jeszcze raz wnikliwie rozważyć, czy w sprawie nie nastąpiła zmiana okoliczności, o których mowa w art. 165 P.p.s.a. mając na uwadze całokształt okoliczności sprawy, w tym także kwestię różnicy w wysokości kosztów sądowych i kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika, które to koszty z reguły są o wiele wyższe. Ponadto w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego interpretacja przepisów prawa winna być dokonywana w taki sposób, by nie zamykać stronie możliwości dochodzenia swoich praw na drodze sądowej, co wynika z treści art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP.
3 Zaskarżone obecnie postanowienie zapadło na skutek ponownego rozpoznania sprawy. Jak wskazał Sąd I instancji w jego motywach zarządzeniem z dnia 18 sierpnia 2015 r. wezwano skarżącą do dołączenia dodatkowych informacji o aktualnej sytuacji materialnej jej i rodziny. Z nadesłanych dokumentów wynika, że rodzina posiada trzy samochody, w tym [...] z 1997 r., [...] z 2002r. oraz [...] z 2002 r. Rodzice dojeżdżają do pracy osobnymi samochodami, skarżąca do K. na studia oraz ze stancji na uczelnię również korzysta z prywatnego samochodu, studiująca w K. siostra dojeżdża autobusem i na miejscu ponosi wydatki na bilet miesięczny. Z wyciągów z rachunków bankowych strony wynika m.in., że saldo na koniec sierpnia 2015 r. wynosiło niespełna 200 zł, a uznanie z rachunku rodziców z dnia [...] lipca w kwocie 3500 zł zostało w dniu [...] lipca w kwocie 3400 zł przelane na rachunek S. M. pod tytułem "zwrot majątku". Natomiast na rachunkach bankowych rodziców na dzień [...] czerwca 2015 r. stan lokat wynosił 16000 zł, a na [...] lipca 2015 r. - 7500 zł; saldo na rachunku w [...] na dzień [...] sierpnia 2015 r. wynosiło 3509,81 zł. W zestawieniach operacji znajdują się dowody transakcji w placówkach handlowych o różnych profilach, w tym spożywczym, kosmetycznym, aptecznym, odzieżowym i motoryzacyjnym, ponoszenia opłat za telefon, internet i telewizję cyfrową, a także prenumeratę czasopisma "[...]". W czerwcu matka skarżącej otrzymała nagrodę jubileuszową w kwocie 4193,33 zł., zrealizowano też przelew za B. M. na kwotę 300 zł "za bilety 6xosób". Czynsz za stancję skarżącej w K. do czerwca 2015 r. wynosił 280 zł miesięcznie, a w K. za wynajem dwupokojowego mieszkania o pow. 40 m kw. (z prawem podnajmu osobom trzecim) wynosił 1300 zł miesięcznie, choć za okres wakacyjny 900 zł za trzy miesiące. Na rachunku rodziców skarżącej widnieje także uznanie tytułem "czynsz" z czerwca na kwotę 410 zł za maj. Wnioskodawczyni dołączyła również kopię umowy pożyczki zaciągniętej przez matkę z funduszu mieszkaniowego w zakładzie pracy na kwotę 30000 zł, spłacaną w ratach po 612,75 zł (potrącanych z wynagrodzenia). Pozostałe dotychczas ujawnione dane nie uległy zmianie. W ocenie Sądu I instancji ustalona w niniejszej sprawie sytuacja materialna rodziców skarżącej nie daje podstaw do zmiany postanowienia z dnia 4 marca 2015r. i udzielenia jej wsparcia w większym wymiarze, niż dotychczas. Jego zdaniem rodzina skarżącej posiada oszczędności, z których możliwe jest pokrycie wydatków związanych z ustanowieniem pełnomocnika z wyboru bez uszczerbku dla podstawowego utrzymania. Sąd ten zwrócił również uwagę, że w okresie wakacyjnym skarżąca nie ponosi wydatków związanych ze studiami, a pokrywany przez rodziców czynsz najmu całego mieszkania w K. (z prawem podnajmu osobom trzecim, jak wynika z umowy) wynosił po 300 zł na miesiąc. Zdaniem Sądu meriti trudno również uznać za wydatek niezbędny utrzymywanie trzech samochodów. Przyjął zatem, że od czasu wydania postanowienia z dnia 4 marca 2015 r. nie nastąpiły takie zmiany okoliczności faktycznych lub prawnych, jakie w sytuacji materialnej skarżącej i rodziny, na utrzymaniu której pozostaje, uniemożliwiałyby poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, bądź że wydatkowanie na wynagrodzenie pełnomocnika z wyboru oraz ewentualne pozostałe poza opłatami sądowymi koszty sądowe pozbawiłoby rodzinę środków koniecznego utrzymania.
4 Zażalenie na to postanowienie złożyła B. M., domagając się zwolnienia ze wszystkich opłat sądowych i kosztów procesu oraz przyznania pomocy prawnej w postaci adwokata. W jego uzasadnieniu wskazała na trudną sytuację majątkową swojej rodziny.
5 Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:
6 Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
7 Zmiana postanowienia niekończącego postępowania w sprawie - a takim jest postanowienie w przedmiocie prawa pomocy - jest w postępowaniu sądowoadministracyjnym możliwa wówczas, gdy zmienią się okoliczności sprawy (art. 165 P.p.s.a.). Innymi słowy, warunkiem bezwzględnym weryfikacji takiego orzeczenia, nawet prawomocnego, jest wykazanie przez zainteresowanego, że okoliczności dla rozstrzygnięcia istotne - a więc tu jego sytuacja materialna – uległy modyfikacji na tyle ważkiej, że uzasadniają one jego zmianę.
8 W niniejszej sprawie skarżąca przedstawiła praktycznie tożsamy stan faktyczny, jak w poprzednim postępowaniu dotyczącym prawa pomocy, to zaś wyklucza zmianę postanowienia z dnia 4 marca 2015 r., gdyż jest sprzeczne z brzmieniem przywołanego przepisu i podważałoby zasadność poprzedniego orzeczenia. W postępowaniu wywołanym kolejnym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy sądy nie zajmują się już ponowną oceną tych samych okoliczności i argumentów, jak przy rozpatrywaniu pierwszego. Ich zadanie sprowadza się do porównania sytuacji przedstawionej w dwóch wnioskach i następnie oceny, czy nastąpiła istotna zmiana okoliczności, a w przypadku pozytywnej odpowiedzi na to pytanie do zdecydowania, czy aktualne okoliczności uzasadniają zmianę pierwotnego rozstrzygnięcia w sprawie. Podkreślić również należy, iż w orzecznictwie sądowoadministracyjnym ugruntowane jest stanowisko, że jeżeli osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy nie osiąga własnych dochodów, ponieważ uczy się i pozostaje na utrzymaniu rodziców lub opiekunów, o przyznaniu prawa pomocy decydują możliwości zarobkowe i majątkowe osób zobowiązanych do alimentacji. Obowiązek ten obciąża rodziców, których dzieci nie są zdolne do samodzielnego utrzymania. Skarżąca – jak sama deklaruje – nadal się uczy. Zatem w sytuacji, gdy sama nie jest w stanie się utrzymać, mimo że jest pełnoletnia, to obowiązek alimentacji spoczywa na jej rodzicach. Do obowiązku tego zalicza się, zarówno w orzecznictwie sądów administracyjnych, jak i sądów powszechnych, nie tylko utrzymanie, ale także pomoc w opłaceniu kosztów postępowania sądowego, toczonego przez osobę uprawnioną do alimentacji (p. postanowienia: Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 1989 r., sygn. akt II CZ 80/89, LEX nr 8963 i z dnia 5 maja 1967 r., sygn. akt I CZ 37/67, LEX nr 6155, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04, opubl. ONSAiWSA z 2005 r., nr 1, poz. 8). Ze znajdujących się w sprawie dokumentów nadesłanych przez samą skarżącą nie wynika, aby jej rodzice byli na tyle ubodzy, że ich rzeczywiste zdolności płatnicze uniemożliwiałyby skorzystanie z pomocy profesjonalnego pełnomocnika przy sporządzeniu skargi kasacyjnej, tym bardziej iż skarżąca została wcześniej zwolniona od ponoszenia opłat sądowych. Należy mieć przy tym na uwadze, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym, czy to w zakresie zwolnienia od kosztów, czy też ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to sprowadzać się powinno do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Dlatego też może być stosowane w takich sytuacjach, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucania ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą w większości dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia strony skarżącej z obowiązku ich ponoszenia. Ponadto obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności bezwarunkowego prawa do uzyskania pomocy w formie ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Instytucja ta zastrzeżona jest jedynie dla tych osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów skorzystania z usług takiego pełnomocnika, bo często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych.
9 Przy stwierdzeniu zatem braku istotnej zmiany okoliczności faktycznych sprawy Sąd meriti nie był władny do dokonania innej oceny tych okoliczności, niż uczynił to w uprzednich postanowieniach w przedmiocie prawa pomocy. W konsekwencji czego zaskarżone postanowienie okazało się trafne.
10 Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji niniejszego postanowienia.
11 -----------------------
12 2