Postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 września 2015 r., I FZ 323/15

postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 września 2015 r., I FZ 323/15

Sentencja

1 Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA: Maria Dożynkiewicz (spr.), , , po rozpoznaniu w dniu 28 września 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia K. B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 3 lipca 2015 r. sygn. akt I SA/Łd 303/15 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w części w sprawie ze skargi K. B. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w L. z dnia 20 stycznia 2015 r., nr [...] w przedmiocie określenia zobowiązania podatkowego w podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2005 r. postanawia: oddalić zażalenie.

Uzasadnienie

2 Postanowieniem z 3 lipca 2015 r., sygn. akt I SA/Łd 303/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi odmówił K. B. przyznania pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w L. z 20 stycznia 2015 r. w przedmiocie określenia zobowiązania podatkowego w podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2005 r.

3 W uzasadnieniu postanowienia WSA podniósł, iż skarżący w oświadczeniu o stanie rodzinnym majątku i dochodach wskazał, że gospodarstwo domowe prowadzi wspólnie z żoną oraz trzema córkami. Źródłem jego utrzymania jest działalność gospodarcza, z której w 2013 r. uzyskał dochód w wysokości 10 565 zł, zaś w 2014 r. – w wysokości 21 713 zł. Po stronie wydatków wnioskodawca zadeklarował, że jest obciążony obowiązkiem alimentacyjnym na rzecz swoich córek w łącznej kwocie 4 500 zł, na dowód czego przedstawił pozwy o alimenty złożone w 2011 r. przez jego żonę. Do wniosku załączył także umowę majątkową małżeńską o wyłączeniu wspólności ustawowej z 19 stycznia 2010 r. W wyniku wypełnienia wezwania do uzupełnienia wniosku wnioskodawca nadesłał odpisy deklaracji VAT, z których wynikało, że w styczniu 2015 r. z tytułu prowadzonej działalności uzyskał przychód w wysokości 43 064 zł, w lutym 39 701zł, zaś w marcu 53 460 zł. Powyższe znalazło także odzwierciedlenie w podatkowej księdze przychodów i rozchodów. Wnioskodawca zamieszkuje w nieruchomości będącej miejscem wykonywania jego działalności gospodarczej. Udokumentowane przez stronę koszty utrzymania zamknęły się kwotą ok. 235 zł (opłaty za prąd, wodę i ścieki). Skarżący wyjaśnił ponadto, że posiada kredyt w rachunku bieżącym w wysokości ok. 73 000 zł oraz kredyt w wysokości 30 000 zł, którego rata miesięczna wynosi ok. 660 zł oraz nie udzielił żadnych informacji dotyczących sytuacji majątkowej oraz źródeł utrzymania żony, zasłaniając się zawartą umową małżeńską.

4 W uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji, powołał się na art. 199 i art. 246 § 1 pkt 2 i art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej p.p.s.a.) i podniósł, iż skarżący nie przedstawił wystarczających dowodów pozwalających na rzetelną ocenę jego wniosku. Sąd zauważył, iż z wyjaśnień skarżącego nie wynika dlaczego wydatki na obsługę kredytu nie są wiązane z działalnością gospodarczą podatnika oraz, że nie przedstawił żadnych dokumentów wskazujących, że obowiązek alimentacyjny, we wskazanej przez niego kwocie na nim spoczywa, bądź potwierdzających, że rzeczywiście we wskazanej we wniosku kwocie go realizuje. Załączone do wniosku pozwy o zasądzenie alimentów wskazują jedynie, że takie powództwo zostało przez jego żonę w imieniu córek wytoczone. Nie mogą jednak stanowić ani dowodu na to, że sąd rzeczywiście zasądził alimenty w żądanej wysokości, ani tym bardziej – że skarżący faktycznie obowiązek ten realizuje.

5 W ocenie Sądu pierwszej instancji okoliczność pozostawania przez wnioskodawcę w rozdzielności majątkowej z żoną nie ma znaczenia dla oceny jego możliwości płatniczych. W efekcie powyższego Sąd stanął na stanowisku, że uchylenie się przez wnioskodawcę od ujawnienia sytuacji majątkowej i finansowej jego żony należy również rozpatrywać w kontekście niewypełnienia przez wnioskodawcę obowiązku wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy.

6 Sąd zaakcentował, iż nie ma żadnych racjonalnych powodów, dla których koszty sądowe mają być zaspokajane w ostatniej kolejności, po uregulowaniu przez wnioskodawcę innych wydatków, strona ma zatem obowiązek podjąć starania o wygospodarowanie odpowiednich środków, a dopiero brak takiej możliwości uzasadnia uwzględnienie wniosku o prawo pomocy.

7 W zażaleniu skarżący zaskarżonemu postanowieniu zarzucił naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

8 – art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. poprzez błędne uznanie przez Sąd, że skarżący nie wykazał w sposób wystarczający i przekonywający, że zobowiązany jest do uiszczenia co miesiąc alimentów na swoje trzy córki w wysokości 4 500 zł, w sytuacji gdy do wniosku w przedmiocie przyznania prawa pomocy dołączone zostały odpisy pozwów wniesione przez żonę skarżącego do Sądu Rejonowego w Z.

9 – III Wydziału Rodzinnego i Nieletnich, ponadto skarżący złożył oświadczenie z którego treści jednoznacznie i bezsprzecznie wynika, że ciążące na nim comiesięczne zobowiązania z tytułu zasadzonych alimentów to kwota 4 500 zł;

10 – art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. poprzez błędne uznanie przez Sąd, że skarżący nie udowodnił, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, w sytuacji gdy z dokumentów źródłowych załączonych do wniosku w przedmiocie przyznania prawa pomocy, w szczególności deklaracji VAT, wyciągów z rachunków bankowych czy rachunków za media jednoznacznie wynika, ze posiadane przez skarżącego środki finansowe wystarczają jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb skarżącego i jego rodziny, a co za tym idzie uniemożliwiają poczynienie oszczędności, aby móc uiścić opłatę od skargi, a tym samym dochodzić swoich praw przed sądem;

11 – art. 252 § 1 p.p.s.a. poprzez brak dokonania przez Sąd własnych ustaleń faktycznych i oparcie się jedynie na ustaleniach dokonanych przez referendarza sądowego na którego orzeczenie wniesiono sprzeciw, co w konsekwencji doprowadziło do błędnego uznania przez wydający zaskarżone rozstrzygniecie Sąd, że skarżący w składanym wniosku w przedmiocie przyznania prawa pomocy nie przedstawił dokładnych danych obrazujących swoją sytuację rodzinna i majątkową, wówczas gdy oprócz załączonych do wniosku dokumentów, także wszelkie żądane przez sąd informacje dotyczące sytuacji rodzinnej i majątkowej skarżącego znajdują się w aktach sprawy i pozwalają na wszechstronną ocenę aktualnej sytuacji majątkowej i rodzinnej skarżącego.

12 W związku z tak postawionymi zarzutami wniesiono zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez udzielenie skarżącemu prawa pomocy poprzez zwolnienie z wpisu w całości.

13 Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

14 Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

15 Należy przede wszystkim zaznaczyć, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu podmiotom, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie musi być jednak postrzegane jako wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania (por. art. 199 p.p.s.a.), co należy mieć na uwadze przy rozstrzyganiu o zastosowaniu tej instytucji. W związku z tym strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku, czego konsekwencją powinno być wykazanie w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy.

16 Słusznie Sąd pierwszej instancji wskazał, że skarżący nie spełnił warunków do przyznania prawa pomocy określonych w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W świetle art. 243 § 1 zdanie pierwsze p.p.s.a. postępowanie w przedmiocie prawa pomocy jest postępowaniem wnioskowym, podejmowanym na wniosek osoby, w której interesie jest wypełnienie przesłanek przyznania tego prawa. Zgodnie z tym przepisem prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Oznacza to, że wyłączona jest na gruncie omawianej instytucji zasada oficjalności, czyli działania sądu z urzędu, więc to wnioskodawca winien przekonać sąd administracyjny o swojej trudnej sytuacji majątkowej i ją odpowiednio uwiarygodnić, sąd zaś ma dokonać jedynie oceny przedstawionej sytuacji. Niewątpliwie im bardziej wnioskodawca zobrazuje, udokumentuje tę sytuację, tym większe możliwości wnikliwej oceny ma sąd administracyjny. W przeciwnym razie strona musi się liczyć z negatywnymi dla siebie konsekwencjami braku wykazania przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Zgodnie bowiem z tym przepisem ciężar dowodu spoczywa na stronie, która wnosi o przyznanie prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zasadniczo zależy, od tego jak sąd oceni to, co zostanie przez stronę wykazane. Strona wnosząca o przyznania prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.), który ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji materialnej wnoszącego. W razie pojawiania się wątpliwości co do przedstawionych w formularzu danych sąd może wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego oraz aktualnej sytuacji finansowej. W niniejszej sprawie Sąd pierwszej instancji wykorzystał swoje prawo nadane mu w art. 255 p.p.s.a. i wezwał skarżącego o nadesłanie dodatkowych dokumentów, a także wskazał jakie to mają być dokumenty. Czynności określone w art. 255 p.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Celem tego przepisu jest danie Sądowi wiedzy na temat możliwości płatniczych wnioskodawcy, na które składają się nie tylko jego własne dochody i zobowiązania, ale także osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym (rodziny). Osoby te mają bowiem obowiązek przyczyniać się do zaspokajania potrzeb wnioskodawcy, w tym związanych z toczącymi się z jego udziałem postępowaniami sądowymi.

17 W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd pierwszej instancji prawidłowo uznał, że uchylanie się przez skarżącego od ujawnienia sytuacji majątkowej i finansowej jego żony wyklucza przyznanie mu jakiejkolwiek pomocy od Skarbu Państwa. Skarżący uzasadniając to, że nie przedstawił sytuacji swojej żony, powołał się na fakt rozdzielności majątkowej. Jednakże rozdzielność majątkowa nie zwalnia żony skarżącego z obowiązku pomocy finansowej na rzecz skarżącego, wynikającego z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2015 r. poz. 583). Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego już fakt uchylania się przez skarżącego od przedstawienia informacji dotyczących sytuacji materialnej żony stanowi samoistną przesłankę do odmowy uwzględnienia jego wniosku.

18 Wskazać należy także na zmienność oświadczeń skarżącego co do pozostawania jego żony we wspólnym gospodarstwie domowym z resztą rodziny. W formularzu PPF skarżący wskazuje, iż prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną. Dopiero w odpowiedzi na wezwanie skierowane do skarżącego w trybie art. 255 p.p.s.a., w tym o przedstawienie m.in. wyciągów z posiadanych rachunków i ewentualnych lokat bankowych skarżącego i jego żony, skarżący oświadczył, że nie prowadzi z żoną wspólnego gospodarstwa domowego.

19 Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego wymienienie żony w formularzu PPF jako osoby pozostającej we wspólnym gospodarstwie domowym oraz moment zmiany oświadczenia w tym zakresie (tj. w reakcji na wezwanie do przedłożenia dokumentów obrazujących majątek żony), przemawiają za wiarygodnością pierwotnie podanych informacji w tym zakresie (tj. w formularzu PPF), a to oznacza, że były podstawy do uznania, iż skarżący uchylał się od przedstawienia żądanych w trybie art. 255 p.p.s.a. informacji i dokumentów, obrazujących sytuację majątkową i zawodową żony.

20 Zauważyć należy, iż skarżący wezwany do uzupełnienia oświadczenia winien z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. W interesie strony leży bowiem przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy. Skoro skarżący nie przedstawił wszystkich żądanych dokumentów, które wskazywałyby w sposób niebudzący wątpliwości jaka jest jego sytuacja majątkowa, to Sąd pierwszej instancji miał pełne podstawy ocenić wniosek jako niezasadny, bowiem nie mógł przeprowadzić pełnej analizy posiadanych przez niego środków. W takiej sytuacji skarżący powinien liczyć się z tym, że Sąd nie będzie miał wystarczających podstaw do uznania jego oświadczeń i twierdzeń za uprawdopodobnione, a tym samym przyjęcia, że wykazał przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. Skoro skarżący twierdzi, że potrzebuje pomocy w realizacji jego praw, to istnieje konieczność oceny czy może sfinansować swój udział w postępowaniu.

21 Odnosząc się do argumentacji zażalenia warto zauważyć, iż Sąd pierwszej instancji analizując informacje przedłożone przez skarżącego odniósł się również do sytuacji materialnej skarżącego wskazując na dochód jaki uzyskuje on z prowadzonej działalności gospodarczej. W tym zakresie zwrócić warto uwagę na okoliczność, iż z prowadzonej działalności gospodarczej, w 2014 r. osiągnął przychód w wysokości 633 996,11 zł, przy kosztach uzyskania przychodu w kwocie 612 282,65 zł i wykazał 21 713,46 zł dochodu, a w 2013 r. osiągnął przychód 788 186,41 zł, przy kosztach uzyskania przychodu w kwocie 777 621,29 zł i wykazał 10 565,12 zł dochodu. Ponadto skarżący w 2013 r. osiągnął dochód z innych źródeł w kwocie 15 517,15 zł. Biorąc pod uwagę wysokość przychodu jaki uzyskiwał skarżący z prowadzonej działalności gospodarczej słusznie Sąd pierwszej instancji przyjął, iż skarżący jest w stanie pokryć opłaty w postępowaniu sądowym (wpis w wysokości 2 000 zł). Zauważyć bowiem należy, że w przypadku podmiotów prowadzących działalność gospodarczą miarodajną dla oceny ich zdolności płatniczych nie jest kategoria "dochodu" (rozumianego jako nadwyżka sumy przychodów nad kosztami ich uzyskania), lecz "przychodu", istnieją bowiem legalne instrumenty podatkowe pozwalające na równoważenie kosztów i przychodów. Istotniejsze zatem jest to, że skarżący uzyskuje przychody z działalności gospodarczej i że przychody te kształtują się na znacznym poziomie. Skoro skarżący jest w stanie w ramach prowadzonej działalności gospodarczej ponieść koszty jej prowadzenia w wysokości przekraczającej 118 tyś zł w pierwszych trzech miesiącach 2015 r., to jest w stanie wygospodarować 2 000 zł w celu uiszczenia wpisu sadowego.

22 Niezasadne jest również twierdzenie skarżącego, że konieczność spłaty kredytów i innych zobowiązań skutkować powinna zwolnieniem od kosztów sądowych. Jak zwraca się uwagę w orzecznictwie NSA, "zaciągnięcie kredytów bądź innych zobowiązań, a co za tym idzie w konsekwencji obowiązek ich późniejszego zwrotu i spłaty, nie przesądzają automatycznie o zaistnieniu przesłanek przyznania prawa pomocy. Tym samym, występując na drogę postępowania sądowoadministracyjnego, skarżący powinien liczyć się z koniecznością przeznaczenia środków finansowych na koszty postępowania w zainicjowanej przez siebie sprawie i traktować je na równi z innymi należnościami wynikającymi z zaciągniętych zobowiązań prywatnoprawnych" (zob. postanowienie NSA z 25 sierpnia 2015 r., sygn. akt II GZ 387/15).

23 Odnosząc się do zarzutu niedokonania przez Sąd własnych ustaleń, podkreślić należy, iż referendarz sądowy podjął kroki zmierzające do pełniejszego przedstawienia kwestii, które w jego ocenie nie były wystarczająco wyjaśnione, a nie wypełniając skierowanego do siebie wezwania skarżący powinien był mieć świadomość, że kwestie, których nie wyjaśnił, w dalszym ciągu będą budzić wątpliwości i mogą zostać uznane za przemawiające za oddaleniem wniosku. Domaganie się w takiej sytuacji, by mimo wyraźnego uchylania się od współpracy z sądem w celu pełnego zobrazowania stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego, ponawiane były wezwania o przedstawienie przez niego dodatkowych oświadczeń i dokumentów, nie może zostać uznane za usprawiedliwione. Bez znaczenia jest przy tym to, że po skutecznym wniesieniu sprzeciwu wniosek o przyznanie prawa pomocy rozpoznawany jest od nowa. Treść art. 260 p.p.s.a. (tj. w brzmieniu sprzed 15 sierpnia 2015 r.) wskazuje jasno, że w razie skutecznego wniesienia sprzeciwu traci moc zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu sprzeciw został wniesiony – oznacza to, że moc traci samo rozstrzygnięcie przez referendarza sądowego wniosku o przyznanie prawa pomocy, lecz przepis nie przewiduje podobnego skutku dla innych czynności podjętych przez referendarza sądowego, w tym działań podjętych na podstawie art. 255 p.p.s.a. Wskazuje na to też fakt, że sprzeciw dotyczy tylko tych czynności referendarza sądowego, które zostały wymienione w art. 258 § 2 pkt 6-8 p.p.s.a. (por. art. 259 § 1 tej ustawy), a upoważnienie referendarzy sądowych do korzystania z trybu, o którym mowa w art. 255 p.p.s.a., przewidziane zostało w art. 258 § 2 pkt 5 p.p.s.a. Brak jest zatem regulacji prawnych zobowiązujących sąd administracyjny do ponowienia wobec wnioskodawcy wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów, zwłaszcza w sytuacji, gdy wezwanie referendarza sądowego w tym zakresie było wystarczająco jasne i precyzyjne. Skoro to strona unika przedłożenia żądanych informacji, to wynikiem jej działań/zaniechań jest niemożność dokonania miarodajnej oceny jej sytuacji materialnej. Trudno w świetle przesłanek art. 246 § 1 p.p.s.a. oczekiwać, by Sądowi - bardziej niż ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy stronie - zależało na wykazaniu, że poniesienie kosztów postępowania nie jest w jej przypadku możliwe. Ustawodawca wyraźnie obciążył obowiązkiem w tym zakresie wnioskodawcę, nie Sąd (por. postanowienie NSA z 11 kwietnia 2014 r., sygn. akt I FZ 88/14).

24 Należy się zgodzić z Sądem pierwszej instancji, iż odpis pozwów nie świadczy o ponoszonych wydatkach w tym zakresie. W sytuacji gdy wnioskodawca nie wykazał, by zapadło orzeczenie sądu zobowiązujące go do uiszczenia żądanych w pozwie alimentów, bądź, że faktycznie takie alimenty uiszcza, to trudno przyjąć, by ocena WSA była w tym zakresie nieuzasadniona.

25 Zauważyć należy, iż skarżący dołączył do zażalenia ugody sądowe z 22 grudnia 2011 r., w których zobowiązał się do łożenia na rzecz córek po 1 500 zł miesięcznie tytułem alimentów na każdą z osobna – łącznie 4 500 zł miesięcznie. Uznać należy, iż skoro skarżący dobrowolnie poddał się obowiązkowi alimentacyjnemu w wysokości 4 500 zł miesięcznie to uznał, iż jest w stanie wygospodarować ze swojego majątku miesięcznie ww. kwotę, w związku z czym nie można przyjąć, iż jego sytuacja finansowa jest trudna.

26 Reasumując słusznie Sąd pierwszej instancji uznał, iż nie było podstaw do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

27 Z uwagi na powyższe oraz na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. należało orzec jak w sentencji.