Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 stycznia 2024 r., I OSK 2442/22

wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 stycznia 2024 r., I OSK 2442/22

Sentencja

1 Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Monika Nowicka Sędziowie: sędzia NSA Mariola Kowalska sędzia del. WSA Maria Grzymisławska-Cybulska (spr.) po rozpoznaniu w dniu 12 stycznia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej E. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 12 października 2022 r. sygn. akt II SA/Łd 459/22 w sprawie ze skargi E. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia [...] kwietnia 2022 r. nr [...] w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i przypisania do zwrotu świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

2 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 12 października 2022 r. sygn. akt II SA/Łd 459/22 oddalił skargę E. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 7 kwietnia 2022 r. nr KO.441.78.2022 w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i przypisania do zwrotu świadczenia pielęgnacyjnego.

3 Skargę kasacyjna wywiodła E. S. zaskarżonemu wyrokowi zarzucając Sądowi Wojewódzkiemu naruszenie prawa materialnego, a mianowicie:

4 1. art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (dalej: "u.ś.r.") poprzez błędną jego wykładnię i zakwalifikowanie pobranych przez skarżącą świadczeń jako nienależnie pobranych oraz stwierdzenie, że miała ona świadomość, iż nastąpiła zmiana, która może mieć wpływ na pobierane świadczenie, podczas gdy w dacie pobierania świadczeń nie miała ona świadomości, że jej uprawnienie do pobierania tychże świadczeń ustało, a więc nie zostały spełnione przesłanki uznania świadczenia za nienależne w rozumieniu powołanego przepisu;

5 2. art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2008 r. o świadczeniach rodzinnych - poprzez błędną jego wykładnię i przyjęcie, że podjęcie zatrudnienia przez córkę skarżącej miało wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego oraz że podjęcie tegoż zatrudnienia przez córkę skarżącej z góry wyklucza prawo do świadczenia pielęgnacyjnego dla skarżącej;

6 Na podstawie art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - dalej jako: "p.p.s.a." zarzucono również naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, 8, 9 oraz art. 77 § 1 KPA oraz art. 107 § 3 KPA polegające na oddaleniu zamiast uwzględnienia skargi, a w konsekwencji nieuchyleniu decyzji organu II instancji, pomimo że nie rozpatrzono w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego, co w konsekwencji doprowadziło do błędnego ustalenia, że w momencie pobierania świadczenia pielęgnacyjnego skarżąca miała świadomość, że świadczenie to jej nie przysługuje, podczas gdy z akt sprawy jednoznacznie wynika, że wiedzę taką powzięła dopiero w dniu otrzymania zawiadomienia o wszczęciu postępowania w sprawie nienależnie pobranych świadczeń.

7 Żądaniem skargi kasacyjnej objęto uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji oraz zasądzenie od organu na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Skarżąca kasacyjnie zrzekła się rozprawy.

8 Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie złożono.

9 Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

10 Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw.

11 Przepis art. 193 zdanie drugie ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi, Dz.U. 2023, poz. 1634 – dalej jako: "p.p.s.a." wyłącza odpowiednie stosowanie do postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym wymogów dotyczących koniecznych elementów uzasadnienia wyroku, które przewidziano w art. 141 § 4 w zw. z art. 193 zdanie pierwsze p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny nie przedstawia więc w uzasadnieniu wyroku oddalającego skargę kasacyjną opisu ustaleń faktycznych i argumentacji prawnej podawanej przez organy administracji i Sąd I instancji.

12 Na wstępie wskazać należy, że skoro w niniejszej sprawie skarżąca kasacyjnie - na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a. zrzekła się przeprowadzenia rozprawy, a strona przeciwna w ustawowym terminie nie zawnioskowała o jej przeprowadzenie, to rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a.

13 Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę tylko w granicach skargi kasacyjnej (art. 183 § 1 p.p.s.a.), z urzędu biorąc pod uwagę jedynie nieważność postępowania, co oznacza związanie przytoczonymi w skardze kasacyjnej jej podstawami, określonymi w art. 174 p.p.s.a. Wobec niestwierdzenia zaistnienia przesłanek nieważności postępowania, oceniając wyrok Sądu I instancji w ramach zarzutów zgłoszonych w skardze kasacyjnej, Naczelny Sąd Administracyjny uznał te zarzuty za niezasadne.

14 Ze skargi kasacyjnej złożonej w niniejszej sprawie wynika, że jej autor oparł postawione w niej zarzuty na obydwu podstawach określonych w art. 174 p.p.s.a. Gdy w skardze kasacyjnej zarzuca się zarówno naruszenie przepisów prawa materialnego, jak i przepisów postępowania, to co do zasady, w pierwszej kolejności należy rozpoznać ten drugi z zarzutów. Warunkiem uwzględnienia zarzutu naruszenia przepisów postępowania jest wykazanie istotnego wpływu zaistniałego naruszenia na wynik sprawy. W niniejszej jednak sprawie naruszenia przepisów postępowania administracyjnego skarga kasacyjna upatruje w naruszeniu art. 7, 8, 9 oraz art. 77 § 1 k.p.a. oraz art. 107 § 3 k.p.a., argumentując, że nie rozpatrzono w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego. Za błędne skarga kasacyjna uznaje ustalenie, że w momencie pobierania świadczenia pielęgnacyjnego skarżąca kasacyjnie miała świadomość, że świadczenie to jej nie przysługuje. W sprawie nie ma sporu, co do samego faktu pouczenia skarżącej kasacyjnie o obowiązku niezwłocznego informowania organu o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Jednak w ocenie skarżącej kasacyjnie prawidłowe pouczenie powinno być zindywidualizowane. Tymczasem, jak zauważa ona, nie pouczono jej, że podjęcie pracy przez niepełnosprawną córkę, wyłączy jej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. De facto zarzut naruszenia przepisów postępowania został sformułowany w całkowitym oderwaniu od istoty samego świadczenia pielęgnacyjnego. Zważywszy na to, ocena zasadności zarzutu naruszenia przepisów postępowania wymagała jednoczesnego odniesienia się do kwestii poprawności dokonanej przez Sąd Wojewódzki wykładni przepisów prawa materialnego.

15 Niezasadnie w okolicznościach badanej sprawy Sądowi Wojewódzkiemu zarzucono naruszenie art. 17 oraz art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.

16 Zaakcentować należy, że zarzut naruszenia prawa materialnego w pkt 1.2 skargi kasacyjnej został wadliwie skonstruowany - art. 17 u.ś.r. Nie wskazano bowiem właściwej jednostki redakcyjnej tego przepisu (ustępu) i dopiero na podstawie uzasadnienia skargi kasacyjnej przyjąć można, że chodzi o art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r. Mając jednak na względzie treść uchwały pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego z 26 października 2009 r., sygn. akt I OPS 10/09 oraz odnosząc się do treści uzasadnienia skargi kasacyjnej, Naczelny Sąd Administracyjny Sąd rozpoznał niniejszą skargę kasacyjną, w takim zakresie w jakim pozwoliła na to treść zarzutów skargi, mając na uwadze aby prawo skarżącej do sądu nie doznało uszczerbku.

17 Na podstawie art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

18 1) matce albo ojcu,

19 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

20 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

21 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

22 - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

23 Na podstawie art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do jego zwrotu. W myśl art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania. Stosownie zaś do art. 25 ust. 1 u.ś.r. w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym na wysokość otrzymywanych świadczeń, osoba, o której mowa w art. 23 ust. 1, jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego świadczenia rodzinne.

24 Podsumowując, na podstawie art. 17 ust.1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługiwało z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Nie ma wątpliwości, że związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy sprawowaną opieką a brakiem zatrudnienia, w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r., musiał być tego rodzaju, że wymiar i charakter osobistej opieki sprawowanej nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i systematyczny współudział w postępowaniu leczniczym, rehabilitacyjnym oraz edukacyjnym był na tyle absorbujący, że uniemożliwiał opiekunowi podjęcie lub kontynuowanie zatrudnienia.

25 Z uwzględnieniem zdefiniowanej powyżej istoty świadczenia pielęgnacyjnego należało zatem ocenić prawidłowość działania organów, w tym i realizacji zasady prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), zasady budowania zaufania do organów władzy publicznej (art. 8 k.p.a.) oraz zasady informowania stron (art. 9 k.p.a.). Analiza akt sprawy dowodzi, że skarżąca kasacyjnie była wielokrotnie pouczana o obowiązku niezwłocznego informowania organu o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie może być uzasadnionych wątpliwości co do tego, że zaprzestanie sprawowania osobistej opieki - w wymiarze uniemożliwiającym skarżącej kasacyjnie podjęcie pracy zarobkowej - stanowi zmianę mającą wpływ na prawo do świadczenia, którego istotą jest częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych związanych z niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z pracy, spowodowaną koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną (por. wyrok NSA z dnia 21 sierpnia 2018 r., sygn. akt I OSK 1124/18).

26 Niesłusznie w tej sytuacji skarżąca kasacyjnie zarzuca organom, że nie została w sposób wyczerpujący i dokładny pouczona o obowiązku powiadomienia organu o podjęciu przez córkę zatrudnienia. Nie ma wątpliwości, że w niniejszej sprawie skarżąca kasacyjnie zaprzestała sprawowania osobistej opieki - w wymiarze uniemożliwiającym jej podjęcie pracy zarobkowej - w związku z rozpoczęciem przez córkę świadczenia pracy na pełen etat. Równocześnie, bezsporne pozostaje, że skarżąca kasacyjnie pomimo takiej zmiany pobierała nadal świadczenie pielęgnacyjne. Analiza akt sprawy dowodzi, że Sąd Wojewódzki prawidłowo ocenił, że organ dokonał prawidłowej analizy materiału dowodowego, uwzględnił w stanie faktycznym wszystkie okoliczności sprawy, a swoją ocenę uzasadnił nie przekraczając granic swobodnej oceny dowodów, czemu dał wyraz w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji (art. 107 § 3 k.p.a.). Rolą organu w toku postępowania administracyjnego jest: podjęcie czynności w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 7 k.p.a.), udokumentowanie poczynionych ustaleń w aktach sprawy (art. 77 § 1 k.p.a.) oraz uzasadnienie w sposób przewidziany w art. 107 § 3 k.p.a. wydanej decyzji. Dokumentacja akt niniejszej sprawy wskazuje, że prawidłowo Sąd Wojewódzki ocenił, że organy prowadzące postępowanie tym standardom sprostały. Z ustaleń faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku wynika, że skarżąca kasacyjnie została w sposób prawidłowy pouczona o obowiązku powiadomienia organu o każdorazowej zmianie jej sytuacji osobistej czy rodzinnej. W związku z tym, że córka skarżącej podjęła zatrudnienie, a skarżąca nie poinformowała o tym fakcie organu i nadal pobierała świadczenie pielęgnacyjne przyznane jej na niepełnosprawną córkę, to okoliczność ta bezsprzecznie wskazuje, że skarżąca pobierała nienależne jej świadczenie pielęgnacyjne, do którego zwrotu została zobowiązana wydaną w sprawie decyzją.

27 Zarzuty skargi kasacyjnej nie mogły jednak przynieść pożądanego rezultatu z tej przyczyny, że jak wyżej wskazano, skarżąca kasacyjnie nie kwestionuje faktu pouczenia jej o obowiązku informowania o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, ale ich zasadności upatruje w subiektywnej ocenie, że pouczenia nie udzielono jej w sposób prawidłowy.

28 Trafnie uznały organy, że w konkretnych okolicznościach badanej sprawy ziściły się przesłanki uznania świadczenia pielęgnacyjnego za nienależnie pobrane, a Sąd Wojewódzki stanowisko to słusznie zaakceptował.

29 W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną.