Postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 lutego 2016 r., I FZ 443/15

postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 lutego 2016 r., I FZ 443/15

Sentencja

1 Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: , Przewodniczący Sędzia NSA: Maria Dożynkiewicz, , po rozpoznaniu w dniu 26 lutego 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia K. D. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 9 września 2015 r., sygn. akt I SA/Bk 201/15 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi K. D. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia 10 grudnia 2014 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne okresy rozliczeniowe od stycznia do grudnia 2012 r. postanawia: oddalić zażalenie.

Uzasadnienie

2 Postanowieniem z 9 września 2015 r., sygn. akt I SA/Bk 201/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku odmówił K. D. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z 10 grudnia 2014 r., w przedmiocie rozliczenia podatku od towarów i usług za poszczególne okresy rozliczeniowe od stycznia 2009 r. do grudnia 2012 r.

3 Sąd pierwszej instancji wskazał, że skarżący we wniosku podał, że jest w stanie uiścić wpis od skargi w kwocie 500 zł, pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z matką, ale płaci również alimenty na rzecz swojego syna w kwocie 350 zł. Źródło utrzymania rodziny stanowi dochód uzyskiwany z prowadzonej działalności gospodarczej, który za ostatnie 3 miesiące wyniósł 5 251,52 zł, a jego matka uzyskuje dochód z emerytury w wysokości około 1 000 zł. Dochód uzyskiwany przez wnioskodawcę pozwala wyłącznie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, w tym kosztów utrzymania domu rodziców, w którym zamieszkuje oraz opłacenie alimentów na syna, a także zakupu żywności i środków czystości. Koszty utrzymania domu kształtują się na poziomie 500 - 600 zł (koszt ogrzewania, energii elektrycznej, wody). W skład majątku rodziny wnioskodawcy wchodzi 1/3 części nieruchomości rolnej o powierzchni 1 ha oraz dom matki, w którym zamieszkują. Wnioskodawca nie posiada innego majątku oraz przedmiotów wartościowych, jest zadłużony wobec ZUS, wcześniej posiadane oszczędności zajęte zostały przez komornika.

4 Postanowieniem z 6 maja 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

5 Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z 9 lipca 2015 r., sygn. akt I FZ 207/15, uchylił zaskarżone rozstrzygnięcie i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, obligując do rozważenia zastosowania art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej p.p.s.a.).

6 W odpowiedzi na wezwanie Sądu do złożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów wnioskodawca oświadczył, że aktualnie nie osiąga dochodu, utrzymuje się wyłącznie z pomocy rodziny, wydatki związane z jego bieżącym utrzymaniem wnioskodawcy stanowią: energia elektryczna – 100 zł; woda – 60 zł; telefon na kartę – 30 zł; żywność 350 – 400 zł; lekarstwa – 100 zł; wywóz nieczystości – 15 zł. Wnioskodawca ma orzeczony umiarkowany stopień niepełnosprawności. Nie ma zaciągniętych kredytów, konto bankowe prowadzonego przez niego przedsiębiorstwa jest zajęte przez urząd skarbowy, obecnie nie ma środków na płacenie alimentów, a jego dochód brutto w 2014 r. wyniósł 6 952,59 zł z tego odprowadził kwotę 811,20 zł tytułem składek do ZUS. W roku bieżącym za okres od 1 stycznia do 30 czerwca skarżący poniósł stratę w wysokości 3 733,62 zł. Wnioskodawca nie posiada samochodu osobowego, do działalności gospodarczej używa samochodu w leasingu. Wnioskodawca mieszka w domu matki, która uiszcza opłaty związane z bieżącym utrzymaniem tj. za: wodę, energię elektryczną, wywóz nieczystości. Uzyskiwane przez niego środki pieniężne nie zawsze starczają na jedzenie, dlatego też korzysta on z pomocy matki w tym zakresie. Posiada wyłącznie rachunek bankowy związany z prowadzoną działalnością gospodarczą, z którego prowadzona jest egzekucja.

7 Sąd pierwszej instancji powołując się na art. 245 § 3 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. wskazał na wyjątkowość prawa pomocy oraz, iż ciężar dowodu spoczywa na wnioskodawczy, zaznaczając, że na obecnym etapie postępowania koszty sądowe sprowadzają się do uiszczenie wpisu od skargi ustalonego w kwocie 6 663 zł.

8 Sąd pierwszej instancji dokonał analizy sytuacji majątkowej wnioskodawcy i zaznaczył, że nie uczynił on zadość wezwaniu Sądu w zakresie nadesłania wyciągów i wykazów bankowych z okresu trzech ostatnich miesięcy, nadsyłając jedynie wyciąg z rachunku bankowego za okres od 1 do 31 października 2014 r., co w konsekwencji uniemożliwia pełną ocenę jego sytuacji materialnej. W ocenie Sądu dobra sytuacja finansowa prowadzonego przez wnioskodawcę przedsiębiorstwa, w tym osiągane wyniki finansowe świadczą o dużym potencjale przedsiębiorstwa, umożliwiają zatem zgromadzenie środków finansowych na pokrycie kosztów sądowych w sprawie.

9 Sąd zauważył także, iż wnioskodawca samotnie prowadzi gospodarstwo domowe, nie ma nikogo na swoim utrzymaniu, uzyskiwane środki finansowe z cała pewnością umożliwiają mu zarówno pokrycie kosztów bieżącego utrzymania jak również i wygospodarowanie środków na pokrycie kosztów sądowych w postępowaniu sądowoadministracyjnym, zwłaszcza, że te nie mogą być ostatnie w kolejności zaspokajania. Wykazane zadłużenie w podatku VAT oraz wobec ZUS jest regularnie spłacane w ratach – wnioskodawca nie wykazał zaległości w tym zakresie.

10 W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący zarzucił naruszenie przepisów postępowania tj.: art. 245 § 3 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przez:

11 – wadliwe uznanie, że pomimo niezłożenia przez wnioskodawcę wyciągu z rachunku bankowego za żądany okres wnioskodawca nie wykazał braku możliwości poniesienia przez niego kosztów postępowania – kosztów wpisu sądowego powyżej kwoty 500 zł w sytuacji, gdy z akt sprawy i złożonych w odpowiedzi na pismo WSA z 10 sierpnia 2015 r., wynikało wprost, że sytuacja finansowa wnioskodawcy od dnia złożenia wniosku o przyznanie pomocy uległa znacznemu pogorszeniu;

12 – wadliwe ustalenie, że analiza okoliczności sprawy i złożonej przez stronę dokumentacji prowadzi do wniosku, że wnioskodawca jest w stanie uiścić wpis sądowy w kwocie 6 663 zł przy uwzględnieniu, że z osiąganej przez siebie działalności skarżący nie osiąga żadnych dochodów, lecz stratę w wysokości 3 733,62 zł, i to ta okoliczność winna być brana pod uwagę przez Sąd przy rozpoznaniu podstaw do ustalenia czy przedsiębiorstwo przynosi dochód czy nie a nie hipotetycznie zakładana przez Sąd okoliczność, iż przedsiębiorstwo ma duży potencjał, zwłaszcza w sytuacji gdy przedsiębiorstwo generuje stratę;

13 – wadliwym przyjęciu, że wnioskodawca nie ma nikogo na swoim utrzymaniu, w sytuacji gdy na skarżącym spoczywa obowiązek alimentacyjny wynikający z prawomocnego orzeczenia Sądu, którego z uwagi na brak środków skarżący nawet na rzecz syna nie jest w stanie realizować,

14 – wadliwe przyjęcie, że wnioskodawca ma środki finansowe na pokrycie kosztów bieżącego utrzymania i wygospodarowania środków na pokrycie kosztów sądowych wobec nieosiagania przez wnioskodawcę żadnego dochodu i pozostawania na utrzymaniu matki,

15 – wadliwym pominięciu okoliczności wynikających z akt sprawy zwłaszcza z pisma i załączników złożonych przez wnioskodawcę w odpowiedzi na wezwanie Sądu, z których wynikało wprost, że konto bankowe wnioskodawcy jest zajęte przez Urząd Skarbowy z tytułu egzekucji prowadzonej wobec należności zaskarżonej skargą w niniejszej sprawie i na koncie tym brak środków, z dokumentów wynikało również, że skarżący ma potężne zaległości wobec ZUS i z tytułu VAT, które Sąd zupełnie pominął i wskazał, że skarżący nie wykazał zaległości w tym zakresie,

16 – wadliwe pominięcie, ze skarżący nie wnosił o przyznanie prawa pomocy w całości lecz w części w zakresie zwolnienia od wpisu sądowego na kwotę 500 zł, co przy uwzględnieniu trudnej sytuacji finansowej skarżącego uzasadniało przyznanie mu prawa pomocy albowiem tak wysoki wpis sadowy, którego wnioskodawca nie ma możliwości uiścić uniemożliwia mu dochodzenie swych praw przed NSA.

17 W związku z tak postawionymi zarzutami wniesiono o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA.

18 Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

19 Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

20 Słusznie Sąd pierwszej instancji wskazał, że skarżący nie spełnił warunków do przyznania prawa pomocy określonych w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Tymczasem okoliczności, na których skarżący oparł swój wniosek o przyznanie prawa pomocy, a także przedstawiona przez niego dokumentacja nie świadczą o spełnieniu tego warunku.

21 Należy przede wszystkim zaznaczyć, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu podmiotom, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie musi być jednak postrzegane jako wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania (por. art. 199 p.p.s.a.), co należy mieć na uwadze przy rozstrzyganiu o zastosowaniu tej instytucji. W związku z tym strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku, czego konsekwencją powinno być wykazanie w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy.

22 W świetle art. 243 § 1 zdanie pierwsze p.p.s.a. postępowanie w przedmiocie prawa pomocy jest postępowaniem wnioskowym, podejmowanym na wniosek osoby, w której interesie jest wypełnienie przesłanek przyznania tego prawa. Zgodnie z tym przepisem prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Oznacza to, że wyłączona jest na gruncie omawianej instytucji zasada oficjalności, czyli działania sądu z urzędu, więc to wnioskodawca winien przekonać sąd administracyjny o swojej sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej i ją odpowiednio uwiarygodnić, sąd zaś ma dokonać jedynie oceny przedstawionej sytuacji. Niewątpliwie im bardziej wnioskodawca zobrazuje, udokumentuje tę sytuację, tym większe możliwości wnikliwej oceny ma sąd administracyjny. W przeciwnym razie strona musi się liczyć z negatywnymi dla siebie konsekwencjami braku wykazania przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Zgodnie bowiem z tym przepisem ciężar dowodu spoczywa na stronie, która wnosi o przyznanie prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zasadniczo zależy, od tego jak sąd oceni to, co zostanie przez stronę wykazane. Strona wnosząca o przyznania prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.), który ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji materialnej wnoszącego. W razie pojawiania się wątpliwości co do przedstawionych w formularzu danych sąd może wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W niniejszej sprawie Sąd pierwszej instancji wykonując zalecenia Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazane w postanowieniu z 9 lipca 2015 r., sygn. akt I FZ 207/15, wykorzystał swoje prawo nadane mu w art. 255 p.p.s.a. i wezwał skarżącego o nadesłanie dodatkowych dokumentów, a także wskazał jakie to mają być dokumenty. Czynności określone w art. 255 p.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Skarżący wezwany do uzupełnienia oświadczenia winien z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. W interesie strony leży bowiem przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy.

23 W rozpoznawanej sprawie, skarżący mimo wezwania, nie przedłożył wyciągów z rachunków bankowych za ostatnie trzy miesiące. Wprawdzie Sąd pierwszej instancji mylnie uznał, iż przedłożona przez skarżącego kserokopia wyciągu z rachunku bankowego dotyczy okresu od 1 do 31 października 2014 r., gdy z akt sprawy (k. 107) wynika, że przedłożona kserokopia przedmiotowego wyciągu jest za okres od 27 października do 31 października 2014 r., to zauważyć należy, iż wezwanie Sądu z 6 sierpnia 2015 r. dotyczyło trzech ostatnich miesięcy, a nie miesiąca w roku poprzednim. Już samo to, iż skarżący w sposób dowolny i wybiórczy spełnia wezwanie sądu przedstawiając kserokopie z wyciągu z rachunku bankowego z okresu 5 dni z poprzedniego roku, powoduje, iż jego wniosek podlega negatywnej ocenie. Skoro skarżący nie przedstawił żądanych dokumentów, to Sąd pierwszej instancji miał pełne podstawy ocenić jego wniosek jako niezasadny, bowiem nie mógł przeprowadzić pełnej analizy posiadanych przez niego środków. W takiej sytuacji skarżący powinien liczyć się z tym, że Sąd nie będzie miał wystarczających podstaw do uznania jego oświadczeń i twierdzeń za uprawdopodobnione, a tym samym przyjęcia, że wykazał przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. Nieudzielanie przez wnioskodawcę wskazanych w wezwaniu informacji uniemożliwiło sądowi pierwszej instancji przeprowadzenie rzetelnej analizy sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Przyznanie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywający. Nie sposób przyjąć, że sąd, będący w postępowaniu w przedmiocie prawa pomocy dysponentem środków publicznych, będzie decydował o sfinansowaniu udziału strony w postępowaniu sądowoadministracyjnym, opierając się na nieprecyzyjnych i fragmentarycznych danych przedstawionych przez wnioskodawcę. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, skarżący nie przedstawiając rzetelnie wszystkich informacji, pozbawił w ten sposób sąd możliwości wnikliwej i szczegółowej oceny jego sytuacji materialnej. Informacje przedstawione przez wnioskodawcę były niewystarczające do wydania korzystnego dla niego rozstrzygnięcia, nie przedstawiały bowiem całościowego obrazu jego sytuacji finansowej.

24 Odnosząc się do podnoszonej w zażaleniu kwestii dochodu jaki wnioskodawca uzyskał w 2014 r., wyjaśnić należy, że w przypadku podmiotów prowadzących działalność gospodarczą miarodajną dla oceny ich zdolności płatniczych nie jest kategoria "dochodu" (rozumianego jako nadwyżka sumy przychodów nad kosztami ich uzyskania), lecz "przychodu", istnieją bowiem legalne instrumenty podatkowe pozwalające na równoważenie kosztów i przychodów, tak by w końcowym rozliczeniu obciążenie podatkowe zminimalizować, czy też w ogóle je wyeliminować (np. zwolnienia podatkowe, ponoszone wydatki stanowiące koszty uzyskania przychodów, amortyzacja majątku trwałego, itp.). Jak wynika z przedłożonej przez skarżącego deklaracji w 2014 r., w ramach prowadzonej działalności gospodarczej osiągnął on przychód w wysokości 1 083 891,38 zł, przy kosztach jego uzyskania w wysokości 1 076 938,79 zł. Biorąc pod uwagę wysokość przychodu jaki uzyskał wnioskodawca z prowadzonej działalności gospodarczej uznać należy, iż jest w stanie pokryć opłaty w postępowaniu sądowym.

25 Analizując sytuacje materialną skarżącego Sąd pierwszej instancji słusznie zauważył, iż za okres od 1 do 30 czerwca 2015 r., uzyskał on przychód w wysokości 591 656,95 zł, przy stracie 3 733,62 zł. Warto zwrócić uwagę, iż tylko w czerwcu 2015 r., wnioskodawca osiągnął przychód 95 397,41 zł, przy czym dokonał zakupów towarów odpowiednio w wysokości 547 526,70 zł i 88 321,15 zł. Skoro skarżący w samym czerwcu 2015 r., czyli już w trakcie postępowania, z którym wiążę się obowiązek uiszczenia wpisu, dokonał zakupów na kwotę 88 321,15 zł, to nie sposób uznać, iż nie jest w stanie wygospodarować kwoty 6 663 zł.

26 Odnosząc się do podnoszonej w zażaleniu argumentacji, że wnioskodawca nie ma nikogo na swoim utrzymaniu, to zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd pierwszej instancji zapewnie nieprawidłowo utożsamił jego oświadczenie (k. 92), że jest osobą samotną i nie prowadzi z nikim gospodarstwa domowego, z nieposiadaniem nikogo na utrzymaniu. Jednakże porównując osiągane przez wnioskodawcę przychody z prowadzonej działalności gospodarczej, wysokość zobowiązania alimentacyjnego z wysokością wpisu, uznać należy, iż uiszczenie wpisu nie spowoduje u skarżącego uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

27 Za niezasadny uznać należy podnoszony w zażaleniu zarzut, iż Sąd pierwszej instancji uznał, że wnioskodawca nie posiada zaległości wobec ZUS i z tytułu VAT, albowiem nie znajduje on potwierdzenia w zaskarżonym postanowieniu. Sąd pierwszej instancji wskazał, iż skarżący posiada ww. zaległości, które spłaca regularnie, jednakże nie wykazał, by miał zaległości w spłacaniu owych rat. Sąd pierwszej instancji uznał, że brak owych zaległości w spłacaniu rat, przemawia za oddaleniem wniosku, czego nie kwestionowano w zażaleniu.

28 Reasumując należy uznać, że skoro to skarżącego obciążał obowiązek wykazania zaistnienia przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., z którego to obowiązku w rzetelny sposób się on nie wywiązał, nie realizując wezwania skierowanego do niego w trybie z art. 255 p.p.s.a., należy uznać, że były podstawy do uznania, że nie wykazał on, by spełniał przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

29 Ze wskazanych przyczyn, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.