Postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 stycznia 2012 r., I FZ 520/11

postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 stycznia 2012 r., I FZ 520/11

Sentencja

1 Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Sylwester Marciniak po rozpoznaniu w dniu 24 stycznia 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia M. J. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 31 października 2011r., o sygn. akt III SA/GI 668/10 odmawiające przyznania prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. J. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 9 grudnia 2009 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach.

Uzasadnienie

2 1. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 31 października 2011r., sygn. akt III SA/Gl 668/10 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, odmówił przyznania prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych, w sprawie ze skargi M. J. (zwany dalej: "skarżącym") na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 9 grudnia 2009 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług.

3 2. Postępowanie przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Gliwicach przedstawiało się następująco: wyrokiem z dnia 10 czerwca 2011 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach oddalił skargę skarżącego na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia 9 grudnia 2009 r., w przedmiocie podatku od towarów i usług.

4 3. Pełnomocnik skarżącego wniosła skargę kasacyjną od przedmiotowego wyroku, do której dołączono wniosek o przyznanie prawa pomocy. We wniosku strona skarżąca zwróciła się do WSA w Gliwicach o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.

5 W jego uzasadnieniu podając, że znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, gdyż od 1 czerwca 2010 r. ma zawieszoną działalność gospodarczą, a postępowania egzekucyjne prowadzone przez kilka lat przez organy spowodowały utratę płynności finansowej i uniemożliwiły prowadzenie działalności gospodarczej. Strona w formularzu nie wykazała jakichkolwiek źródeł dochodu, wykazując w stanie majątkowym stary dom o pow. 50 m ² wymagający remontu i nakładów finansowych.

6 4. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach po rozpoznaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy, nie znalazł podstawy do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie i zaskarżonym postanowieniem z dnia 31 października 2011r. odmówił przyznania prawa pomocy.

7 Sąd I instancji w uzasadnieniu tego postanowienia wrócił do istoty sprawy i zważył, że postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 19 listopada 2010 r. skarżący został zwolniony z obowiązku uiszczenia wpisu od skargi, a w pozostałej części wniosek o zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych został oddalony. Pismem z dnia 4 sierpnia 2011 r. pełnomocnik skarżącego poinformował sąd, że sytuacja materialna skarżącego w dalszym ciągu nie uległa poprawie. Jest osobą utrzymującą się z prac dorywczych, z których to dochodów dokonuje zakupu żywności i części lekarstw. Opiekuje się matką, która w zamian opłaca mu rachunki za energię elektryczną (kwota 20 zł) i często przygotowuje posiłki, kupuje lekarstwa i pierze. Strona podniosła, iż w okresie zimowym zamieszkuje u matki, posiada też ogród warzywny i nie ponosi wydatków czynszowych gdyż dom stanowi jego własność. Nie posiada także żadnych rachunków i kont bankowych. Sąd I instancji po dokonaniu wnikliwej analizy przedstawionych przez stronę dokumentów i złożonych oświadczeń ustalił, że w obecnym stanie faktycznym brak jest podstaw do odstąpienia od zasady odpłatności za prawo do sądu, gdyż skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania sądowego bez uszczerbku dla siebie i rodziny. Ponadto przedstawione uzasadnienie budzi wątpliwości co do stanu majątkowego skarżącego, który nie wykazał, że w roku bieżącym nie osiąga żadnego dochodu, zwłaszcza, że jak sam podaje ponosi jednak wydatki związane z własnym utrzymaniem i z utrzymaniem małoletnich dzieci. Skarżący dołączył zaświadczenie z Urzędu Skarbowego, że ma zawieszoną działalność gospodarczą od 18 lutego 2011 r. co pozostaje w sprzeczności z wcześniejszą informacją skarżącego, że działalność gospodarczą zawiesił 1 czerwca 2010 r. Sąd I instancji zwrócił uwagę, że strona skarżąca konsekwentnie akcentuje, że jest osobą bez dochodów utrzymującą się jedynie z prac dorywczych niskopłatnych, z pomocy finansowej matki, u której czasowo w okresie zimowym zamieszkuje, i uprawia ogród warzywny. Strona jednocześnie wskazała, iż jest właścicielem nieruchomości "starego domu" o pow. 50 m ² i nie posiada innego majątku. Argumentacja ta zatem ma wskazywać, iż strona skarżąca jest osobą ubogą.

8 Tymczasem jak wynika z informacji na druku PPF z dnia 1 kwietnia 2010 r. złożonym w czasie, kiedy strona ubiegała się o zwolnienie od wpisu od skargi strona była współwłaścicielem jeszcze innych nieruchomości. Obecnie zaś, jak już nadmieniono, jest jedynie właścicielem jednej nieruchomości. Dodać trzeba, iż taki stan rzeczy, nastąpił w wyniku ugody zawartej z żoną skarżącego, z którą skarżący pozostaje w separacji na mocy wyroku Sądu Okręgowego. Ugodą tą skarżący doprowadził do takiego rozporządzenia swym stanem majątkowym i w wyniku stał się właścicielem jednej jedynie nieruchomości. Takie zaś postępowanie nie może uzasadniać przychylenia się obecnie do wniosku o prawo pomocy, gdy strona z jednej strony wyzbywa się majątku, a z drugiej ubiega się o pomoc ze strony Skarbu Państwa poprzez domaganie się zwolnienia jej od kosztów sądowych.

9 Nie mogło też ujść uwadze sądu I instancji, iż zarówno w tej sprawie prowadzonej pod sygnaturą akt III SA/GL 668/10 jak i w pozostałych sprawach, których wg twierdzeń pełnomocnika strony jest 22 skarżący posiadał pełnomocnika z wyboru uczestniczącego w postępowaniu sądowym na etapie I instancji (udział w rozprawach) jak i na etapie II instancji, gdzie we wszystkich sprawach sporządzone zostały skargi kasacyjne na orzeczenia sądu administracyjnego I instancji.

10 Sąd I instancji w swoim uzasadnieniu wskazał, iż w świetle przedstawionych wyżej zasad udzielania prawa pomocy oraz zasady odpłatności postępowania sądowego sąd rozpoznając wnioski w tym zakresie bierze pod uwagę tylko rzeczywistą i aktualną sytuację majątkową wnioskodawcy. To na skarżącym ciąży obowiązek uprawdopodobnienia, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych, w tym uiścić należnego wpisu od skargi kasacyjnej. Strona powinna zatem podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy, a nie poddawać w wątpliwość jej wiarygodność przez podawanie nierzetelnych informacji.

11 Mając na względzie powyższe na postawie art. 260 i art. 254 § 1 w zw. z art. 245 § 1 i § 3 P.p.s.a. sąd I instancji odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

12 Końcowo sąd I instancji zauważył, że kwota należnego wpisu od skargi kasacyjnej stosownie do art. 203 P.p.s.a., w razie uwzględnienia skargi kasacyjnej przez sąd drugiej instancji przysługuje skarżącemu od organu, który wydał zaskarżony akt w ramach zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego

13 5. W złożonym zażaleniu pełnomocnik skarżącego wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach.

14 Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił naruszenie przepisów postępowania przed sądami administracyjnymi mających istotny wpływ na wynik sprawy, a w szczególności:

15 - art. 245 § 3 i art. 246 § 1 P.p.s.a. polegające na przyjęciu, że skarżący nie udowodnił, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

16 W uzasadnieniu skarżący wskazał, że nie może zgodzić się z zaskarżonym postanowieniem. W pierwszej kolejności stwierdził, że postanowieniem z dnia 19 listopada 2010 r. sąd I instancji zwolnił skarżącego z obowiązku uiszczenia wpisu od skargi. Od tej daty sytuacja skarżącego nie uległa zmianie. Ugoda, na którą powołuje się sąd była zawarta w dniu 21 kwietnia 2010 r. Fakt ten był znany sądowi w chwili wydawania postanowienia, strona powołała się na ugodę w trakcie składanego sprzeciwu. Należy przy tym stwierdzić, że na mocy w/w ugody skarżący nie dopuścił się takiego rozporządzenia swoim majątkiem, które uzasadniłoby w chwili obecnej odmowę przyznania pomocy. Skarżący wyjaśnił, że przekazał na własność nieruchomości małżonce, sprawującej opiekę nad dziećmi zwalniając się tym samym z obowiązku alimentacyjnego na rzecz ich wspólnych małoletnich dzieci. Natomiast posiadanie przez niego profesjonalnego pełnomocnika z wyboru nie powinno być przesłanką odmowy udzielenia prawa pomocy.

17 Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

18 6. Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.

19 7. Stosownie do przepisu art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1270 ze zm. dalej: "P.p.s.a.") osobie fizycznej prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Należy podkreślić, iż prawo pomocy stanowi instytucję wyjątkową. Zasadą jest bowiem ponoszenie przez strony kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zgodnie z art. 199 P.p.s.a., przy tym uznaniu sądu pozostawił ustawodawca ocenę przytoczonych przez wnioskodawcę okoliczności, uzasadniających jego zdaniem wyjątkowe traktowanie wynikające z art. 246 P.p.s.a.

20 Zgodnie z art. 246 § 2 P.p.s.a. ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Strona ma przekonać sąd, że znajduje się w trudnej sytuacji finansowej i materialnej, która uniemożliwia poniesienie jej jakichkolwiek kosztów postępowania. Jeżeli wyjaśnienia złożone na formularzu PPF i dołączone do niego dokumenty są niewystarczające i mało wiarygodne dla sądu, strona powinna zgodnie z art. 255 P.p.s.a. zostać wezwana do ich uzupełnienia.

21 Podkreślenia wymaga, że rozpatrywanie wniosków o przyznanie prawa pomocy należy do kompetencji wojewódzkich sądów administracyjnych, a Naczelny Sąd Administracyjny jedynie je kontroluje, sprawując kontrolę legalności orzeczeń sądów I instancji.

22 Na wstępie wskazać należy, że kwestia przyznania skarżącemu prawa pomocy była już przedmiotem rozpoznania Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach. Postanowieniem z dnia 19 listopada 2010 r. sąd I instancji przyznał mu prawo pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu od skargi, w pozostałym zakresie wniosek oddalił. Podejmując takie rozstrzygnięcie sąd I instancji wziął pod uwagę bowiem fakt wniesienia w jednej dacie skarg w 22 sprawach w przedmiocie, których wpisy łącznie stanowią kwotę 35 000 zł. Zdaniem sądu I instancji zasadne jest przychylenie się do wniosku strony skarżącej w zakresie zwolnienia od wpisu od skargi.

23 W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia Wojewódzki Sąd Administracyjny całkowicie pominął przyczyny odmiennego niż zawarte w postanowieniu Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z 19 listopada 2010r stanowiska. Uzasadnieniem odmowy przyznania prawa pomocy w postępowaniu była ugoda jaką zawarł skarżący z żoną, na mocy której pozbył się on trzech z czterech nieruchomości. Trzeba przy tym podkreślić, iż jak słusznie zauważył skarżący w zażaleniu, treść tej ugody była znana sądowi I instancji rozstrzygającemu poprzedni wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy. Mimo to sąd I instancji uznał, że skarżący nie jest w stanie ponieść kosztów wpisu od skargi. Nie wiadomo więc dlaczego obecnie sąd uznał, że ugoda zawarta przez skarżącego z jego żoną ma wpływ na ocenę sytuacji majątkowej skarżącego i dlaczego sąd ten odmiennie ocenił tę sytuację obecnie. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia nie wynika by sytuacja skarżącego obecnie uległa poprawie.

24 Naczelny Sąd Administracyjny podkreślał niejednokrotnie, że rozbieżna kwalifikacja w poszczególnych sprawach kondycji finansowej tego samego wnioskodawcy – na gruncie przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy – w sytuacji, gdy w żadnej z tych spraw nie doszło do zmiany sytuacji materialnej strony, godzi w zasadę zaufania obywatela do Państwa (wynikającą z art. 2 Konstytucji) – postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 czerwca 2006r., sygn. akt II FZ 390/06.

25 Wprawdzie przesłanki przyznania prawa pomocy należy oceniać w każdej indywidualnej sprawie wnioskodawcy, zaś przyznanie prawa pomocy w jednej sprawie nie determinuje "automatycznie" rozstrzygnięcia o takiej samej treści w innej sprawie. Tu jednak mamy jedną sprawę, która została odmiennie rozstrzygnięta na różnych etapach postępowania. Na taką rozbieżność w rozstrzygnięciach – stojący na straży jednolitości orzecznictwa sądów administracyjnych Naczelny Sąd Administracyjny - art. 3 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych Dz. U. nr 153 poz.1268) – nie może wyrazić zgody.

26 W niniejszej sprawie sąd I instancji nie odniósł się także do argumentu wielokrotnie podnoszonego przez skarżącego jako utrudniającego jego położenie, jakim są zaburzenia psychiczne. Skarżący przedłożył kilka zaświadczeń z poradni zdrowia psychicznego, jednakże są to jedyne dokumenty poświadczające jego twierdzenia. Sąd I instancji nie wezwał skarżącego do przedłożenia historii choroby, czy dokładniejszych zaświadczeń, pomijając zupełnie ten argument. Nie dopełnił tym samym ciążącego na nim obowiązku wynikającego z art. 255 p.p.s.a.

27 Sąd I instancji nie odniósł się również do informacji dotyczących zdolności do pracy skarżącego, pomocy udzielanej mu przez matkę oraz jej choroby. Sytuacja materialna matki skarżącego ma również znaczenie dla oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy i nie zasługuje na akceptację rezygnacja z dokładniejszego ustalenia wysokości i rodzaju pomocy uzyskiwanej od niej przez skarżącego.

28 Uzasadniając odmowę przyznania prawa pomocy Wojewódzki Sąd Administracyjny powołał się na posiadanie przez skarżącego profesjonalnego pełnomocnika z wyboru. Naczelny Sąd Administracyjny podnosił już, iż okoliczność, że skarżący korzysta z pomocy profesjonalnego pełnomocnika z wyboru nie może stanowić przesłanki wpływającej na ocenę jego sytuacji finansowej. Okoliczność ta nie może być przedmiotem oceny przez sąd (postanowienie z dnia 14 września 2010r., sygn. akt I GZ 304/10).

29 Ograniczanie się przez sąd I instancji do ogólnikowych sformułowań i nie wyjaśnienie wszystkich okoliczności wskazanych wyżej nie może zasługiwać w tym względzie na aprobatę – zwłaszcza gdy strona, jak w niniejszej sprawie, zarzuca sądowi I instancji zaniedbania w zakresie ustalenia stanu faktycznego.

30 8. Należy zauważyć, że identyczne stanowisko zajął Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 17 stycznia 2012 r., sygn. akt I FZ 507/11, w którym uwzględniono zażalenie skarżącego na postanowienie odmawiające mu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.

31 9. Z tych względów, na podstawie art.185 p.p.s.a. w związku z art.197 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny, orzekł jak w sentencji.